پێنج ژ بنه‌مایێن مۆدێرنیزمێ د پێنج تێكستێن دڕاما كوردیدا "خه‌ونه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌دا" وه‌ك نموونه‌

المؤلفون

  • عبدالرحمن عبدالغفور حسن شنگالی پشكا زمانێ كوردی، كۆلیژا زمان، زانكۆیا نه‌وروز، هه‌رێما كوردستانێ – عێراق.

DOI:

https://doi.org/10.26436/hjuoz.2026.14.1.1651

الكلمات المفتاحية:

دڕاما، مۆدێرنیزم، بنه‌مایێن مۆدێرنیزمێ، خه‌ونه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌دا، هه‌لكه‌ت ئیدریس

الملخص

ئه‌ڤ ڤه‌كۆلینا ل ژێر ناڤێ "پێنج ژ بنه‌مایێن مۆدێرنیزمێ د پێنج تێكستێن دڕاما كوردیدا (خه‌ونه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌دا) وه‌ك نموونه‌"، هه‌ولدانه‌كه‌ ژبۆ دیاركرن و ئاشناكرنا بنه‌مایێن سه‌ره‌كی یێن مۆدێرنیزمێ دناڤ تێكستێن دڕامایا كوردیدا. ژلایێ تیوری و پراكتیكیڤه‌. چونكه‌ ئه‌ده‌بیاتا كوردی ب گشتی و دڕاما ب تایبه‌تی، یا ڤه‌قه‌تیایی نه‌بوویه‌ ژ بزاڤا مۆدێرنیزما جیهانی  و باندۆرا خۆ هه‌ر چه‌ند یا گیرۆكری ژی بیت، لێ هه‌ر هه‌بوویه‌ ژلایێ چێیاتی و چه‌نداتێڤه‌. ب ڕه‌نگه‌كی ره‌نگڤه‌دانا بنه‌مایێن مۆدێرنیزمێ دناڤ تێهزرینێن نڤیسكاران و دناڤ كویراتییا تێكستێن دڕاماییدا به‌رجه‌سته‌ دبن. واته‌، نڤیسكار و هۆنه‌رمه‌ندێن دڕامایێ و تێكستێن ئه‌وان، كاریگه‌ربووینه‌ ب بنه‌مایێن سه‌ره‌كی یێن مۆدێرنیزما رۆژئاڤایی. دئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێ دا، مۆدێرنیزم وه‌ك چه‌مك و پێناسه‌، دیرۆك و سه‌ده‌مێن په‌یدابوونێ، هاتینه‌ په‌ژراندن. هه‌ر دیسان به‌رجه‌سته‌‌كرنا گرنگترین بنه‌مایێن مۆدێرنیزمێ وه‌ك (خۆدگه‌رایی، ئه‌قلگه‌رایی، هیچگه‌رایی، تاكگه‌رایی و زانستگه‌رایی) ب خۆڤه‌ گرتینه‌. زێده‌باری پراكتیزه‌كرنا ئه‌ڤان بنه‌مایان ل سه‌ر پێنج تێكستێن دڕامایی دناڤ كۆمه‌ڵا (خه‌ونه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌دا) یا نڤیسكار (هه‌لكه‌ت ئیدریس عابد) یدا.  دئه‌نجام دا دیاردبیت، دڕاما كوردی وه‌ك ژانڕه‌كێ مۆدێرن و سه‌رده‌م، یا بێ به‌هر نه‌بوویه‌ ژ شاپه‌رێن مۆدێرنیزما رۆژئاڤایی. هه‌ر چ بنه‌ماییه‌ك هه‌بیت دناڤ تێكستێن دڕامایا جیهانی و یا گه‌لێن هه‌ڤسۆی ژیدا، دناڤ دڕامایا كوردیدا ژی به‌رجه‌سته‌بووینه‌. ئه‌ڤجا چ ره‌ڤینه‌ك بیت ژ ریالێتی، یان هاڤیبوون و یاخیبوونه‌ك بیت، یان ژی ئاگه‌هداری و هۆشمه‌ندییا نڤیسكارێن دڕاما كوردی بیت، ژ شه‌پۆلێن مۆدێرن و نویخواز دناڤ ئه‌ده‌بیاتا جیهانیدا. ئه‌ڤ ڤه‌كۆلینه‌، ژ دوو پشكان پێكدهێت. پشكا یه‌كه‌مین، تایبه‌ته‌ ب مۆدێرنیزمێڤه‌ ژلایێ زمانی و تێگه‌هیڤه‌، هه‌روه‌ها دیرۆك و سه‌ده‌مێن سه‌رهلدانا ئه‌ڤێ بزاڤێ ل رۆژئاڤا. پشكا دوویه‌مین یا ته‌رخانكرییه‌ ژبۆ پراكتیزه‌كرنا بنه‌مایێن مۆدێرنیزمێ دناڤ دڕامایا كوردیدا. زێده‌باری ئه‌نجام و لیستا ئه‌وان ژێده‌رێن مفا ژێ هاتینه‌ وه‌رگرتن. 

التنزيلات

بيانات التنزيل غير متوفرة بعد.

المراجع

ب زمانێ كوردی:

ئێك: په‌رتووك:

برادبێری و ماكفارلن، مالكۆم و جێمس. 2008. (مۆدێرنیزم (1890 – 1920))، وەرگێرانی بەهزاد حەوێزی، دەزگای موكریانی، چاپخانەی رۆژهەڵات، چاپی یەكەم، هەولێر.

باڵەكی، یادگار ڕەسول. 2005. (سیماكانی تازەكردنەوەی شیعری كوردی 1898 – 1932)، دەزگەها سپیرێز، چاپخانا وەزارەتا پەروەردێ‌/هەولێر، چاپا ئێكێ‌، دهۆك.

تورین، ئالان. 2007. (لە مۆدێرنەوە پاش مۆدێرنەدا، چارەنووسەكانی مۆدێرنە) (كۆمەڵێك تێكستی وەرگێراو)، وەرگێرانی محەممەد حسین، چاپ و بڵاوكردنەوەی چوار چرا،چاپی یەكەم.

جەهانبەگلو، ڕامین. 2009. (مۆدێرنەكان)، وەرگێرانی ئازاد بەرزنجی، دەزگای سەردەم، چاپی یەكەم، سلێمانی.

حوسێن، د.هیمدادی. 2010.(رێبازه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان)، ده‌زگای موكریانی، چاپی دووه‌م، هه‌ولێر.

زیاب، ئەبو عوبەید عەبدوللا. 2005. (هۆزانا نویخازی ل دەڤەرا بەهدینان)، دەزگەها سپیرێز، چاپخانا وەزارەتا پەروەردێ‌ – هەولێر، چاپا ئێكێ‌، دهۆك.

سكراتۆن و برادبێری، راجێر و مالكۆم. 2009. (مودێرنێتە و مۆدێرنیزم)، لەپەرتوكی پرسەكانی مۆدێرنیزم، وەرگێرانی: ئیسماعیل زادە، دەزگای موكریانی، چاپخانەی هاوسەر، چاپی یەكەم، هەولێر.

عمر، فاضل. 2001. (زمانێ سێیه‌م، كانی یا هه‌ر و هه‌ر نووكرنێ)، چاپخانا كۆلیژا شه‌ریعێ، دهوك.

عابد، هه‌لكه‌ت ئدریس. (2011). (خه‌ونه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌دا). ژ وه‌شانێن ئێكه‌تیا نڤیسه‌رێن كورد – دهۆك، چاپخانا هاوار. دهۆك.

كۆمەڵێك نووسەر، 2009. (لە مۆدێرنەوە بۆ پۆست مۆدێرنە)، وەرگێرانی ڕێبین ڕەسۆل ئیسماعیل، چاپخانەی شڤان، چاپی یەكەم.

طاهر، أنور محمد. 2002. (شكاندنا بازنا)، چاپخانا هاوار، دهۆك.

دوو: رۆژنامه‌ و گۆڤار:

خابوور، عسمەت. بێ مێژوو. (نویكرن د ئەدەبی دا)، كۆڤارا زانكۆیێ‌، ژمارە 2.

رەشید، ئەلعەلەمی ئیدریسی. 2006. (مۆدێرنە:مۆراڵ و سیاسەت)، لەعەرەبیەوە: شوان ئەحمەد، گۆڤاری سەردەم، ژمارە 43 ساڵی شەشەم شوباتی.

رفیق، فاروق. بێ مێژوو. (ناسیونالیزم هێزێكی ئادیۆلوژی)، گۆڤاری سەردەم، ژمارە(5)ی ساڵی یەكەم، تشرینی یەكەم، سلێمانی.

سلێڤانی، سەبری. 2008. (ژ دەسپێكێ‌ هەتا دەسپێكێ)‌، گۆڤارا پەیڤ، ژمارە 45.

كەریم، ئازاد عەبدولواحید. 2003. (نوێخوازی و .... جەستەی گۆتاری ئەپستمولۆژی)، گۆڤاری كاروان، ژمارە 170.

مەسیفی، ئه‌نوه‌ر. 1996. (نویكارخوازی)، كۆڤاری گازی، ژمارە 15.

محەمەد، فؤاد رەشید. 2000 (نوێخوازێتی دەقەكانی (سپیاییەكانی ناو ڕەش ڕەشاییەكانی ناوسپی))، كۆڤارا زانكۆیا دهۆك، پەربەندا (1) هژمارە (2)، چاپخانا زانكۆ، دهۆك.

ب زمانێ عه‌ره‌بی:

ئێك: په‌رتووك:

أدونيس. 1979. (الثابت والمتحول)، (الجزء الثالث)، دار العودة، الطبعة الثانية، بيروت.

الخبو، محمد. 1995.(مدخل الى الشعر العربي الحديث)، دار الجنوب، الطبعة الأولى، تونس.

تورين، ألان. 1998. (نقد الحداثة (الحداثة المظفرة))، ترجمة: صياح الجهيم، منشورات وزارة الثقافة، دمشق.

حسين، د. رواء محمود. 2010. (أشكالية الحداثة في الفلسفة الأسلامية المعاصرة)، دار الزمان، الطبعة الأولى، دمشق.

سبيلا، د. محمد. 2005. (الحداثة و مابعد الحداثة)، مركز دراسات فلسفة الدين، الطبعة الأولى، بغداد.

ستیفن، بینكر. (2023). (العقلانیة). ترجمة دینا عادل غراب، مؤسسة الهنداوی، مصر.

عطية، حسن. 1990. (الثابت والمتغير: دراسات في المسرح والتراث الشعبي)، الهيئة المصرية للكتاب. القاهرة.

لوڤیڤه‌ر، هنري. 1983. (الحداثة)، ترجمة: كاظم جهاد، دار أبن رشد، الطبعة الأولى، لبنان.

ليفنسن، مايكل.ه. 1992. (أصول أدب الحداثة)، ترجمة: يوسف عبدالمسيح ثروة، دار الشؤون الثقافية العامة، الطبعة الأولى، بغداد.

متولي، د. مروة. 2008. (حداثة النص الأدبي المستند الى التراث العربي)، دار الأوائل، الطبعة الأولى، سوريا.

نورالدين، جودت. 1996.(مع الشعر العربي أين هي الأزمة)،دار الأداب، الطبعة الأولى، بيروت.

هبرماس، 1995. (القول الفلسفي للحداثة)، ترجمة: د. فاطمة الجيوشي، منشورات وزارة الثقافة، الطبعة الأولى، دمشق.

دوو: رۆژنامه‌ و گۆڤار:

البرادة، محمد. 2006. (أعتبارات نظرية لتحديد مفهوم الحداثة)، مجلة الفصول، العدد 68.

الرحال، د. صالح. 2006. (زمن الحداثة)، خطوط عامة، مجلة المعرفة، العدد 519، كانون الأول، سوريا.

سالم، د. محمد لبیب. (2015). (تزاوج العلم و الأدب)، مجلة أجسر، المجتمع العلمي العربي، مجلد2، العدد1، بریطانيا.

عابد، نورة. (2017). (مفهوم الفردانية في الفكر الفلسفي المعاصر)، مجلة جامعة عبدالحميد بن باديس، الجلد2، العدد 1.

سێ: سایتێن ئه‌لكترۆنی:

ستوني، د. عرفات كرم. (2011). (النزعة العدمية و صلتها بالأباحية).

http://www.soran.edu.iq/files/pdf/researches/arafat13.pdf

التنزيلات

منشور

2026-03-30

كيفية الاقتباس

حسن شنگالی ع. (2026). پێنج ژ بنه‌مایێن مۆدێرنیزمێ د پێنج تێكستێن دڕاما كوردیدا "خه‌ونه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌دا" وه‌ك نموونه‌. مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو, 14(1), 128–144. https://doi.org/10.26436/hjuoz.2026.14.1.1651

إصدار

القسم

مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو