پێشهاتێن سیاسی و لەشکەرى ل دەڤەرا بەهدینان ١٩٨٨-١٩٩١ خواندنەکا مێژوویى و سیاسى

المؤلفون

  • سلێمان شفیق توفیق پشکا جوگرافى، کۆلیژا پەروەردە، زانکۆیا زاخۆ، زاخۆ، هەڕێما کوردستانێ-عیراق
  • هوگر طاهر توفیق پشکا کوردناسى، کۆلیژا زمانان، زانکۆیا نەوروز، دهۆک، هەڕێما کوردستانێ- عیراق

DOI:

https://doi.org/10.26436/hjuoz.2026.14.2.1802

الكلمات المفتاحية:

ئەنفال، بەهدینان، پیشمەرگە، بەرەیێ کوردستانی، هێزێن پەکەکێ

الملخص

 

دناڤبەرا سالێن 1988-1991 دا دناڤ ئەوان پێشهاتێن هەستیارێن ب سەر عیراقێدا هاتین، ڕەوشا سیاسى و لەشکەرى یا دەڤەرا بەهدینان ب شێوەیەکێ گشتى زۆر هەستیار ببوو ئەڤ چەندە دزڤریت بۆ ئەوان کڕیارێن لەشکەرى ئەوێن حکومەتا عیراقێ ب دژى خەلکێ کوردستانێ ب گشتى و خەلکێ دەڤەرێ ب تایبەتى ئەنجامداین. چونکى ل ئەوى دەمیدا جۆرە ڤالایەکا سیاسى ل دەڤەرێ هاتبوو پێش، هێزێن کوردى کونترۆلەکا وەسا بهێز ل سەر دەڤەرێدا نەمابوو، بشێن بەرسنگێ هێزێن عیراقێ بگرن، دگەل هندێدا هێزێن لایەنێن سیاسى ب شێوەیێ گرووپێن پارتیزانى خۆ نێزیکى سنووران دکرن داکو ڕەوشا دەڤەرێ ب هەلسەنگینن، دەست بڕێکخستنێن نهێنى بکەن و چالاکیێن پارتیزانى ب دژى هێزێن عیراقێ ل دەڤەرێ ئەنجامبدەن، ب تایبەتى پشتى ژ ئەنجامێ هێرشا عیراقێ بۆ سەر کۆیتێ گوڕانکاریێن سیاسى ل عیراقێ پەیدابووین. هێزێن کوردی هەولدا مفایی ژ ئەڤان کاودانین نویێن درۆست بوین ببینن و خو ئامادەکر بۆ درۆسترکرنا پەیوەندییان ب خەلکی بۆ سەرهلدانێ ل سەرانسەرى دەڤەرا بەهدینان، هەورەسا ڤەکولین دێ باس ل پەیوەندیێن وان دگەل جەماەرى کەت، ئەو پێشهاتێن سیاسى و لەشکەرى یێن ل ئەوى ماوەیى ل دەڤەرێ هاتین پێش ب شێوەیەکێ ڕۆن ڤەشارتى ماینە و ئەڤ ڤەکۆلینە هەولددەت ب شێوەیەکێ زانستیانە هویرکارییان بدەت سەر ئەڤێ قۆناغا هەستیار.

ئارمانجا سەرەکى یا ئەڤێ ڤەکۆلینێ دیارکرنا ئەوان پێشهاتانە یێن ژ ئەنجامێن چالاکیێن سیاسى و لەشکەرى یێن عیراقێ ل دەڤەرێ هاتین پێش، دیسان دیارکرن پێشهاتێن ب سەر کوردان و لایەنێن سیاسى یێن کورداندا هاتین، چونکى ئەو پێشهاتێن ل دەڤەرێ هاتین پێش دەرفەتەکا زێرین بۆ هێزێن کوردى هینا پێش دا جارەکا دى دەست ب ڕێکخستن و چالاکیێن سیاسى بکەن و کاریگەرییەکا ڕاستەوخۆ کرە سەر هەستێ خەلکێ دەڤەرێ دا ب دژى هێزێن عیراقێ چالاکیێن پارتیزانى ئەنجامبدەن

 

التنزيلات

بيانات التنزيل غير متوفرة بعد.

المراجع

مديرية امن العامة، الي امن محافظات الحكم الذاتي، رقم 8000، التاريخ 9-9-1990.

مديرية امن زاخو، الي مديرية امن دهوك ش3، رقم 1810، التاريخ 23 ايلول 1990.

مديرية تمن محافظة دهوك، الي مديرية امن الحكم الذاتى، رقم6637، التاريخ 15-10-1990.

مديرية الأمن العامة، الي مدير أمن محافظة دهوك، رقم 9085، التاريخ 17-10- 1990.

مديرية امن العامة ، الي من محافظة دهوك، رقم ٩٢٧٩، التاریخ ٢٧-١٠-١٩٩٠.

مديرية امن العمادية، الي مديرية امن دهوك، رقم 1610، التاريخ 22-11-1990.

مديرية امن العمادية، الي مديرية امن دهوك، رقم 1610، التاريخ 22-11-1990.

قيادة فرقة العمادية، الي قيادة شعبة سرسنك، تعرض، رقم،/8/٦٩٨، التاريخ ٢٩-٦-1988

ئـ.د.ئـ، فایلی ژمارە AR-21، نص کلمة البجهة الکردستانیة العراقیة فی المؤتمر العالمى حول الهویة الکردیة فی الباریس-١٤/١٠/١٩٨٩.

قيادة مكتب تنظيم الشمال، الي قيادة فيلق الاول، رقم 5083، التاريخ 1/7/1987.

ئـ.د.ئـ، فایلی ژمارە AR-25، تصريح الجبهة الردستانية حول غزو نظام للكويت، 3ئاب 1990.

دوو: بەلگەنامێن بەلافکرى ب زمانێ کوردی

سەرکردایەتى سیاسی بەرەى کوردستانى عیراق، ١١/٣/١٩٩٠.

سێ: بریارێن نەتەوەیێن ئێکگرتی

The Situation Between Iraq and Kuwait, Resolution (661), (1990), of 6 August 1990.

چوار: پەرتوکێن بەلگەنامەیى

مصطفى، صلاح الدين.(1988).وثائق عن محنة شعب كردستان-العراق 1، اربيل.

رەشید،صلاح.(٢٠٢٢).بروسکەنامە،سلێمانى.

پێنچ: بەیاننامەیێن پارتێن سیاسی

-تصریح صحفی(الحزب الدیموقراطى الکردستانی، ٢٧/٨/١٩٨٨)

شەش: بیرەوەریێن کەسایەتی ب زمانێ کوردی

هاریکی،عبدالعزیز شێخ عبدالسلام.(٢٠٢٤). ئەنفالا بەهدینان، دهۆک.

مورتکە،جمال.(٢٠٠٨). چیا خۆى دەنوسێتەوە – ١٩٩٠، هەولێر.

کتانی،محمد محسن.(ب،س). کاتێ لولەى تڤەنگ دەبیتە قەلەم،ب،ج.

توفی، محمود.(٢٠٠٦). هێڤی د روژێن رەش دا، هەولیر.

عەلی،نورى حمە.(٢٠١٦). مێژووى تیکوشانی پێشمەرگەیەک لەنیوان ژیان و مەرگ دا، هەولیر.

بارزانى،مسعود.(٢٠٢٢).بارزانى و بزوتنەوەى رزگاریخوازى کورد ١٩٩١-٢٠٠٢، بەرگی پێنجەم، هەولێر.

داود،سەردار.(٢٠١٦). پێشمەرگە و تێکوشەر خالد بانى، دهۆک.

ئالیخان،غازی سالح.(٢٠٠٢). رێڤینگێن ریکا ئازادیێ پێشمەرگێن روژێن سەخت، دهۆک.

کەلەش،حسین ئوسمان.(٢٠٢٢).پێشمەرگەیەک ژیان و بیرهاتن، دهۆک.

سەنگاوى، محمود.(٢٠٠٥). بیرەوەریەکانى سەنگاوى، چاپی دووەم، سلێمانى

حەفت: چاڤپێکەفتن

ابو کوڤان، حسین ئوسمان کلش( ١٩٥٩)، ٢٦/٦/٢٠٢٤، زاخو، شهیدان.

عبدالرحمن، شیخ سلام شکرى ١٩٦٢ ، ١٣-٨-٢٢٤ ،دەشتمرێ- زاخو.

جمعە ، ئەحمەد حاجى ١٩٤٨، ١١/٣/٢٠٢٥، زاخو.

ئورەى،عمر خالد عزیز(١٩٦٥)، ١٠-٣-٢٠٢٥، زاخو لەقا هەشت.

کیستەى، رزگار(١٩٦١)، ٢٥-٦-٢٠٢٥، ئەفرو ستى دهۆک.

پیرموس، ئەحمەد(١٩٥٩)، ١٣-٧-٢٠٢٤، ناحیا بامەرنێ.

صالح، محمد محسن(١٩٦٣)، ٢٦-٤-٢٠٢٥، ئامێدیێ

حفظ الله،عبدالله صالح(١٩٥٢)، ٢٩-٥-٢٠٢٥، زاخو.

باخورنیفی،کنعان عبدالرحمان (١٩٦٥)، ٢٢-٣-٢٠٢٥، دهۆک فەیدیی.

ئەحمەد ، خواجە سعید( ١٩٦٩)، ١٥/١/٢٠٢٥ زاخو، دوازدە ملانێ.

حمو،فهیم عبدالله(١٩٦١)، ١٦-٩-٢٠٢٤، دهۆک ئەنجومەنێ پارێزگەها دهۆک.

کلحێ،محمد(١٩٣٨)، ٢٨-١-٢٠٢٥، دهۆک ، شاخکی.

علی،صبرى مەسیحا(١٩٥١)، ١٨-٩-٢٠٢٤، دهۆک زرکا.

سندى ، حکمەت سلمان خورشو (١٩٦٨) ، ١٦/٧/٢٠٢٤ ، زاخو، گرک سندى.

تاهر، خالد محمد(١٩٥١)، ١١-٩-٢٠٢٤، دهۆک زوزان ستى.

کێڤلی،خالد ئەحمەد صبرى(١٩٥٧)، ٨-١١-٢٠٢٤، دهۆک مالتا.

باخورنیفی،رجب ئیبراهیم علی(١٩٥٩)، ٢٥-٩-٢٠٢٤، دهۆک گرى باسی.

زیوکی،نجم الدین حسین صادق(١٩٥٩)، ١٦-١١-٢٠٢٤، دهۆک بێسرێ.

پیرومەرى،لزگین خلیل ملحم(١٩٦٢)، ٥-١٠-٢٠٢٤ دهۆک حی الشرتە.

سندی، عبدالله بشار(١٩٥٤)، ٢٣-٧-٢٠٢٤، زاخو.

شاهین، سەگڤان تعلو(١٩٦٨)، ٢-٧-٢٠٢٤، زاخو.

ئیسماعیل، حمید خواستى(١٩٣٩)، ١-٧-٢٠٢٤، زاخو عەباسیک.

وەرمێلی، چولی(١٩٥٠)، ٢٥ حزیران ٢٠٢٥.

هەشت: نامەیێن ئەکادمی ماستەر ودکتۆرا

عەلى،عادل صدیق.(٢٠١٤). کومەڵکوژیی کورد لە جەنگی ئێران-عیراقدا هەلەبجە(١٦/٣/١٩٨٨) بەنمونە، تویژینەویەکى(مێژوویی-سیاسییە)، (نامەیەکى ماستەرە ، بەشی مێژوو سکولی زانستە مرۆڤاتییەکان، زانکۆ سلێمانی).

ابوبکر،توانا قادر.(٢٠١٧). بەرى کوردستانی ١٩٨٧-١٩٩٢ تویژینەوەییەکی میژوویی سیاسی، (نامەیەکی ماستەرە، بەشی مێژوو، کولیژى زانستە مرۆڤایەتییەکان ، زانکۆى راپەرین).

عەبدوڵڵا، سەلام عەبدولکەریم.(٢٠٠٩). حزبی سوسالیستى کوردستان (١٩٧٩-١٩٩١)، (نامەیەکى ماستەرە، بەشی مێژوو، کولیژى زانستە مرۆڤاتیەکان، زانکۆى سلێمانی).

بشار، پیروز عبدالله.(٢٠٢٥). سیاسەتا تورکیا بەرامبەر پرسا کوردی ل عیراقێ ١٩٨٠-١٩٩١خواندنەکا میژوویی، کولیژا زانستێن مروفایەتى زانکویا زاخو.

ريكاني،حجي مصطفى شيخو(2023)،كردستان العراق في السياسة الأمريكية (1991-2005)،رسالة ماجستير، كلية التربية، جامعة الحمدانية.

الجميلي.(2007).تأثيرات انتهاء الحرب الباردة علي سلطات مجلس الأمن في حفظ السلم والأمن الدوليين( اطروحة دكتوراه، كلية القانون، جامعة سليمانية).

نەھ پەرتووک

أ.پەرتووک ب زمانێ کوردی

مستەفا، زوزان ناسر.(٢٠١٣). ئوپەراسیۆنێن ئەنفالێ ل کوردستانێ دەرئەنجام و کاردانەڤە(٢٣شوباتا –ئەیلولی ١٩٨٨)، ڤەکولینەکا میژووى، هەولێر.

عەلی،نێچیرڤان مراد موسى.(٢٠٢٣). ئامێدیێ(١٩٧٥-١٩٩١)(ڤەکولینەکا سیاسی-لەشکەرى)،دهۆک.

گەڵاڵی، کەوسەر عەزیز(٢٠٠٩)، باشورى کوردستان لە سالی (١٩٥٨) وە تا ئەمڕۆ، چاپخانەى کاروان،هەولێر.

سالح، عەدالەت عومەر.(٢٠٠٢). ئەنفال و ئافرەتى کورد، هەولێر.

کوجیرا، کریس.(٢٠٠٧). الکتاب الأسود لصدام حسين، ت:خسرو بوتانى، أربيل.

وۆچ، میدڵ ئیست.(٢٠٠٤). جینوساید لە عیراقدا پەلامارى ئەنفال بو سەر کورد، و:محمد حەمە صالح توفیق، سلێمانى.

دوسكي،علي نبى صالح.(2006). عمليات الأنفال في كردستان العراق، دهوك.

کەریم، عەدنان،، موعین، ئەحمەد.(٢٠٢١). ١٩٨٠-١٩٩٠ دەیەیی کارەسات، تاران.

ئەمین،فاروق محەمەد.(٢٠١٤). سیاسەتی ئیران بەرامبەر جولانەوەى رزگاریخوازى کورد لە باشورى کوردستان(١٩٧٥-١٩٨٩)، هەولێر.

بەندی، علی.(٢٠٠١). ئەنفالکرنا بەهدینان ، دهۆک،ب3.

مستەفا، ئاراس عەبدولڕەحمان.(٢٠٠٩). راپەرینى ئاداراى (١٩٩١) لە باشورى کوردستان لێکۆڵینەوەیەکى مێژوویی سیاسییە،ب،ج.

عەبدولکەریم،سەلام.(٢٠١١).ژیانی سیاسیی لە باشورى کوردستان ١٩٧٥-١٩٩١، ب،ج

سەنگەسەرى،عوسمان.(٢٠١٣). پارتیزانى مەرگ و ژیانەوەى، سلێمانى.

ساڵح، گوران ئیبراهیم.(٢٠١٣). دۆزى کورد لە بازنەى پەیوەندیەکانى ئەمریکا عیراقدا ٦/ئادارا ١٩٧٥- ٢/ئابا ١٩٩٠.

میرخان،عەباس غەزالى.(١٩٩٩). خواکورک ١٩٨٨ و ڕاپەڕین ١٩٩١، هەولێر.

صالح،هەلکەفت عبدالواحد.(٢٠٢٢).پێشهاتێن سیاس ل کوردستانا عیراقێ ٥ ئادارا ١٩٩١-١ گولانا ١٩٩٤ڤەکولینەکا دیروکى سیاسی، دهۆک.

عەبوش،هونەر.(٢٠٢١).جەنگاوەر و شەهیدێن مالباتا عەبوشی، زاخو.

ب- پەرتووک ب زمانێ عەرەبی

کرکوکي، كمال .(2016). دولة كردستان الحديثة، أربيل.

صادق،پشتیوان.(٢٠١٢).نحو تأسيس دولة كوردستان، أربيل.

دەھ: ژێدەر کونفرانس

Public Paper of the Presidents of the United States: George H. W. Bush, 15 February 1991.

یازدە: گوڤار ب زمانێ عەرەبی

عبود، زهير كاظم .(2022) . جريمة الاتجار بلفتيات الكورديات ضمن جرائم الأنفال، مجلة فصلية تصدر عن هيئة الوطنية العليا للمساءلة و العدالة، عدد (2) ، بغداد.

أحمد، هیام حاجی.(٢٠٢٥). التخطيط الاستراتيجى الاعادة تنظيم البيشمركة في بادينان فترة مابين حملة الأنفال 1988- انتفاضة 1991، گوڤارى ئەکادیمیایی کوردی، اربیل.

دوازدە: ڕۆژنامە ب زمانێ کوردی

برایەتی، ژمارە ١٩٠٢، ٢٤ئادارا ١٩٩٤.

بەرەى کوردستانى، ژمارە ١٨، ماوتى ١٩٩٠.

بەرەى کوردستانى،ژمارە ٢٤-٢٥، شوباتا ١٩٩١.

بەرەى کوردستانی، ژمارە ١٦، کانونا دووی ١٩٩٠.

سێزدە: ڕۆژنامە ب زمانی عەرەبی

روژنامەى خەبات(النضال)، ژمارە (٥٧٩-٥٨٠)، ئایار و حوزەیران ١٩٨٨.

جريدة الثورة، رقم 3905، التاريخ 21-11-1988.

چواردە: ئەنسگلوپیدییا

دەستەى ئینسکلۆپیدیای پارتى دیموکراتى کوردستان.(٢٠٢١).میژووى پارتى دیموکراتى کوردستان- کونگرەو کونفرانس(پروگرام و پەیرەوى ناوخۆ)، هەولێر.

پیشەوا، دەرسیم(٢٠١١)، ئەنسکولوپیدیا تومەتبارانی شالاوى ئەنفال لە باشورى کوردستان ١٩٨٧-١٩٨٨، هەولێر

التنزيلات

منشور

2026-06-21

كيفية الاقتباس

توفیق س., & توفیق ه. (2026). پێشهاتێن سیاسی و لەشکەرى ل دەڤەرا بەهدینان ١٩٨٨-١٩٩١ خواندنەکا مێژوویى و سیاسى. مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو, 14(2), 334–351. https://doi.org/10.26436/hjuoz.2026.14.2.1802

إصدار

القسم

مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو