کۆنتێکستوالیزمى ڕەخنەیی تێکستى لاوكی هه‌ڵەبجه‌، به‌پێی ڕوانگەى تیۆرى مۆرای كریگەر

المؤلفون

  • هێمن ڕەقیب عبدالله په‌یمانگه‌ی هونه‌ره‌ جوانه‌كانی- ڕواندز، ھەرێمی كوردستان – عیراق.
  • هەڵمەت بایز ڕەسوڵ بەشى کوردى، فاکەڵتیى ئاداب، زانکۆى سۆران، ھەرێمی كوردستان – عیراق.

DOI:

https://doi.org/10.26436/hjuoz.2026.14.1.1697

الكلمات المفتاحية:

کۆنتێكستوالیزم، کۆنتێکستى ناوخۆ، خوێنەر، لاوکى هەڵەبجە، بیاتى زمان، هێما

الملخص

لەپاڵ تێگەیشتنە جۆراو جۆره‌كانی خوێندنه‌وه‌ی تێكستی ئه‌ده‌بی، به‌ تایبه‌تی  خوێندنه‌وه‌ی كۆنتێكستی ده‌روونی و مێژوویی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌ڵومه‌رجێكی دیكه‌ی خوێندنه‌وه‌ له‌ ڕه‌خنه‌ی نوێی ئه‌مریكی‌ ده‌رده‌كه‌وێت، ئاقارێكی دیكه‌ی تێگه‌یشتن له‌ كۆنتێكستی ناوه‌خۆوه‌ بۆ  كۆنتێكستی ده‌ره‌وه‌ ده‌مان بات، كه‌ له‌ لایه‌ن ڕه‌خنه‌گری ئه‌مریكی مۆرای كریگه‌ر به‌ سوود وه‌رگرتن له‌ فۆرمالیزم و ڕه‌خنه‌ی نوێ، بیر و بۆچوونه ‌تیۆرییەکانى خۆى لەبەر ڕۆشنایی چه‌مكی كۆنتێكستوالیزمدا به‌كارهێنا. کۆنتێکستوالیزم وەک بنه‌مایه‌ك بۆ شیكردنه‌وه ‌و تێگه‌یشتن له‌ ده‌قی ئه‌ده‌بیدا، ئاڕستەیەکى جیاوازى بەڕاڤەی تێکستى ئەدەبی بەخشی. پێكهاته‌ی زمانی ده‌قه‌كه‌ بۆ خۆی ده‌بێته‌ كۆنتێكستی ناوه‌خۆ له‌ ڕێی ئه‌و فۆڕمه‌وه‌ به‌ره‌و كۆنتێكستی ده‌ره‌وه‌ ده‌مان بات، ڕۆڵی خوێنه‌ریش كاریگه‌ره‌ له‌و‌ تێگه‌یشتنه‌. ناونیشانی توێژینه‌وه ‌(کۆنتێکستوالیزمى ڕەخنەیی تێکستى لاوكی هه‌ڵەبجه‌، به‌پێی ڕوانگەى تیۆرى مۆرای كریگه‌ر) لە تێکستێکى ناسراوى شاعیرى کورد ڕەفیق سابیر، به‌پێی میتۆدی  ڕه‌خنه‌ی نوێی فۆرمالیستی لەبەر ڕۆشنایی ڕوانگه‌ی تیۆری مۆرای كریگه‌ر، هەموو ئەو ره‌مز و میتافۆڕانەى لە ڕێى بنیادى تێکستەوە ئاماژەکانى ناو دەقەکە وەک کۆنتێکستى ناوەخۆیى و بنیادى زمان دەرخەرى سیما واتاییەکانى دەقەکەن و تراژیدیای كیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌.

التنزيلات

بيانات التنزيل غير متوفرة بعد.

المراجع

كتێبه‌ كوردییه‌كان:

ئه‌سوه‌ده، نه‌وزاد ئه‌حمه‌د (2015)‌ فه‌رهه‌نگی زاراوه‌ ئه‌ده‌بیه‌كان و زانسته‌ مرۆڤاییه‌تیه‌كان، سلێمانی، ناوه‌ندی غه‌زه‌لنوس.

امامی، نصرالله‌ (2018) بنه‌ماو میتۆده‌كانی ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی.و: نازم وحسێن، سه‌نگه‌ر و هیمداد ،تاران، چاپخانه‌ی سوم.

بەصیر، كامل حسن (1944) مێژوویی ڕەخنە سازیی،بەرگی یەکەم ،بەغداد دارالحریە للطباعە.

راجێر رابستێر(2006)توێژینه‌وه‌ی تیۆری ئه‌ده‌بی، و:عبدالغالق یه‌عقوبی، هه‌ولێر، چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌.

سابیر، ڕەفیق (2013) دیوان، بەرگى دووەم (١٩٧٥-١٩٩٠)، ٢٠١٤، ناوەندى غەزەلنووس.

سه‌جادی و محمودی، به‌ختیار و محمد (2004)، فه‌رهه‌نگی شیكاریانه‌ی زاراوه‌ی ئه‌ده‌بی، هه‌ولێر، چاپخانه‌ی ئاراس.

فه‌رهادی،ساجیده‌ عبدالله‌(2013) چه‌ند لێكۆلینه‌وه‌یه‌كی زمانه‌وانی، هه‌ولێر.

گه‌ردی، سه‌ردار ئه‌حمه‌د(2016) میتۆده‌كانی ڕه‌خنه‌ی هاوچه‌رخ، هه‌ولێر، چاپخانه‌ی ناوه‌ندی ئاوێر.

معروف، كه‌مال (2012) تیۆره‌ نوێیه‌كانی ڕه‌خنه‌یی ئه‌ده‌بی، سلیمانی، چاپخانه‌ی له‌ریا.

گۆڤاره‌كان:

ئه‌حمه‌د، شوان (2008) ئاقارێکی نوێی ڕەخنەی ئەدەبی، گۆڤاری سەردەم، 56(10)، 102 – 112.

پیرداود، ستاری (2011) هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌گه‌رایی پۆست بنیادگه‌ری، گۆڤاری كۆنسێپت، به‌رگی 2(2) 139-163.

خه‌لیل، ئیبراهیم معمود (2008) زانسته‌ مرۆڤایه‌تیه‌كان و ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی. و: ئه‌سوه‌د، نه‌وزاد ئه‌حمه‌د، گۆڤاری سه‌رده‌م، ‌56(10)، 102-112.

نامه‌ ئه‌كادیمییه‌كان:

خۆشناو، سه‌رباز مه‌جید (2019) سیمۆلۆژیای ناویشان له‌ شیعره‌كانی نه‌وزا ره‌فعه‌ت، چاپی یه‌كه‌م چاپخانه‌ی ته‌فسیر نامه‌ی دكتۆرا- زانكۆی سه‌لاحه‌دین.

قادر، ڕێبین خه‌لیل (2023) سیمای رەخنەی زانســــــــــتی لە رەخنەی ئەدەبی کوردیدا، ڕه‌خنه‌ی شیعری كوردی (نامه‌ زانكۆییه‌كان 2001-2010) نامه‌ی دكتۆرا -زانكۆی سه‌لاحه‌دین.

مستەفا، ئاسۆ عومه‌ر (2019) ڕێچكه‌كانی گوتاری ڕه‌خنه‌ی شیعری له‌ ئه‌ده‌بی كوریدا، كرمانجی خوارو 1920-1970-نامه‌ی دكتۆرا، زانكۆ سلێمانی.

كتێبه‌ عەرەبیه‌كان:

أوشان، علی أیات (2000) السیاق والنص الشعری من البنیة إلی القراءة، الطبعه‌ الاولی ، مطبعة النجاح الجديدة الدار البيضاء.

حجازی، سمیر سعید (2001) قاموس مصطلحات النقد الأدبی المعاصر، الأفاق العربية،الطبعه الاولی بیروت، دارالتوفیق.

كتێبه‌ فارسییه‌كان:

الهیان، الیلا (2020) بررسی اهمیت بافت در پژوهش های ادبی، فصلنامه‌ پژوهش های ادبی، تهران.

داد ، سیما(2003) فرهنگ اصطلاحات ادبی، چاپ سوم، كتابخانه‌ ملی ایران، تهران.

كتێبه‌ ئینگلیزیه‌كان:

Cuddon, J. A. (2012) A Dictionary of Literary Terms and Literary Theory. John Wiley & Sons.

Krieger, Murray (1969) The New Apologists Poetry. Second Edition, Indiana University Press, London.

Krieger, Murray (2019) the Institution of theory.Johans Hopkins university press.

Krieger, Murray (2019) The Theory of Criticism. Johns Hopkins University press.

گۆڤاره‌ ئینگلیزیه‌كان:

Burke, Peter (2007) context in context, Duke University Press,8(1)152-177.Expansions of Contextualism. Duke University Press, 2 (3

M. Kartiganer, Donald (1974) The Criticism of Murray Krieger , 2 (3) 584-607

Krieger, Murray (1962) Contextualism was Ambitious, 8(4)305-317.

Krieger, Murray (1990) Words about Words about Words: Theory, Criticism, and the Literary. The journal of Aesthetics and Art Criticism, 48 (1).

Kovala, Urpo (2014) Theories of Context Theorizing Context. Journal of Literary Theory, 8 (1)158-177.

Rosenblatt, L. M. (1978). The reader, the text, the poem: The transactional theory of the literary work. Southern Illinois University Press. Chapter 1: "Efferent and Aesthetic Reading" (specific pages: approximately .

التنزيلات

منشور

2026-03-31

كيفية الاقتباس

عبدالله ه., & ڕەسوڵ ه. (2026). کۆنتێکستوالیزمى ڕەخنەیی تێکستى لاوكی هه‌ڵەبجه‌، به‌پێی ڕوانگەى تیۆرى مۆرای كریگەر. مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو, 14(1), 29–39. https://doi.org/10.26436/hjuoz.2026.14.1.1697

إصدار

القسم

مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو