بەراوردیەک دناڤبەرا هایکۆ و پۆستەرە شیعر و سێ خشتی د هۆزانا کوردیدا ل باشۆر و ڕۆژهەڵاتێ کوردستانێ

المؤلفون

  • دلخواز شفیق محمد پشكا زمانێ‌ كوردی، فاكولتیا زانستێن مرۆڤایەتی، زانكۆیا زاخۆ، هەرێما كوردستانێ‌ ــ عێراق.
  • حلیمة خورشید عبدلله پشكا زمانێ‌ كوردی، كولیژا زمانان ، زانكۆیا دهۆک، هەرێما كوردستانێ‌ ــ عێراق.

DOI:

https://doi.org/10.26436/hjuoz.2025.13.4.1646

الكلمات المفتاحية:

هایکۆ، ئۆدەکان، کورتە شیعری سێ ستوونی، شیعری کوردی

الملخص

    کورتیلە شیعر ژگرنگترین ئامرازێن دەربرینێ یە ل ئەدەبێ جیهانیدا, ژبەر کورتیێ وکویراتییا ڕامانێن وێ سەرەنجا خواندەڤانان بۆ خۆ ڕادکێشیت. دئەدەبیاتا کوردیدا کورتیلە شیعرێ مێژوویەکی دویر ودرێژ هەیە. هندەک شێوازێن هۆزانا کورت بڤی شێوەی نە: تاک دێری, دوو دێری, سێ خشتی وچوارین...هند. گەلەک ژهۆزانڤانان هەتا ئەڤڕۆ هێشتا حەزا وان لسەر ئەڤان کورتە هۆزانانە هەر چەندە لسەر ڕێبازێن نوی دهێنە نڤیسین. ئەڤ ڤەکۆلینە (بەراوردیەک دناڤبەرا هایکۆ و پۆستەرە شیعر و سێ خشتی د هۆزانا کوردیدا ل باشۆر و ڕۆژهەڵاتێ کوردستانێ) بەراوردکرنە دناڤبەرا سێ فۆرمێن هۆزانێ یێن جودا دهۆزانا کوردیدا, ل باشۆر وڕۆژهەڵاتێ کوردستانێ. ڤەکۆلین پشتبەستنێ لسەر تێکستێن کومەکا هۆزانڤانان کرییە, ژبۆ ڤەديتنا جيهانا دەلالەتان وتێگەهشتن دپێکهات وفۆرمێ تایبەت یێ هەرجۆرە هۆزانەکێ ودەرئەنجامێن وێ بهێنە دەست نیشانکرن. لبەرچاڤ وەرگرتنا تێکەلبوونا هۆزانا هایکۆ لگەل ژانرێن ئەدەبیێن جیاواز ئەڤ ڤەکۆلینە ل دویف ئەڤێ یەکسانیێ وخالێن جیاوازدا دێ گەریت, بۆ ڕوونکرنا ئەڤێ پرسێ تیشکێ دێ ئێخینە سەر ئەوێ چەندێ کو هەر فۆرمەکا هۆزانێ یێن هاتینە دەستنیشانکرن چەوا دەربرینێ ژکەلتوور وفەلسەفەیا خۆ دکەت؟ وچەوا دێ شێین هۆزانا هایکۆ ژفۆرمێن هۆزانا کورت جودابکەین؟ لسەر بنەمایێ ئەڤان پرسیارێن گرێمانەیی, ئەم گەهشتینە کومەکا ئەنجامان, کو تیشکێ بێخینە لسەر خالێن جودا وهەڤبەش یێن ئەڤان ژانرێن هۆزانا کورت. ئەنجامێن ئەڤێ ڤەکۆلینێ ئەوێ ئێکێ دیاردکەن, ژانرێن هایکۆ, پۆستەرە شیعر وسێ خشتی هەرئێکێ کەلتوور وفەلسەفەیا خۆ یا تایبەت هەیە. هەرچەندە کورتی وپوختی خالا هەڤبەشە دناڤبەرا هەرسێ ژانرێن هۆزانێدا, لێ هۆزانا هایکۆ ژهەردوو ژانرێن دی دهێتە جوداکرن, کو دڤێت هۆزانڤان ل دەمێ ڤەگوهاستنا وێنەیاندا بێ لایەن بیت, و هەست وهەڵچوونێن خۆ نە دەتە دیارکرن, بەلکو بشێوەیەکێ نە ڕاستەوخۆ ئاماژە پێ بهێتە دان.

التنزيلات

بيانات التنزيل غير متوفرة بعد.

المراجع

ژێدەر ب زمانێ کوردی

ـ ئاکرەیی,شهاب(٢٠١٦). کەڤالەک شکەستی. دهۆک: چاپخانا خانی.

ـ ئاکرەیی, شەمال(٢٠٢٤).خویسارا پەیڤان. دهوک: چاپخانا خانی.

ـ ئاکرەیی, شەمال .چاڤپێکەفتن لسەرئەزموونا هۆزانا هایکۆ. ئاڤاهیێ گوڤارا مەتین. مێژوو (٤/١١/٢٠٢٤).

ـ ئامێدی,تیرۆژ(٢٠٢٠). گولدانکا سۆسنا. بڵاوکراوەکانی یانەی هایکوی کوردی.

ـ ئەحمەد,ملکو(٢٠١٨).هایکو لە ژاپۆنەوە بۆ کوردستان. چاپخانەى کەکۆن.

ـ ئەحمەد, ملکو. دیدار لسەر مەرج و ڕیسایێن هایکۆ (پەیوەندیێن ئەلیکترونی). مێژوو (٢١/٤/٢٠٢٥).

ـ بەیار باڤی(٢٠٢١). سێ پوستەرە شیعر. ژمارە(٨٤). ئێکەتیا نڤیسەرێن کورد تایێ دهۆک.

ـ بێکەس,شێرکۆ(١٩٧٨). کازیوە. سلێمانی: الأمانة العامة للمکتبة المرکزیة.

ـ تەمۆ, سەلیم .دیدار لسەر بەرهەمێن سەلیم تەمۆی یێن تایبەت ب هایکۆیڤە(پەیوەندیێن ئەلیکترونی). مێژوو (١٧/٢/٢٠٢٥).

ـ جاسم, ئەحمەد(٢٠١٨). ژ سیمایێن ڕەشەبای.دهوک: چاپخانا هاوار.

ـ خضر, پەروین عبدالله و محەمەد,فواد رەشید(٢٠٢٣).پۆستەرە شیعر لە شیعری هاوچەرخی کوردیدا. گۆڤاری قەڵای زانست. بەرگ(٨). ژمارە(١).هەولێر. زانکۆی لوبنانی فەڕەنسی .

ـ خۆشناو, کامران ابابکر خضر(٢٠٢٤). بنیاتی هونەریی لە (مۆبایلە شیعر)یی کوردییدا. گۆڤاری زانکۆ. بەرگ(٢٨). ژمارە(٣).زانکۆی هەولێر.

ـ سابیر,ڕەفیق(٢٠٢٢).لەدنیای گوڵاندا:گوڵبژێرێکی هایکوی یابانی وباسێک لە بارەی هایکو.سلێمانی:ناوەندی غەزەلنووس.

ـ سلێڤانی,خالد عەلی(٢٠١٠). شیعرا هایکو. گوڤارا هیزل. ژمارە(١٧). زاخو.

ـ سلێڤانی, خالد عەلی(٢٠١٠a). داکەتنەک ژ ڕۆژئاڤایا پەیڤان. دهوک: چاپخانا هەوار

ـ سلێڤانی, خالد عەلی(٢٠١٤). پشیکێن ئاشی. دهوک: چاپخانا پارێزگەها دهوکێ.

ـ سندی,کوڤان(٢٠٠٦).چراێ شەڤ. دهوک: چاپخانا زانا.

ـ عبدالواحد, ئازاد(١٩٧٨). پۆستەر و پەراوێزێکی رەخنەیی. گۆڤاری بەیان. ژمارە(٥٢). بغداد.

ـ عەبدولواحید,ئازاد(٢٠٠٣).گەڕانەوەیەک بۆ پۆستەرەشیعر. گۆڤاری ڕامان. ساڵی حەوتەم. ژمارە(٨٠). هەولێر.

ـ عەبدولواحید, ئازاد .دیدار لسەر مەرج و ڕیسایێن پۆستەرە شیعرێ (پەیوەندیێن ئەلیکترونی). مێژوو(٦/٤/٢٠٢٥).

ـ عەزەمی,سمایل وئازەر,شەویار گولابی وڕەمەزانی, کەماڵ(١٣٩٩). میزەگردێک لەبارەی هایکۆ و پێگەی لە ئەدەبی کوردیدا. هفتەنامەی سیروان. ژمارە (١٥٩٣) .

ـ عەزیز, فێنک وەعد(٢٠٢٢). سەکەراتێن ماتسووی و چریسکێن شەڤا تاڕی. گۆڤارا پۆیێتیکا. دهوک: دەزگەها سپیرێز. ژمارە(٤).

ـ فاضل, هیوا(٢٠١٩). ئورڤیا. ئیران : چاپخانا تەهران.

ـ کەسنەزانی, بوشرا(٢٠٠٧). پۆستەرە شعری کوردی و هایکۆی ژاپۆنی. وەزارەتی ڕەوشەنبیری.

ـ گەردی,کامەران(٢٠٢١). مێژووی پۆستەرە شیعری کوردی و ڕاگوزارێکی"تایبەت" بە فۆرمی هایکۆ. گۆڤارا ڕامان. ژمارە(٢٨٩/٢٩٠).

ـ محەمەد,شاخەوان فەرهاد(٢٠١٣). کورتیلە شیعر لە ئەدەبی هاوچەرخی کوردیدا. نامەی ماستەر. زانکۆی سەلاحەددین. کولیژی زمان. هەولێر.

ـ نۆڕی, سەردار حەمید(٢٠١٩a). هەوڵەکانی هایکوی کوردی, لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان.گوڤاری هایکیست. ساڵی دووەم. ژمارە(٢).

ـ نۆڕی, سەردار. دیدار لسەر مەرج و ڕیسایێن هایکۆی (پەیوەندیێن ئەلیکترونی). مێژوو (٤/٥/٢٠٢٥).

ـ نۆڕی, سەردار(٢٠١٩).کەوتنەخوارەوەى مەراق. تاران:بلاوکراوەکانی نووسیار.

ـ هالۆ,دلبرین(٢٠٢٢).هەناسەیێن وەستیایی.ئیران: چاپخانەیا تەهران.

ژێدەر ب زمانێ عەرەبی :

ـ إيشي ,نياـ ناتسو(2016). شلال الغيب:الهايكو الرفيع هو لغز.ترجمة:محمد عضيمة.مجلة نزوى. العدد (٨٧). صص١١٣ـ١٢٣.

ـ البستاني, بشرى (٢٠١٥).الهايكو العربي بين البنية والرؤى.مجلة رسائل الشعر , العدد(٣).

ـ براهمي,فلة وحفري,فطيمة وخليف,عبدالقادر(2022).شعر الهايكو من الخصوصية اليابانية الى الانفتاح على العالمية.مجلة القارئ للدراسات الأدبية والنقدية واللغوية.العدد(3).الجزائر:جامعة الوادي. صص103 ــ 121 .

ـ بولحام,مال(2019).قصيدة الهايكو الجزائرية بين التجريب والتلقي.مجلة التسليم.الجزائر:جامعة باتنة.كلية اللغة والأدب العربي والفنون. صص509 ـ 538.

ـ بومجان,زهية ومكاكي,محمد(2023). بنية قصيدة الهايكو العربية.مجلة النص.المجلد(9).

ـ بومطرق,نورة وخشاب,اية(2019ـ 2020).التجريب في شعر الهايكو"قراءة في تجربة الأخضر بركة".مذكرة الماستر.المركز الجامعي عبدالحفيظ ب الصوف ليلة:معهد الاداب واللغات.

ـ شعبور,سلسبيل وعياري,منية(2018ـ 2019).شعر الهايكو في الخطاب الشعري الجزائري المعاصر,بحث في البنية المعمارية والخصائص الجمالية والمعنوية ــ هايكو القيقب لمعاشو قرور أنموذجا ــ . مذكرة الماستر.جامعة العربي التبسي ــ تبسة.كلية الاداب واللغات.قسم اللغة والأدب العربي.

ـ عبدالحاكم,بالحيا(2023).نص الهايكو,مفهومه ومميزاته,وقيمه العالمية. مجلة دراسات وابحاث المجلة العربية في العلوم الانسانية والاجتماعية. كلية الاداب واللغات والفنون. جامعة سيدي بلعباس. المجلد(15). العدد(2).

ـ عمر,نبیلة وعمر,زينة(2017 ــ 2018).شعر الهایکو في دیوان "أتوهج في نبض القصید" ل"عقيلة الرابحي". مذكرة الماستر.جامعة مولود معمري .كلية الاداب واللغات. قسم اللغة العربية وادابها) .

ـ کاصد,عبدالكريم(2022).أزهار الهايكو وحديث الأشجار. بغداد: دار النبض للنشر والتوزيع.

ـ یوتسویا,ریو(١٤٣٢). تاریخ الهایکو الیاباني.ترجمة: سعيد بوكرامي.المجلة العربية.الرياض. الكتاب(175).

ژێدەر ب زمانێ فارسی :

ـ حسین پور ومرادیان(١٣٩٥). دغدغە ها در ترانە های سە مصراعی کردهای خراسان. یازدهمین گردهمایی بین المللی انجمن ترویج زبان و ادبیات فارسی. دانشگاهـ گیلان در شهر رشت. تاریخ ١٧ ــ ١٩. صص ٨٧٩ ـ ٨٩٨.

ـ زمانی, فاطمە و میرحسینی, مژگان(١٤٠١). انسان شناسی فرهنگی نظام زندكى شبانى در سة خشتى هاى كرمانجى خراسان شمالى. فصلنامه علمى مطالعات فرهنگی ــ اجتماعی خراسان. دورە (١٧). شمارە (٢). صص ٣٧ ـ ٧٢ .

ـ عظمى, اسماعيل(٢٠٢٢). هايكو در زبان كوردى. آوای تبعید برگسترە ادبیات وفرهنگ. شمارە(٢٨). صص21 ـ 25.

ـ علیپور,اسماعیل(١٣٩٥). معرفی سرودەهایی از شاخە ادبیات شفاهی ایران: سەخشتی های کرمانجی. . نشریە علمی: زبان فارسی و گویش های ایرانی. سال(١). شمارە(١). ص ص ١١٣ ـ ١٣١.

ـ علی پور, اسماعیل(١٤٠٣). تصویر سازی در سەخشتی های کرمانجی. دوماهنامە فرهنگ و ادبیات عامە. سال(١٢). شمارە(٥٩). صص ١ ـ ٣٨ .

ـ لائین, علیرضا سپاهى(١٣٧٦). سە خشتی,شعر ویژە کرمانجها. مجلە شعر. شمارە (٢١).صص ١٥٨ ـ ١٦٣.

ـ لایین, ئەلیرزا سپاهی (١٣٩٨). سێ دلۆپ. سنندج: مادیار.

ـ مردانی, أیگین و طاهری, صدرالدین(١٣٩٨). تحلیل نشانە شناختی ساختار ادبی سە خشتی های کرمانجی. فصلنامە زبان شناسی گویش های ایرانی. سال (٤). شمارە (٢).

ـ مردانی, أیگین و طاهری, صدرالدین(١٣٩٩). پی جویی نشانەهای نوشتار زنانە در سەخشتی های کرمانجی. زن در فرهنگ و هنر. دورە(١٢). شمارە(١). صص ١ ـ ١٧.

ژێدەرێن لاتینی :

Haıku.Çapa Duyem. Istanbul:Avesta. Bereh, Berken (2020). ـ

Ebdo, Ebdırıhman(2023). Qérınek Perçebüyı. Qamışlo: Aleyqona.-

Gorıcan, Sıdıq(2022). Gumbıl. Istanbul: Weşanén Dara. ـ

- Omerı,Yehya(2023). Nıvdestpékek bo haıküya Kurdı. Botan Tımes: https://botantimes.com/nivdestpekek-bo-haikuya-kurdi

De hat ditin 22/5/2025.

ژێدەر ب زمانێ ئینکلیزی :

-Abbood,Omar Ra'oof and Salloom,Aida Thamer(2020).Cross-cultural poetry:The influence of Japanese Haiku poetry on English modernpoetry/ Acomparative study. Journal of University of Shnghai for Science and Technology. Volum(22).Issue(10).ss 1007-6735.

- Budimir,Jana(2023).The Influence of Haiku on American and British Poetry.Undergraduate thesis. Srpanj: University of pula.

- Bullock,Owen(2021).Haiku for recovery: An immersive workshop.Journal of writing and writing courses. Vol (25). No (1). University of Canberra.pp1-26.

- Hong,Nguyen & Wolff,Michael Roth(2019).An analysis of haiku teaching discourse: From talking about to doing haiku.Journal of Pedagogical Research. Volum(3).Issue(3).Canada: University of Victoria.Faculty of Education.

- Kazemian,Saba(2018).On the poems of Bijan Jalali and Yadollah Royal: A short comparative study.Journal of organizational Behavior Research. Vol(3). Ss 2528-9705.

- Reichhold,Jane(2011).UkiaHaiku Festival Workshop.Ninth Annual ukiaHaiku Festival 2011.pp 1-8.

ــ ژێدەر ب زمانێ فەرەنسی :

- Chipot,Dominique et Jean Antonini(2014).Histoire du Haiku en France.The foundation Haiku Francie.

ژێدەر ب زمانێ تورکی :

- Akhan,Nurcıhan ve Büyükarman(2021).Haiku Estetipoıklşiği ve Oruç Arubanın Haıkuları Üzerine Yapısal Bir Deneme.Folklor/Edebiyat International Journal.Cyprus Internatıonal University.Cılt(27).Sayi(108).

التنزيلات

منشور

2025-12-31

كيفية الاقتباس

محمد د., & عبدلله ح. (2025). بەراوردیەک دناڤبەرا هایکۆ و پۆستەرە شیعر و سێ خشتی د هۆزانا کوردیدا ل باشۆر و ڕۆژهەڵاتێ کوردستانێ. مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو, 13(4), 663–684. https://doi.org/10.26436/hjuoz.2025.13.4.1646

إصدار

القسم

مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو