شڕۆڤەکرنەکا زمانڤانییا ژینگههی بۆ زمانێ پەرتووکا 'کارامەیی' ل هەرێما کوردستانێ
DOI:
https://doi.org/10.26436/hjuoz.2026.14.2.1749الكلمات المفتاحية:
زمانڤانیا ژینگەهی، شڕۆڤەکرنا گۆتارا ئیکۆلۆژی، چیرۆکێن ئەم ل گهل دژین، پەروەردەیا ژینگەهی، ئایدۆلۆژیالملخص
د سەردەمەکیدا کو قەیرانێن ژینگەهی بووینە هەڕەشەیەکا جیهانی، ئەڤ ڤەکۆلینە، ل سەر بنەمایێ چارچووڤەیێ زمانڤانییا ژینگەهی (Ecolinguistics)، شڕۆڤەکرنەکا زمانڤانییا ژینگەهی بۆ ئەو 'چیرۆکێن ژینگەهی یێن ئەم ل گەل دژین' دکەت یێن کو د زنجیرە پەرتووکێن 'کارامەیی' دا ل هەرێما کوردستانێ دهێنە ئاڤاکرن". ب شڕۆڤەکرنا سێ نموونەیێن هەلبژارتی ژ قۆناغێن خواندنا بنەرەتی (پۆلێن 2، 5، 8) و ب بکارهینانا ئاڵاڤێن شڕۆڤەکرنێ یێن ئاران ستیبی (وەکو چارچووڤەکرن، ژێبرن و میتافۆر)، ڤەکۆلین دگەهیتە ئهوی ئەنجامێ کو گۆتارا پەروەردەیی یا فەرمی ب شێوەیەکێ سیستەماتیک سێ چیرۆکێن سەرەکی یێن ئایدۆلۆژی ڤەدگێڕیت: ئێک، چیرۆکا مرۆڤ-سەنتەری یا بهێز، کو تێدا سروشت وەک کەرەستەیەک بۆ مفایێ مرۆڤی دهێتەنیشاندان و بهایێ ئهوێ یێ سەربخوه و خۆیی دهێتەکێمکرن بۆ ب تنێ مفایەکێ بکارهینانێ. دوو، چیرۆکا هاولاتییێ نەچالاک و دەستهەلاتا کارا، چیرۆکەکە کو وێنەیەکێ ئایدیال بۆ دامودەزگەهێن دەولەتێ وەکو چارەسەرکەرێ ئێکانه دروست دکەت و د هەمان دەمدا ب شێوەیەکێ ستراتیژی چالاکییا جڤاکی یا سەربخوە و هزرا پشتخۆبەستنێ ژێدبەت. سێ، چیرۆکا کێشەیێن سادەکری و بێ سیاسەت؛ ل ڤێرێ کێشەیێن ژینگەهی ژ کۆنتێکستێ ئهوان یێ سیاسی و ئابووری یێ ئالۆز دهێنەدەرئێخستن و وەکو پرۆسێسەكا کارگێڕی بۆ گونجاندن و هەڤسەنگکرنا بەرژەوەندییێن جودا یێن ئابووری و جڤاکی دهێنەنیشاندان. ب ئهڤی ڕەنگی، ژینگەهپارێزی دهێتەکێمکرن بۆ ب تنێ بابەتەکێ تەکنیکی یێ بڕێڤەبرنا ئارمانجان و ڕۆڵێ بەرژەوەندییێن کۆمپانییان و ململانێیێن سیستەمی دهێنەڤەشارتن." ب کۆرتی، ڤەکۆلین نیشان ددەت کو چاوا گۆتارا ژینگەهی، د بن ناڤێ پەروەردەکرنێدا، دهێتەبکارهینان داکو جیهانبینییەکا تایبەت ئاڤا بکەت و "هاولاتیێ باش" یێ پابەند ب سیستەمێ هەییڤە بەرهەمبهینیت؛ هاولاتییەکێ کو خودان هەلویستێن باشە، لێ ب شیانێن ڕەخنەیی یێن کێم بۆ ڕویبڕویبوونا کێشەیێن ڕاستەقینە دهێتەپرچەککرن.
التنزيلات
المراجع
أ. ژێدەرێن کوردی و عەرەبی
- حسن، ع. ر، عبدالله، ج. ع.، حسین، ن. ف.، شریف، ع. ع.، حمد، ی. ع.، حمد، ك. ع. (2024)، كارامهیی و بههایێن كۆمهڵایهتی، پۆلا پێنجێ (پهرتووكا قوتابی)، چاپا چوارێ، ڕێڤهبهرییا گشتی یا پرۆگرام و چاپهمهنییا، وهزارهتا پهروهردێ، حكومهتا ههرێما كوردستانێ- عیراق.
- شاکر، ئەختەر عبداللە؛ عبدالمسیح، عبدالمسیح سمعان؛ و علی، ڕضوان خضر. (2018). دور الصحافة في تنمية التنور البيئي لدی قطاعات من الجمهور في إقليم كردستان العراق. مجلة العلوم البیئیة، جامعة عین شمس، 44 (1)، 425-454.
- فتح الله، ع. خ.، عبدالله، ج. ع.، حسین، ن. ف.، شریف، ع. ع.، حمد، ی. ع.، حسن، ع. ر. (2024)، كارامهیی و بههایێن كۆمهڵایهتی، پۆلا دووێ (پهرتووكا قوتابی)، چاپا چوارێ، ڕێڤهبهرییا گشتی یا پرۆگرام و چاپهمهنییا، وهزارهتا پهروهردێ، حكومهتا ههرێما كوردستانێ- عیراق.
- فتح الله، ع. خ.، عبدالله، ج. ع.، حسین، ن. ف.، شریف، ع. ع.، حمد، ی. ع.، حمد، ك. ع. (2024)، كارامهیی و بههایێن كۆمهڵایهتی، پۆلا ههشتێ (پهرتووكا قوتابی)، چاپا چوارێ، ڕێڤهبهرییا گشتی یا پرۆگرام و چاپهمهنییا، وهزارهتا پهروهردێ، حكومهتا ههرێما كوردستانێ- عیراق.
- محەمەد، سەنگەر داوود. (2019). ملاحظات إنتقادية حول قانون حماية و تحسين البيئة في إقليم كوردستان- العراق رقم 8 لسنة 2008. گۆڤارا قهلای زانست العلمیة، زانکۆیا لبنانی- فرهنسی، 4(3)، 677-704.
- مصطفى، شیرزاد أحمد؛ محمد، نخشین جمال؛ و عبدالحمید، اوات جعفەر. (2021). أثر التدقيق البيئي في تعزيز الحوكمة البيئية دراسة استطلاعية لعينة من الشركات الصناعية في إقليم كوردستان/العراق. مجلة تكریت للعلوم الإداریة والاقتصادیة، 17(55)، 38-55.
ب. ژێدەرێن بیانی
- Al-Kubaisi, M., & Gardi, B. (2012). Dust Storms Over Erbil City, Capital of Kurdistan Region/Iraq. Tikrit Journal of Pure Science, 17(4).
- Halliday, M. A. K. (1990). New ways of meaning: The challenge to applied linguistics. Journal of Applied Linguistics, 6, 7-36. 4.
- Halliday, M. A. K. (2001). New ways of meaning: A grammar of green. In A. Fill & P. Mühlhäusler (Eds.), The Ecolinguistics Reader: Language, Ecology and Environment (pp. 175-202). Continuum.
- Halliday, M. A. K., & Matthiessen, C. M. I. M. (2004). An Introduction to Functional Grammar (3rd ed.). Arnold.
- Haugen, E. (1972). The Ecology of Language. Stanford University Press.
- Hookoomsing, H. (2020). An ecolinguistics study of non-human animal representations in Mauritius: Towards an ecologically responsible model for education* [Doctoral dissertation]. University of Mauritius.
- Mach, D., Skupiński, K., & Salih, Y. A. (2023). Environmental movement in the Kurdistan Region of Iraq: a sociological study of environmental organizations. Middle Eastern Studies, 59(2), 199-216.
- Plumwood, V. (2002). Environmental Culture: The Ecological Crisis of Reason. Routledge.
- Stibbe, A. (2015). Ecolinguistics: Language, Ecology and the Stories We Live By. Routledge.
- White, L., Jr. (1969). The historical roots of our ecologic crisis. Science, 155 (3767), 1203–1207.
التنزيلات
منشور
كيفية الاقتباس
إصدار
القسم
الرخصة
الحقوق الفكرية (c) 2026 Salah S. Shabaz, Abdulsalam N.Abdullah

هذا العمل مرخص بموجب Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
يوافق المؤلفين الذين ينشرون في هذه المجلة على المصطلحات التالية
[CC BY-NC-SA 4.0] يحتفظ المؤلفون بحقوق الطبع والنشر ومنح حق المجلة في النشر الأول مع العمل المرخص له بموجب ترخيص مشاع المبدع للإسناد
الذي يسمح للآخرين بمشاركة العمل مع الإقرار بحقوق التأليف والنشر الأولي في هذا مجلة
مكن للمؤلفين الدخول في ترتيبات إضافية منفصلة للتوزيع غير الحصري للنسخة المنشورة من المجلة، مع الإقرار بإصدارها الأولي في هذه المجلة
يسمح ويشجع المؤلفين على نشر عملهم عبر الإنترنت










