پێشهاتێن سیاسی و لەشکەرى ل دەڤەرا بەهدینان ١٩٨٨-١٩٩١ خواندنەکا مێژوویى و سیاسى
DOI:
https://doi.org/10.26436/hjuoz.2026.14.2.1802الكلمات المفتاحية:
ئەنفال، بەهدینان، پیشمەرگە، بەرەیێ کوردستانی، هێزێن پەکەکێالملخص
دناڤبەرا سالێن 1988-1991 دا دناڤ ئەوان پێشهاتێن هەستیارێن ب سەر عیراقێدا هاتین، ڕەوشا سیاسى و لەشکەرى یا دەڤەرا بەهدینان ب شێوەیەکێ گشتى زۆر هەستیار ببوو ئەڤ چەندە دزڤریت بۆ ئەوان کڕیارێن لەشکەرى ئەوێن حکومەتا عیراقێ ب دژى خەلکێ کوردستانێ ب گشتى و خەلکێ دەڤەرێ ب تایبەتى ئەنجامداین. چونکى ل ئەوى دەمیدا جۆرە ڤالایەکا سیاسى ل دەڤەرێ هاتبوو پێش، هێزێن کوردى کونترۆلەکا وەسا بهێز ل سەر دەڤەرێدا نەمابوو، بشێن بەرسنگێ هێزێن عیراقێ بگرن، دگەل هندێدا هێزێن لایەنێن سیاسى ب شێوەیێ گرووپێن پارتیزانى خۆ نێزیکى سنووران دکرن داکو ڕەوشا دەڤەرێ ب هەلسەنگینن، دەست بڕێکخستنێن نهێنى بکەن و چالاکیێن پارتیزانى ب دژى هێزێن عیراقێ ل دەڤەرێ ئەنجامبدەن، ب تایبەتى پشتى ژ ئەنجامێ هێرشا عیراقێ بۆ سەر کۆیتێ گوڕانکاریێن سیاسى ل عیراقێ پەیدابووین. هێزێن کوردی هەولدا مفایی ژ ئەڤان کاودانین نویێن درۆست بوین ببینن و خو ئامادەکر بۆ درۆسترکرنا پەیوەندییان ب خەلکی بۆ سەرهلدانێ ل سەرانسەرى دەڤەرا بەهدینان، هەورەسا ڤەکولین دێ باس ل پەیوەندیێن وان دگەل جەماەرى کەت، ئەو پێشهاتێن سیاسى و لەشکەرى یێن ل ئەوى ماوەیى ل دەڤەرێ هاتین پێش ب شێوەیەکێ ڕۆن ڤەشارتى ماینە و ئەڤ ڤەکۆلینە هەولددەت ب شێوەیەکێ زانستیانە هویرکارییان بدەت سەر ئەڤێ قۆناغا هەستیار.
ئارمانجا سەرەکى یا ئەڤێ ڤەکۆلینێ دیارکرنا ئەوان پێشهاتانە یێن ژ ئەنجامێن چالاکیێن سیاسى و لەشکەرى یێن عیراقێ ل دەڤەرێ هاتین پێش، دیسان دیارکرن پێشهاتێن ب سەر کوردان و لایەنێن سیاسى یێن کورداندا هاتین، چونکى ئەو پێشهاتێن ل دەڤەرێ هاتین پێش دەرفەتەکا زێرین بۆ هێزێن کوردى هینا پێش دا جارەکا دى دەست ب ڕێکخستن و چالاکیێن سیاسى بکەن و کاریگەرییەکا ڕاستەوخۆ کرە سەر هەستێ خەلکێ دەڤەرێ دا ب دژى هێزێن عیراقێ چالاکیێن پارتیزانى ئەنجامبدەن
التنزيلات
المراجع
مديرية امن العامة، الي امن محافظات الحكم الذاتي، رقم 8000، التاريخ 9-9-1990.
مديرية امن زاخو، الي مديرية امن دهوك ش3، رقم 1810، التاريخ 23 ايلول 1990.
مديرية تمن محافظة دهوك، الي مديرية امن الحكم الذاتى، رقم6637، التاريخ 15-10-1990.
مديرية الأمن العامة، الي مدير أمن محافظة دهوك، رقم 9085، التاريخ 17-10- 1990.
مديرية امن العامة ، الي من محافظة دهوك، رقم ٩٢٧٩، التاریخ ٢٧-١٠-١٩٩٠.
مديرية امن العمادية، الي مديرية امن دهوك، رقم 1610، التاريخ 22-11-1990.
مديرية امن العمادية، الي مديرية امن دهوك، رقم 1610، التاريخ 22-11-1990.
قيادة فرقة العمادية، الي قيادة شعبة سرسنك، تعرض، رقم،/8/٦٩٨، التاريخ ٢٩-٦-1988
ئـ.د.ئـ، فایلی ژمارە AR-21، نص کلمة البجهة الکردستانیة العراقیة فی المؤتمر العالمى حول الهویة الکردیة فی الباریس-١٤/١٠/١٩٨٩.
قيادة مكتب تنظيم الشمال، الي قيادة فيلق الاول، رقم 5083، التاريخ 1/7/1987.
ئـ.د.ئـ، فایلی ژمارە AR-25، تصريح الجبهة الردستانية حول غزو نظام للكويت، 3ئاب 1990.
دوو: بەلگەنامێن بەلافکرى ب زمانێ کوردی
سەرکردایەتى سیاسی بەرەى کوردستانى عیراق، ١١/٣/١٩٩٠.
سێ: بریارێن نەتەوەیێن ئێکگرتی
The Situation Between Iraq and Kuwait, Resolution (661), (1990), of 6 August 1990.
چوار: پەرتوکێن بەلگەنامەیى
مصطفى، صلاح الدين.(1988).وثائق عن محنة شعب كردستان-العراق 1، اربيل.
رەشید،صلاح.(٢٠٢٢).بروسکەنامە،سلێمانى.
پێنچ: بەیاننامەیێن پارتێن سیاسی
-تصریح صحفی(الحزب الدیموقراطى الکردستانی، ٢٧/٨/١٩٨٨)
شەش: بیرەوەریێن کەسایەتی ب زمانێ کوردی
هاریکی،عبدالعزیز شێخ عبدالسلام.(٢٠٢٤). ئەنفالا بەهدینان، دهۆک.
مورتکە،جمال.(٢٠٠٨). چیا خۆى دەنوسێتەوە – ١٩٩٠، هەولێر.
کتانی،محمد محسن.(ب،س). کاتێ لولەى تڤەنگ دەبیتە قەلەم،ب،ج.
توفی، محمود.(٢٠٠٦). هێڤی د روژێن رەش دا، هەولیر.
عەلی،نورى حمە.(٢٠١٦). مێژووى تیکوشانی پێشمەرگەیەک لەنیوان ژیان و مەرگ دا، هەولیر.
بارزانى،مسعود.(٢٠٢٢).بارزانى و بزوتنەوەى رزگاریخوازى کورد ١٩٩١-٢٠٠٢، بەرگی پێنجەم، هەولێر.
داود،سەردار.(٢٠١٦). پێشمەرگە و تێکوشەر خالد بانى، دهۆک.
ئالیخان،غازی سالح.(٢٠٠٢). رێڤینگێن ریکا ئازادیێ پێشمەرگێن روژێن سەخت، دهۆک.
کەلەش،حسین ئوسمان.(٢٠٢٢).پێشمەرگەیەک ژیان و بیرهاتن، دهۆک.
سەنگاوى، محمود.(٢٠٠٥). بیرەوەریەکانى سەنگاوى، چاپی دووەم، سلێمانى
حەفت: چاڤپێکەفتن
ابو کوڤان، حسین ئوسمان کلش( ١٩٥٩)، ٢٦/٦/٢٠٢٤، زاخو، شهیدان.
عبدالرحمن، شیخ سلام شکرى ١٩٦٢ ، ١٣-٨-٢٢٤ ،دەشتمرێ- زاخو.
جمعە ، ئەحمەد حاجى ١٩٤٨، ١١/٣/٢٠٢٥، زاخو.
ئورەى،عمر خالد عزیز(١٩٦٥)، ١٠-٣-٢٠٢٥، زاخو لەقا هەشت.
کیستەى، رزگار(١٩٦١)، ٢٥-٦-٢٠٢٥، ئەفرو ستى دهۆک.
پیرموس، ئەحمەد(١٩٥٩)، ١٣-٧-٢٠٢٤، ناحیا بامەرنێ.
صالح، محمد محسن(١٩٦٣)، ٢٦-٤-٢٠٢٥، ئامێدیێ
حفظ الله،عبدالله صالح(١٩٥٢)، ٢٩-٥-٢٠٢٥، زاخو.
باخورنیفی،کنعان عبدالرحمان (١٩٦٥)، ٢٢-٣-٢٠٢٥، دهۆک فەیدیی.
ئەحمەد ، خواجە سعید( ١٩٦٩)، ١٥/١/٢٠٢٥ زاخو، دوازدە ملانێ.
حمو،فهیم عبدالله(١٩٦١)، ١٦-٩-٢٠٢٤، دهۆک ئەنجومەنێ پارێزگەها دهۆک.
کلحێ،محمد(١٩٣٨)، ٢٨-١-٢٠٢٥، دهۆک ، شاخکی.
علی،صبرى مەسیحا(١٩٥١)، ١٨-٩-٢٠٢٤، دهۆک زرکا.
سندى ، حکمەت سلمان خورشو (١٩٦٨) ، ١٦/٧/٢٠٢٤ ، زاخو، گرک سندى.
تاهر، خالد محمد(١٩٥١)، ١١-٩-٢٠٢٤، دهۆک زوزان ستى.
کێڤلی،خالد ئەحمەد صبرى(١٩٥٧)، ٨-١١-٢٠٢٤، دهۆک مالتا.
باخورنیفی،رجب ئیبراهیم علی(١٩٥٩)، ٢٥-٩-٢٠٢٤، دهۆک گرى باسی.
زیوکی،نجم الدین حسین صادق(١٩٥٩)، ١٦-١١-٢٠٢٤، دهۆک بێسرێ.
پیرومەرى،لزگین خلیل ملحم(١٩٦٢)، ٥-١٠-٢٠٢٤ دهۆک حی الشرتە.
سندی، عبدالله بشار(١٩٥٤)، ٢٣-٧-٢٠٢٤، زاخو.
شاهین، سەگڤان تعلو(١٩٦٨)، ٢-٧-٢٠٢٤، زاخو.
ئیسماعیل، حمید خواستى(١٩٣٩)، ١-٧-٢٠٢٤، زاخو عەباسیک.
وەرمێلی، چولی(١٩٥٠)، ٢٥ حزیران ٢٠٢٥.
هەشت: نامەیێن ئەکادمی ماستەر ودکتۆرا
عەلى،عادل صدیق.(٢٠١٤). کومەڵکوژیی کورد لە جەنگی ئێران-عیراقدا هەلەبجە(١٦/٣/١٩٨٨) بەنمونە، تویژینەویەکى(مێژوویی-سیاسییە)، (نامەیەکى ماستەرە ، بەشی مێژوو سکولی زانستە مرۆڤاتییەکان، زانکۆ سلێمانی).
ابوبکر،توانا قادر.(٢٠١٧). بەرى کوردستانی ١٩٨٧-١٩٩٢ تویژینەوەییەکی میژوویی سیاسی، (نامەیەکی ماستەرە، بەشی مێژوو، کولیژى زانستە مرۆڤایەتییەکان ، زانکۆى راپەرین).
عەبدوڵڵا، سەلام عەبدولکەریم.(٢٠٠٩). حزبی سوسالیستى کوردستان (١٩٧٩-١٩٩١)، (نامەیەکى ماستەرە، بەشی مێژوو، کولیژى زانستە مرۆڤاتیەکان، زانکۆى سلێمانی).
بشار، پیروز عبدالله.(٢٠٢٥). سیاسەتا تورکیا بەرامبەر پرسا کوردی ل عیراقێ ١٩٨٠-١٩٩١خواندنەکا میژوویی، کولیژا زانستێن مروفایەتى زانکویا زاخو.
ريكاني،حجي مصطفى شيخو(2023)،كردستان العراق في السياسة الأمريكية (1991-2005)،رسالة ماجستير، كلية التربية، جامعة الحمدانية.
الجميلي.(2007).تأثيرات انتهاء الحرب الباردة علي سلطات مجلس الأمن في حفظ السلم والأمن الدوليين( اطروحة دكتوراه، كلية القانون، جامعة سليمانية).
نەھ پەرتووک
أ.پەرتووک ب زمانێ کوردی
مستەفا، زوزان ناسر.(٢٠١٣). ئوپەراسیۆنێن ئەنفالێ ل کوردستانێ دەرئەنجام و کاردانەڤە(٢٣شوباتا –ئەیلولی ١٩٨٨)، ڤەکولینەکا میژووى، هەولێر.
عەلی،نێچیرڤان مراد موسى.(٢٠٢٣). ئامێدیێ(١٩٧٥-١٩٩١)(ڤەکولینەکا سیاسی-لەشکەرى)،دهۆک.
گەڵاڵی، کەوسەر عەزیز(٢٠٠٩)، باشورى کوردستان لە سالی (١٩٥٨) وە تا ئەمڕۆ، چاپخانەى کاروان،هەولێر.
سالح، عەدالەت عومەر.(٢٠٠٢). ئەنفال و ئافرەتى کورد، هەولێر.
کوجیرا، کریس.(٢٠٠٧). الکتاب الأسود لصدام حسين، ت:خسرو بوتانى، أربيل.
وۆچ، میدڵ ئیست.(٢٠٠٤). جینوساید لە عیراقدا پەلامارى ئەنفال بو سەر کورد، و:محمد حەمە صالح توفیق، سلێمانى.
دوسكي،علي نبى صالح.(2006). عمليات الأنفال في كردستان العراق، دهوك.
کەریم، عەدنان،، موعین، ئەحمەد.(٢٠٢١). ١٩٨٠-١٩٩٠ دەیەیی کارەسات، تاران.
ئەمین،فاروق محەمەد.(٢٠١٤). سیاسەتی ئیران بەرامبەر جولانەوەى رزگاریخوازى کورد لە باشورى کوردستان(١٩٧٥-١٩٨٩)، هەولێر.
بەندی، علی.(٢٠٠١). ئەنفالکرنا بەهدینان ، دهۆک،ب3.
مستەفا، ئاراس عەبدولڕەحمان.(٢٠٠٩). راپەرینى ئاداراى (١٩٩١) لە باشورى کوردستان لێکۆڵینەوەیەکى مێژوویی سیاسییە،ب،ج.
عەبدولکەریم،سەلام.(٢٠١١).ژیانی سیاسیی لە باشورى کوردستان ١٩٧٥-١٩٩١، ب،ج
سەنگەسەرى،عوسمان.(٢٠١٣). پارتیزانى مەرگ و ژیانەوەى، سلێمانى.
ساڵح، گوران ئیبراهیم.(٢٠١٣). دۆزى کورد لە بازنەى پەیوەندیەکانى ئەمریکا عیراقدا ٦/ئادارا ١٩٧٥- ٢/ئابا ١٩٩٠.
میرخان،عەباس غەزالى.(١٩٩٩). خواکورک ١٩٨٨ و ڕاپەڕین ١٩٩١، هەولێر.
صالح،هەلکەفت عبدالواحد.(٢٠٢٢).پێشهاتێن سیاس ل کوردستانا عیراقێ ٥ ئادارا ١٩٩١-١ گولانا ١٩٩٤ڤەکولینەکا دیروکى سیاسی، دهۆک.
عەبوش،هونەر.(٢٠٢١).جەنگاوەر و شەهیدێن مالباتا عەبوشی، زاخو.
ب- پەرتووک ب زمانێ عەرەبی
کرکوکي، كمال .(2016). دولة كردستان الحديثة، أربيل.
صادق،پشتیوان.(٢٠١٢).نحو تأسيس دولة كوردستان، أربيل.
دەھ: ژێدەر کونفرانس
Public Paper of the Presidents of the United States: George H. W. Bush, 15 February 1991.
یازدە: گوڤار ب زمانێ عەرەبی
عبود، زهير كاظم .(2022) . جريمة الاتجار بلفتيات الكورديات ضمن جرائم الأنفال، مجلة فصلية تصدر عن هيئة الوطنية العليا للمساءلة و العدالة، عدد (2) ، بغداد.
أحمد، هیام حاجی.(٢٠٢٥). التخطيط الاستراتيجى الاعادة تنظيم البيشمركة في بادينان فترة مابين حملة الأنفال 1988- انتفاضة 1991، گوڤارى ئەکادیمیایی کوردی، اربیل.
دوازدە: ڕۆژنامە ب زمانێ کوردی
برایەتی، ژمارە ١٩٠٢، ٢٤ئادارا ١٩٩٤.
بەرەى کوردستانى، ژمارە ١٨، ماوتى ١٩٩٠.
بەرەى کوردستانى،ژمارە ٢٤-٢٥، شوباتا ١٩٩١.
بەرەى کوردستانی، ژمارە ١٦، کانونا دووی ١٩٩٠.
سێزدە: ڕۆژنامە ب زمانی عەرەبی
روژنامەى خەبات(النضال)، ژمارە (٥٧٩-٥٨٠)، ئایار و حوزەیران ١٩٨٨.
جريدة الثورة، رقم 3905، التاريخ 21-11-1988.
چواردە: ئەنسگلوپیدییا
دەستەى ئینسکلۆپیدیای پارتى دیموکراتى کوردستان.(٢٠٢١).میژووى پارتى دیموکراتى کوردستان- کونگرەو کونفرانس(پروگرام و پەیرەوى ناوخۆ)، هەولێر.
پیشەوا، دەرسیم(٢٠١١)، ئەنسکولوپیدیا تومەتبارانی شالاوى ئەنفال لە باشورى کوردستان ١٩٨٧-١٩٨٨، هەولێر
التنزيلات
منشور
كيفية الاقتباس
إصدار
القسم
الرخصة
الحقوق الفكرية (c) 2026 Sulaiman Sh. Tawfiq, Hoger T. Tawfiq

هذا العمل مرخص بموجب Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
يوافق المؤلفين الذين ينشرون في هذه المجلة على المصطلحات التالية
[CC BY-NC-SA 4.0] يحتفظ المؤلفون بحقوق الطبع والنشر ومنح حق المجلة في النشر الأول مع العمل المرخص له بموجب ترخيص مشاع المبدع للإسناد
الذي يسمح للآخرين بمشاركة العمل مع الإقرار بحقوق التأليف والنشر الأولي في هذا مجلة
مكن للمؤلفين الدخول في ترتيبات إضافية منفصلة للتوزيع غير الحصري للنسخة المنشورة من المجلة، مع الإقرار بإصدارها الأولي في هذه المجلة
يسمح ويشجع المؤلفين على نشر عملهم عبر الإنترنت










