سیسته‌مێ ڕێڤه‌برنێ د شاهنشینا حیسییان یا كه‌ڤندا (1680-1450 پ.ز)

المؤلفون

  • ولات تمي شريف پشكا مێژوو، كۆليژا زانستێن مروڤایەتی، زانکۆیا زاخۆ، هەرێما کوردستانێ – عێراق.
  • ئارام جلال حسن پشكا شینواران، كۆلیژا ئاداب، زانكۆیا سه‌لاحه‌ددین، هه‌ولیر- هەرێما کوردستانێ – عێراق.

DOI:

https://doi.org/10.26436/hjuoz.2025.13.4.1675

الكلمات المفتاحية:

شاهنشینا حیسییان یا كه‌ڤن، سیسته‌می ڕێڤه‌برنێ، خاتوشا، ئه‌نجومه‌نی پانكۆ، ئه‌نجومه‌نی تولیا

الملخص

سیسته‌مێ ڕیڤه‌برنێ د شاهنشینا حیسییان یێ كه‌ڤندا دهێته‌ هەژمارتن ژ بابه‌تێن گرنگ د مێژوویا شاهنشینا حیسییان یا كه‌ڤندا. ملله‌تێ حیسی ئێكه‌م ملله‌ت دهێته‌ هژمارتن كو شیاییه‌ ل ئه‌نه‌دوولێ ده‌وله‌ته‌كا ناڤەندی دابمه‌زرینن. ئەوان ڕۆله‌كى سه‌ره‌كى د مێژوویا سیاسى و كه‌لتوورى ل ڕوژهه‌لاتا كه‌ڤندا هه‌بوون. حیسییان ڕیكخستنه‌كا پێشكه‌فتى د لایه‌نى کارگیرى و سیاسیدا هه‌بوو وه‌كو شاهنشینا مسرى و ئیمپراتۆرییەتا بابل. ئه‌ڤ ڤه‌كولینە ڕۆناهی‌ ئێخستیه سه‌ر سروشتى ده‌ستهه‌لاتێ د شاهنشینا حیسییان یا كه‌ڤندا و دیاركرنا ده‌ستهه‌لاتا شاهى ژبه‌ر كو سیسته‌مێ ڕیڤه‌برنێ شاهاتی بوو و هه‌می ده‌ستهه‌لات د ده‌ستێ شاهیدا بوون. زێدەباری ده‌ستهه‌لاتا شاهی یا ڕه‌ها دوو ئه‌نجومه‌ن هه‌بوون پشكداری د ڕیڤه‌ربرنا شاهاتیدا دكرن. ئه‌وژی پانكو (Panku) و تولیا (Tulya) هه‌رچه‌نده‌ ئه‌ڤان دوو ئه‌نجومه‌نان ڕۆل د ڕێڤه‌برنا شاهنشینێدا هه‌بوو. به‌لێ بڕیارێن دووماهیكی هه‌ر د ده‌ستێ شاهیدا بوو. د ئەڤێ ڤه‌كۆلینێدا دێ باس ل كورتییه‌كا مێژوویا سیاسى یا شاهنشینا حیسییان یا كه‌ڤن و ئه‌و قوناغێن تێدا ده‌ربازبووین هاتییه‌كرن. هه‌روه‌سا دیاركرنا چەوانییا ده‌ركه‌ڤتن و پێشكه‌فتنا لایه‌نێ كارگێری د شاهنشینا حسىییا كه‌ڤندا هاتییه‌كرن. زێده‌بارى دیاركرنا پێكهاتا ڕیڤه‌برن و ڕۆلێ ئەوێ د ڕیڤه‌برنا شاهنشینا حیسىییا كه‌ڤندا هاتییه‌كرن، دیسان بشێوەیه‌كى كورت باس ل ڕۆلى سوپایى د ڕیكخستن و ڕیڤه‌برنا شاهنشینا حسىییا كه‌ڤندا هاتییه‌كرن و ل دووماهیێى ئاماژه‌ ب یاسایێن حیسییان دایه‌ و ڕۆلێ ئەوی د ڕێڤه‌برنا شاهنشینێدا دایه‌. ل گه‌ل دیاركرنا ڕۆلى دادگه‌هێن حیسییان د سه‌پاندنا ئه‌ڤان یاسایان و ڕێڤه‌برنا شاهنشینیدا.

التنزيلات

بيانات التنزيل غير متوفرة بعد.

المراجع

لیستا ژێده‌ران

١- ژێدەرێن ب زمانی کوردی:

زێباری، محمد سالح، مایی، رێبه‌ر (٢٠٢١)، مێژوویا كوردستانێ یا كه‌ڤن كورتییه‌ك ل مێژوویا ساسی، چابخانا كوردمان، دهوك.

ڤێڵهێڵم، گێرنۆت (٢٠٠٩)، شارستانییەت و مێژووی خوورییەکان یەکێک لە نەتەوەکانی کوردستانی کۆن، و: ئارام جه‌لال حه‌سه‌ن هه‌مه‌وه‌ندی، چاپخانه‌ی خانی، دهوك.

هه‌مه‌وه‌ندی، ئارام جلال حه‌سه‌ن (٢٠١٣)، به‌رده‌سنوری كاشییه‌كان ( كۆدۆررۆ) توێژینه‌وه‌یه‌كی شیكارییه‌، گۆڤاری سوبارتۆ، ژ ٦-٧.

٢- ژێدەرێن ب زمانی عه‌ره‌بی:

أبو السعود ، صلاح (٢٠١١)، تاريخ وحضارة الحيثيون، عمان.

الحديدى، خلف زيدان خلف سلطان (2012). الديانة الحثية في بلاد الأناضول، أطروحة دكتوراه غير منشورة، جامعة الموصل، كلية الآداب، قسم التاريخ.

الحمداني، هاني عبد الغني عبدالله (2012)، الحياة الاجتماعية في المملكة الحثية (1680-1207 ق.م)، أطروحة دكتوراه غير منشورة، جامعة الموصل، كلية الآداب، قسم التاريخ.

الربيعي، أزهار محسن شذر (2020)، الدبلوماسية الحثية تجاه ممالك الشرق الأدنى القديم، أطروحة دكتوراه غير منشورة ، جامعة بغداد، كلية الآداب، قسم التاريخ.

سليم، سعيدي (٢٠١٠) القانون والاحوال الشخصية في كل من العراق ومصر ٢٠٥٠-٣٢٢ ق.م دراسة تاريخية مقارنة، ڕسالة ماجستير غيرمنشورة مقدمة إلى كلية العلوم الاجتماعية والانسانية، جامعة منتوري، قسنطينة ، ٢٠١٠ ، ص ٢.

سليمان، عامر (1993) ،العراق في التاريخ القديم: موجز التاريخ السیاسي، الموصل: دار الكتب للطباعة والنشر، جامعة الموصل.

سليمان، عامر، (1977)، القانون في العراق القديم،ج2، بغداد.

الصالحي، صلاح ڕشيد (٢٠١١)، المملكة الحثية دراسة في التأريخ السياسي لبلاد الأناضول، ط ٢، بغداد.

الصالحي، صلاح ڕشيد (٢٠١١)، المملكة الحثية دراسة في التأريخ السياسي لبلاد الأناضول، ط ٢، بغداد.

نجوى، راشی (٢٠١٨)، نظام الدوله‌ المدینه‌ و تطورة من السومر الى بلاد الاغریق، أطروحه‌ دكتوراه غیر منشورة‌، قسم التاریخ القدیم، كلیه‌ العلوم الانسانیه‌، جامعه‌ ابو القاسم سعدالله، الجزائر.

نخبة من الباحثين الأجانب. (2021). الحضارة الحثية، ت: جمة صلاح ڕشيد الصالحي، بغداد، جامعة بغداد.

- ژێدەرێن ب زمانێ بیانی:

Beckman, G. (1995), Royal ideology and state administration in Hittite Anatolia, Cane.

Beckman, G. (2000), Hittite chronology. Akkadica, 119–120, 19–32.

Bin-Nun, S. R. (1976), The offices of GAL MEŠEDI and the tuhkanti in the Hittite kingdom, La Revue Hittite et Asianique, 37, 37–52.

Blasweiler, J. (2012), Map languages Anatolia, North Syria and Upper Mesopotamia c. 1700 BC. In Anatolia in the Bronze Age (No. 3), Leiden.

Blasweiler, J. (2013), “Tabarna/Labarna of Hattusa a personal name? The throne-goddess of the Sea called him: king (the) Tabarna.” In Anatolia in the Bronze Age (pp. 1–11), Leiden University.

Collins, Billie Jean (2007), The Hittites and their world. Atlanta: Society of Biblical Literature.

Genz, H., & Mielke, D. P. (Eds.). (2011). Insights into Hittite history and archaeology (Colloquia Antiqua, (Vol. 2), Leuven: Peeters.

Haas, V. (1994), Geschichte der hethitischen Religion, Leiden: Brill.

Hoffner, H. A. (2003), Daily life among the Hittites. In R. Averbeck, M. W. Chavalas, & D. B. Weisberg (Eds.), Life and culture in the ancient Near East (pp. xx–xx), CDL Press.

Macqueen, J. G. (1975), The Hittites and their contemporaries in Asia Minor. London.

Messerschmidt, L. (1903), The Hittites (J. Hutchison, Trans.), London.

Roux, G. (1999), Ancient Iraq (3rd ed.), Penguin Books.

- ژێدەرێن ب زمانێ توركی.

Akurgal, Ekrem (2021), hatti ve hitit uygarlıkları, 2.baskı, Ankara.

Alp, Sedad (2001), Hitit çağında Anadolu: Çivi yazılı ve hiyeroglif yazılı kaynaklar. Ankara.

Arslan, Yavuz (2021), M.Ö. II. bin yılda Anadolu ve Mezopotamya’da tazminat ve idam cezaları, Yayımlanmamış Doktora tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Selçuk Üniversitesi, Konya.

Başol, Serkan (2006), Hitit askeri teşkilatı ve sefer organizasyonu, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Eski Çağ Tarihi Bilim Dalı, Pamukkale Üniversitesi, Denizli.

Çakmak, Diren (2018), hitit imparatorluğu'nun toplumsal ve iktisadi yapısı, 5.baskı, İstanbul.

Çilingir, Sevgül (2011), Hitit tapınak kentleri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih (Eski Çağ Tarihi) Anabilim Dalı, Ege Üniversitesi, İzmir.

Dilber, F. Belde Akyol (2007), Hitit uygarlığı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Tekstil Tasarımı Bölümü, Marmara Üniversitesi, İstanbul.

Doğan, Erdal (2019), hitit hukuku, 4.baskı, İstanbul.

Fayette, Jolie (2024) ANTİK ANADOLUNUN KEHANET KRALLIĞI HİTİTLER DÜNYA UYGARLIKLARI, İstanbul.

Galanti, Avram (2023), hititler ve kanunları (adil kerimoğlu), Ankara.

Gurney, Oliver (2001), hititler (Pınar Arpaçay, Çev), Ankara.

Güneri, Semih. (2017), Yaşar Coşkun’a saygı yazıları Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınları, İzmir.

Karauğuz, Güngör (2018),hitit yasaları, İstanbul.

Kınal, Firuzan (1991), eski Anadolu tarihi, 3.baskı, Ankara.

Koç, İlker (2006), Hititler, İstanbul.

Köroğlu, Kemalettin (2011), eski Anadolu tarihi, Eskişehir.

Lloyd, Seton (2003), Türkiye'nin tarihi bir gezginin gözüyle Anadolu uygarlıkları (ender Varillioğlu, Çev.), Ankara.

Memiş, Ekrem (2019), eskiçağ medeniyetleri tarihi 5.baskı, Bursa.

Narçin, Ali (2016), Dünya uygarlıkları hitit Anadolu rüzgârları, Istanbul.

Nogay, Irem Şükran (2019), Hitit krallığında diplomatik evlilikler, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.

Özdemir, Halil (2020), Hitit kültür ve dininin günümüz Anadolu kültürü ile benzer yanları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya.

Özen, Esra Saçma (2016), Hitit çivi yazılı belgeler ışığında kraldan görevlilere direktif metinleri, Yayımlanmamış Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Gazi Üniversitesi Ankara.

Özgül, Evim (2008), Hitit sanatı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Bölümü), Afyonkarahisar.

Reyhan, Esma (2017), hitit Devleti'nde siyaset ve yönetim, Ankara.

Sivas, Taciser (2018), uygarlık tarihi, Eskişehir.

Sivas, Taciser (2019), genel uygarlık tarihi, Eskişehir.

Tanrısever, Berkay Necati (2016), Çiviyazılı Hitit kanunlarında insan yaralama ve öldürme cezaları, Yayımlanmamış lisans tezi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Tarih Bölümü, Ankara Üniversitesi, Ankara.

Turgut, Ferda Gökce (2018), Hitit diplomasisi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Hitit Üniversitesi, Çorum.

Uğurlu, Burak Han (2023), Hitit sosyo-ekonomik yapısının konut mimarisine yansıması, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı, Bursa Uludağ Üniversitesi, Bursa.

Ünal, Ahmet (2002) Hititler devrinde Anadolu, 1.cilt, İstanbul.

Yıldırım, Recep (2012), Eskiçağa tarihi ve uygarlıkları uygarlık tarihine giriş, Ankara.

التنزيلات

منشور

2025-12-31

كيفية الاقتباس

شريف و., & حسن ئ. (2025). سیسته‌مێ ڕێڤه‌برنێ د شاهنشینا حیسییان یا كه‌ڤندا (1680-1450 پ.ز). مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو, 13(4), 737–752. https://doi.org/10.26436/hjuoz.2025.13.4.1675

إصدار

القسم

مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو