1. پێشەکی

1.1. ناڤونیشانێ ڤەکۆلینێ

ئه‌ڤ ڤه‌كۆلینه‌ ب ناڤونیشانێ "تیۆرا تێکەلکرنا چه‌مكى د پێکهاتەیا واتاییا گۆتنێن مەزناندا ل دویڤ مۆدێلا مەعریفییا ئەندرسوونی" پێكۆلێ دكه‌ت، ل دویڤ چارچووڤەیێ تیۆرا تێکەلکرنا چه‌مكىییا فوکونییە و تورنەری بزانیت واتایێن نوى د گۆتنێن مەزناندا چاوا دهێنه‌چێكرن.

2.1. ئارمانج و گرنگییا ڤەکۆلینێ

ئارمانج ژ ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێ ئه‌ڤه‌یه‌ كو بزانین ئه‌ڤ مۆدێلە هه‌تا چ ڕاده‌ دشێت بۆ نیشاندانا چه‌وانییا چێكرنا واتایێن نوى د گۆتنێن مەزناندا بهێته‌بكارهینان. هه‌روه‌سا ئه‌نجامێن ڤه‌كۆلینێ ببنه‌ هانده‌ر بۆ ئه‌نجامدانا ڤه‌كۆلینان د بیاڤێن دییێن وه‌كو ڕیكلام، هۆزان، چیروك و ...دا.

3.1. پرسیارێن ڤەکۆلینێ

ڤه‌كۆلین پێكۆلێ دكه‌ت به‌رسڤا ئه‌ڤان پرسیاران بده‌ت:

1.3.1. هەتا چ ڕادە د شياندايه‌ بهێتە سەلماندن کو گۆتنێن مەزنان ب تنێ ئامۆژگاريیێن سادە و فۆلکلۆری نينن، بەلکو پێکهاتەیێن مەعریفییێن ئالۆزن کو میکانیزما ئەوان یا واتایی ل سەر بنەمایێن تیۆرا تێکەلکرنا چەمکی هاتینە ئاڤاکرن؟

2.3.1. چەوا تیۆرا تێکەلکرنا چەمکی روون دکەت کو واتایا گۆتنێن مەزنان نە د پەیڤاندا، بەلکو د پرۆسەیا ئاڤاکرنێدایە؟)

3.3.1. ئه‌رێ مۆدێلا ئەندرسوونی بۆ گۆتنان دشێت بۆ شڕۆڤه‌كرنا چاوانییا چێكرنا چه‌مك و واتایێن نوى د گۆتنێن مەزناندا بهێته ‌بكارهینان؟

4.3.1. چاوا مۆدێلا مەعریفییا ئەندرسوونی دشێت ب شێوەیەکێ سیستەماتیک د سێ قۆناغاندا پرۆسەیا ئافراندنا واتایێ د گۆتنێن مەزناندا شرۆڤە بکەت، ژ واتایا بنەرەتی بگرە، هەتا دگەهیتە واتایا بارودوخی و ل دووماهیکێ واتایا بکار؟

5.3.1. چ جیاوازیەکا بنەرەتی د ناڤبەرا "واتایا پەیڤان و ئەو واتایا ئافرێنەر یا کو د ڕووبەرێ تێکەلکریدا پەیدا دبیت، هەیە. و چ بەلگە د ناڤ گۆتنێن مەزناندا هەنە کو سەلمێنەرێ ئەوێ چەندێ بن کو واتا "دهێتە ئافراندن" نەک "دهێتە دیتن"؟

4.1. گریمانەیێن ڤەکۆلینێ

گریمانه‌یا سه‌ره‌كییا ڤه‌كۆلینێ ئه‌ڤه‌یه‌ كو ئه‌ڤ مۆدێلە بۆ شڕۆڤه‌كرنا چاوانییا په‌یدابوونا ڕووبه‌رێن نوییێن واتایى دگونجیت.

5.1. ڕێبازا ڤەکۆلینێ

ڤه‌كۆلین دەربارەی تیۆرا تێکەلکرنا چه‌مكيیە و ل دویڤ مۆدێلا ئەندرسوونی بۆ گۆتنان د چارچووڤه‌یێ واتاسازییا مەعریفیدا هاتییه‌ئه‌نجامدان.

6.1. سنوور و کەرەستەیێ ڤەکۆلینێ

کرمانجییا سەری- گۆڤەرا بەهدینى سنوورێ ئەڤێ ڤەکۆلینێیە و کەرەستەیێن ڤەکۆلینێ گۆتنێن مەزنانن د زمانێ کوردیدا، کو ژ پەرتووکا (فەرهەنگا گۆتنێت مەزنا) یا ڕێکێش ئامێدی (٢٠١٩) هاتینە وەرگرتن.

7.1. پەیکەرێ ڤەکۆلینێ

ڤەکۆلین ژ بلی پێشەکی، ئەنجام و لیستا ژێدەران، ژ دوو تەوەرێن سەرەکی پێکدهێت. تەوەرێ ئێکێ چارچووڤەیێ تیۆرییە کو تێدا ب کورتی باس ل زانستێ مەعریفی، زمانڤانییا مەعریفی و واتاسازییا مەعریفی هاتییەکرن، هەر دیسان ب تێروتەسەلی باس ل تیۆرا تێکەلکرنا چەمکییا فوکونییە و تۆرنەری هاتییەکرن و پاشی باس ل مۆدێلا ئەندرسوونی بۆ گۆتنان هاتییەکرن. تەوەرێ دوویێ ژ ڤەکۆلینێ چارچووڤەیێ پراکتیکييێ ڤەکۆلینێیە کو تێدا شڕۆڤەکرن و پراکتیزەکرنا تیۆرا تێکەلکرنا چەمکی ل دویڤ مۆدێلا ئەندرسوون(٢٠١٣) ل سەر چەندین گۆتنێن مەزنان هاتییە ئەنجامدان.

2. چارچووڤەیێ تیۆری

1.2. زانستێ مەعریفی

زانستێ مەعریفی وەكو ڕێباز خۆدان چەندین ژێدەر و بنەمایێن جیاوازە د بوارێ لێگەریان و ڤەکۆلینێن پسپۆریيێن جیاوازدا، ژێدەرێ سەرهلدانا زانستێ زمانڤانییا مەعریفییە.

ئێك ژ گرنگترین پێشکەفتنێن هزرییێن چەند دەهکێن بووری، ژدایكبوونا بوارەکێ نوییە د ناڤبەرا زانستاندا ب ناڤێ زانستێ مەعریفی. ڤەکۆلەرێن دەروونناسی، زمانڤانی، زانستێ کۆمپیوتەری، فەلسەفە و دەمارناسی هەست ب ئەوێ چەندێ کر کو گەلەك ژ ئەوان پرسیارێن ئەو دکەن، دەربارەی سروشتێ هۆشێ مرۆڤی نە، پەیڤا (مەعریفی) ئاماژەیە بۆ تێگەهشتن و زانینێ، ژبەر ئەڤێ چەندێ زانستێ مەعریفی ب زانستێ هۆشی دهێتەنیاسین(neil, 1998: 1). ب ئەڤی شێوەی زانستێ مەعریفی پرۆژەیەکە هەولددەت ل هۆشێ مرۆڤی بگەهیت. تێگەهشتن و زانین دەربارەی هۆشێ مرۆڤی کارەکێ سەرنجڕاکێش و ئالۆزە و د گەلەك پسپوڕییێن جیاوازدا ڤەکۆلین ل سەر هاتینەکرن، وەكو: دەروونناسی، فەلسەفە، مرۆڤناسی، دەمارناسی، ژیڕییا دەستکرد و زمانڤانی ...هتد(عبدللە، ٢٠٢٣: ٤). ئانکو زانستێ مەعریفی ڤەکۆلینێ ل سەر هۆشێ مرۆڤی دکەت کا چەوا کاردکەت و د هەمان دەمدا چەوا کاریگەرییێ ل سەر شیانا وەرگرتنا پێزانینان و هەلگرتنا ئەوان د هۆشیدا دروست دکەت و چەوا ئەوان پێزانینان د ئەزموونێن جیاوازێن ژیانێ و ڕەفتارێن جیاوازدا بکاردهینن و مفای ژێ وەردگرن(محمدامین، ٢٠٢٤: ٢٦). زانا ئیمبێرت (Imbert) پێناسەیەکا ئێکگرتی بۆ زانستێ مەعریفی دکەت و دبێژیت: زانستێ مەعریفی کۆمەکا زانستانە کو ڤەکۆلینێ ل سەر کارکرن و هۆشمەندییا مرۆڤی دکەن، ب شێوەیەکی کو پشت ب هاریکارییا پسپورییێن جیاواز دبەستیت کو تێدا فەلسەفە، دەروونناسی، ژیرییا دەستکرد، زانستێن دەماری، زمانڤانی و مروڤناسی بەژدار دبن(الزنَّاد ، ٢٠٠٩: ١٥).

بیاڤێ زانستێن مەعریفی بریتییە ژ: چەوانییا کارکرنا هۆشێ مرۆڤی و چەوانییا وەرگرتنا زانیارییان ژ ژینگەهێ ب ڕێکا هەستان و چەوانییا ئەنجامدانا ئەڤێ پرۆسێسێ، دەستنیشانکرنا ئەوا هاتییەتێگەهشتن و بەراوردکرنا ئەوێ ل گەل داتایێن هۆشییێن بەرێ و پۆلینکرن و خەزنکرنا ئەڤان داتایان د بیردانکێدا. ئەڤ زانستە پێکۆلێ دکەت زانیارییێن هۆشییێن مە سالۆخ بدەت و چەوانییا ئەوان شڕۆڤەبکەت. ڤەکۆلین ل زمانی ب ئێك ژ تایێن ئەڤی زانستی دهێتە هژمارتن، چونکی زمان گرنگترین دەرگەهە ل هەمبەر هۆشێ مە و زانا ب ڕێکا ئەوێ دشێن بزانن چ د هۆشێ مەدا ڕويددەت(مەهەند: ٦٢).

زانستێ مەعریفی مێژوویەکا کەڤنار هەیە، کو ل دویڤ هندەك ژێدەران بۆ دەقێن فەلسەفییێن یونانییێن کەڤن و نڤیسینێن دیکارت، کانت، سپێنوزا، دیڤد هیۆم مالیبرانش و جون لۆکی ڤەدگەریت، ل سەدێ بیستێ ڤەکۆلینێن ل سەر مێشکی گەشەکرن، ئەڤەژی بۆ ئەگەرێ پێشڤەچوونا زانستێ دەروونناسی و کۆمەکا زانستێن دیتر، بەلێ وەکو بزاڤەکا هزری ل سالا (١٩٥٠)ێ سەرهلدا و ب شۆرەشا مەعریفی هاتەبناڤکرن. د ئەوی دەمیدا کۆمەکا ڤەکۆلەرێن د بوارێن جوداجودادا دەرکەتن، کو ڕۆل د گەشەکرنا زانستێن تیوری و مێشکیدا هەبوون، ژ گۆشەنیگایێن جیاوازڤە وەكو: فەلسەفە، زمان، واتا ... کار ل سەر مێشکی دکرن(محمدامین، ٢٠٢٤: ٢٥-٢٦).

2.2. زمانڤانییا مەعریفی

ب درێژاهییا مێژوویا زمانڤانییێ هەمی ئەو تیۆر و قوتابخانەییێن زمانڤانی بۆ هندێ هاتینه‌ داکو کێماسییێن بەری خوە پربکەن، ئێك ژ قوتابخانەیێن زمانڤانییێن سەدێ بووری قوتابخانەیا زمانڤانییا مەعریفییە، قوتابخانەیەکا نووییا زمانڤانییا هۆشییە(عومەر و حەمەد ئەمین، ٢٠٢٤: ٩٣). ب نێرینەکا دیتر هه‌ر تیۆره‌كا په‌یدا دبیت، پێكۆلا به‌رسڤدانا پرسیاره‌كێ دكه‌ت، یان ب شێوه‌یه‌كێ جیاواز ژ تیۆرێن دى به‌رێ خوە دده‌ته‌ دیارده‌یه‌كێ. زمانڤانییا مەعریفی، ل سالا ١٩٧٠ێ په‌یدابوویه‌ و پاشى ل سالا ١٩٨٠ێ زێده‌تر ڤه‌كۆلین ل سه‌ر هاتینه‌كرن (Croft and Cruse, 2004: 4). زاراڤه‌یێ زمانڤانییا مەعریفی بۆ ئێكه‌مجار ژ لایێ لاكۆفیڤه‌ هاتییه‌باسكرن. ئەڤ قوتابخانەيه‌ ل سەر بنەمایێ ڤەکۆلینێن واتایێ پەیدا بوویە. ب گشتی ڤەکۆلینێ ل چەوانییا کارکرنا هۆشێ مرۆڤی دکەت، هەروەسان ل سەر بنەمایێ ئەوان کێم و کاسییێن د قۆتابخانەیێن زمانڤانییێن بەری خوەدا هەین، دروست بوویە وسەرهلدایە، ب تایبەتی ئەو کێم و کاسییێن د هەردوو قوتابخانەیێن (ڕەفتارگەری و عەقلگەرایی)دا هەین. زمانڤانییا مەعریفی ل دەستپێکا پەیدابوونا خوە و د ڤەکۆلینێن زمانڤانیدا پێکولکرییە ئەو بوشاهی و کێماسییێن زانستییێن ل دەڤ ئەڤان هەردوو قوتابخانەیان هەین، پربکەت(ئەحمەد، ٢٠٢٢: ١٠-١١). د زمانڤانییا مەعریفیدا زمان کەرەستەیەکە بۆ ڕێکخستن، لێکدان و ڤەگۆهاستنا زانیارییان، چونکی د زمانڤانییا مەعریفیدا زمان وەك پشکەك ژ شیانێن گشتییێن مرۆڤی دهێتە هژمارتن(عەبدوللا و سالح، ٢٠١٧: ٢٥٩). ئەڤی زانستی پەیوەندییەکا بهێز ب زمانڤانییێڤە هەیە، چونکو زمان و زمانڤانییا مەعریفی ل سەر هۆشێ مرۆڤی کاردکەن. کەرەستەیێن زمانی ژی بۆ ڤەکۆلینێن خوە بکاردهینن، ژبەر زمانی بارێ دەروونییێ مرۆڤی ئاشکەرا دبیت. گرنگییا ئەڤی زانستی د ڤەکۆلینێن زمانیدا دەردکەڤیت، چونکی زمانی وەکو بنەمایەکى بکاردهینن و دکەنه‌ ئامرازێ ڤەکۆلینێن خوە. هەر دیسان زمان د زمانڤانییا مەعریفیدا هۆکارەکە بۆ ڤەگوهاستنا زانیارییان، د دەربرینێن زمانیدا چەمك و ئەزموون دوو ڕەگەزێن گرنگن(شریف، ٢٠٢٤: ٢٩).

زمانڤانییا مەعریفی ل ئه‌ڤان سالێن دووماهییێ وه‌كو ڕێچكه‌یه‌كا نوی د زمانڤانییێدا په‌یدا بوویه‌ و هێڤێنێ كارێ ئه‌وێ بریتییە ژ زانینا پەیوەندییا د ناڤبەرا زمانێ مروڤی، هۆشێ ئەوی و ئەزمونێن فیزیکییێن ئەویدا( Evans, Bergen and Zinkken, 2007: 1). د قوتابخانەیا زمانڤانییا مەعریفیدا زمان نوینەراتییا واتایێ ناکەت، بەلکو دەربڕینێن زمانی ب تنێ خالەکا دەستپێکینە بۆ چێکرنا واتایێ د دەوروبەریدا(Evans and Green, 2006: 162). ب نێرینەکا دیتر واتا ڕەگەزەکێ پێشوەخت د یەکەیا زمانیدا نینە، بەلکو پەیڤ ب تنێ هندەك پێزانینێن دەستپێکی نە بۆ گەهشتن ب ژێدەرێن بەرفرەهێن زانینێ(دیناتی و رضائی، ١٤٠٠: ٧٩).

((ڤەکۆلینێن دەستپێکێ د بیاڤێ زمانڤانییا مەعریفیدا ل دەهکێن ١٩٧٠ و ١٩٨٠ یێ ژلایێ هەژمارەکا ڤەکۆلەرێن کێم ل پشکا ڕۆژئاڤا یا ویلایەتێن ئێکگرتییێن ئەمریکا دهاتنە ئەنجامدان. ل دوماهییا دەهکێن ١٩٨٠یێ ئەڤ بیاڤێ ڤەکۆلینێ بەرەڤ ئەورۆپایێ ژیڤە چوو و پشتی دەهکێن ١٩٩٠ێ، ل گەلەك دەڤەرێن دییێن جیهانێ ڤەکۆلین د ئەڤی بیاڤیدا هاتنە ئەنجامدان و نوکە گەلەك زمانڤان خوە ب زمانڤانێن مەعریفی دزانن))(مەهەند : ١٢). سەرەڕای هندێ کو ژییێ زمانڤانییا مەعریفی گەلەك یێ درێژ نینە، بەلێ ئەڤ قوتابخانەیە شیایە ببیتە ئێك ژ گرنگترین قوتابخانەییێن زمانڤانی و شیایە ل گەل چەندین تایێن دییێن زانستی وەکو دەروونناسی، دەمارناسی، ژیرییا دەستکرد، فەلسەفە و ڕەخنەیا ئەدەبی سەرەدەرییێ بکەت(مەهەند: ١٣).

ئێك ژ ئارمانجێن زمانڤانییا مەعریفی ئەوە بزانیت کو د هۆشێ مرۆڤیدا چ ڕویددەت(عومەر و حەمەدئەمین، ٢٠٢٤: ٩٥). هەروەسان ئەرك و ئارمانجەکا دی یا زمانڤانییا مەعریفی بریتییە ژ وەرگرتنا زانیارییان و ئاشکەراکرنا واتایێ(غریب، ٢٠٢٢: ١٨٩). مرۆڤ ب ڕێکا ئەزموون و شیانێن خوە بۆ کومەکا زانیارییان دگەهیتە هۆشی، پێکولێ دکەت ڕێکبێخیت، پاشی ب چەمککرن دهێتەهەبوونێ، د دویڤدا پڕۆسەیا مەعریفی د هۆشیدا ڕویددەت، کو خوە د پەیوەندیکرنا واتایێ و بکارهینانا زمانیدا دبینیت(سالەح، ٢٠٢٤: ١٤٩-١٥٠)

لانگاکەر (Ronald w.Langacker) دبێژیت: زمانڤانییا مەعریفی گرنگییێ ددەتە تێگەهشتنا پەیوەندییا د ناڤبەرا زمان و چەمکێن هۆشیدا، دووپات دکەت کو زمان سیستەمەکێ سەربەخۆ نینە، بەلکو شێوەیەکە ژ شێوەیێن هزرا مرۆڤی یا کو ل سەر ڕێکخستنا ئەزموونان د نموونەیێن هۆشیدا کار دکەت کو ڕێ ددەنە مرۆڤی دەربڕینێ ژ خوە بکەت و پەیوەندییێ ل گەل یێن دی چێبکەت(Langacker, 1987: 12).

زمانڤانییا مەعریفی ب شێوەیەکێ سەرەکی دابەشی دوو لقێن سەرەکی دبیت، ئەوژی: واتاسازییا مەعریفی(Cognitive Semantics) و ڕێزمانا مەعریفی(Cognitive Grameer)يه‌ .(Evans and Green, 2006:48)

واتاسازییا مەعریفی و ڕێزمانا مەعریفی پەیوەندییەکا بهێز پێکڤە هەیە، ب شێوەیەکی کو سنوورێ د ناڤبەرا ئەواندا گەلەك یێ ڕوون نینە، چونکی ئەڤ هەردوو لقە وەکو دوو لایێن هەمان پارەی دهێنە دیتن (Evans and Green, 2006:49) . هەر ژ بەر ئەڤێ چەندێ ئەو دەستکەفتێن د بوارێ واتاسازییێدا ب دەستڤەدهێن، ڤەکۆلینێن تایبەت ب ڕێزمانێڤە مفای ژێ وەردگرن(باپیر، ٢٠٢١: ٤٤). کەواتە د زمانڤانییا مەعریفیدا پێدڤییە ل دەستپێکێ مۆدێلا واتاسازییا مەعریفی بهێتە دانان و تێبگەهين، پاشی ڕێزمان ل دویڤ ئەوێ مۆدێلێ بهێتەباسکرن(مەهەند:٤١). ئەڤە ئەوێ چەندێ دسەلمینیت کو ڕێچکەیا مەعریفی بۆ ڕێزمانێ ل سەر بنەمایێ واتایێ هاتییە ئاڤاکرن.

ژبەر کو تەوەرێ بهێت یێ ڤەکۆلینا مە تایبەتە ب واتاسازییا مەعریفیڤە، کو بابەتێ سەرەکییێ ڤەکۆلینامەیە، د ئەوی تەوەریدا دێ ب درێژی ل سەر واتاسازییا مەعریفی ئاخڤین، ژبەر ئەڤێ چەندێ ل ئەڤێرێ دێ ب کورتی باس ل ڕێزمانا مەعریفی کەین.

ڕێچکەیێن مەعریفی کو ڤەکۆلینێ ل زمانی دکەن هەمە جۆرن. ئێك ژ گرنگترین ئەڤان ڕێچکەیان یا لانگاکێرییە. لانگاکر ئێك ژ پێشەنگ و کەسایەتییێن گرنگێن زمانڤانییا مەعریفییە، زمانڤان ئاماژەیێ ب ئەوێ چەندێ دکەن کو هەولێن لانگاکری سەبارەت ب ڕێزمانا مەعریفی ل پێشییا ئەوان کاران دهێن ئەوێن کو زمانڤانێن دی ئەنجامداین. ژ بەر ئەڤێ چەندێ لانگاکر ب ئێك ژ پێشەنگێن ئەڤێ قوتابخانەیێ دهێتە هژمارتن، تیۆرا زمانییا خوە ب ڕێزمانا مەعریفی Cognitive Grammar دایە نیاسین. ئەو ڕێزمانا مەعریفییا خوە د بنەمایێن ڕێزمانا مەعریفییا (١٩٨٧ و ١٩٩١)دا باس دکەت. لانگاکرى د ئەڤی بەرهەمیدا گرنگترین چەمکێن زمانڤانییا مەعریفی باسکرینە کو هەتا نۆکەژی دهێنە بکارهینان و ب چەمکێن گرنگێن ئەڤێ ڕێچکەییێ دهێنە هژمارتن. تیۆرا ئەوی تەمامترین و کورتترین تیۆرا ڕێزمانییە د بیاڤێ ڕێزمانا مەعریفیدا(مەهەند:٤١-٤٢).

ب کورتی ئەم دشێین ببێژین کو ڕیزمانا مەعریفی لقەکێ زمانڤانییا مەعریفییە کو ژ لایێ ڕۆنالد لانگاکەریڤە هاتییە نیاسین، ئارمانجا ئەوێ زێدەتر بۆ شڕوڤەکرنا زمانییە وەكو بەشەکێ نە ڤەقەتیای ژ مەعریفەیا مرۆڤی. ئەڤ لقە تیشکێ دئێخیتە ل سەر پەیوەندییا د ناڤبەرا فۆرم و واتا و ئەرکێن زمانیدا و ڕێزمانێ ب کۆمەکا یاسایێن ئەبستراکت نزانیت، بەلکو ب ڕەنگڤەدانا هۆش و ئەزموونا مەعریفییا مرۆڤی دزانیت.

3.2. واتاسازییا مەعریفی:

ئێك ژ ئەوان لقێن کو زمانڤانییا مەعریفی جەختێ ل سەر دکەت و ڕەنگڤەدان د ناڤ ئەوێ قوتابخانه‌يێدا هەیە و گرنگییێ پێددەت، بریتییە ژ واتاسازییا مەعریفی(Cognitive Semantic)(حمەحسێن، ٢٠٢٣: ١٤). دەستپێکا بکارهینانا زاڕاڤەیێ واتاسازییا مەعریفی کو زۆربەیا زمانڤانان هوسا دبینن بۆ ئێکەم جار ژ لایێ (جۆرج لاکۆف)ی ڤە هاتییە بکارهینان. ئەوی بالا گەلەك زانایێن واتاسازییێ بۆ ئالییێ خوە ڕاکێشا و هوسا هزردکر کو زانیارییێن زمانی ژ هزرکرن و مەعریفەیا مرۆڤی ڤەقەتیای نینن (صفوی، ١٣٩٩: ٣٦٣). هەروەسان دەستپێکا سەرهلدانا ئەڤی زانستی بۆ سالێن حەفتییان ڤەدگەریت، وەكو کارڤەدان و بەرسڤەك بەرامبەر ئەوان تیۆرێن د ئەوی دەمیدا دەربارەی زمانی ب گشتی و واتایا زمانی ب تایبەتی هەبوون(ابراهیم، ٢٠١٩: ٣٦). ب دەربڕینەکا دیتر واتاسازییا مەعریفی ئێك ژ لقێن سەرەکییێن زمانڤانییا مەعریفییە، کو ئارمانجا ئەوێ ڤەکۆلینە ل هندێ کا چەوا واتایا زمانی پەیوەندی ب پێکهاتەیا مەعریفی و مەعریفەیا هۆشێ مرۆڤیڤە هەیە. ئەڤ ڕێبازە ل سەر ئەوان گریمانەیان هاتییە دامەزراندن کو واتا ب تنێ نوینەراتیکرنەکا ئەبستراکت د هۆشیدا نینە، بەلکو ژ ئەنجامێ پێکڤەگرێدانا د ناڤبەرا زمان، ئەزموونا هەستی و مەعریفەیا مروڤیدا یە(Lakoff & Johnson, 1980: 3). ئێک ژ بۆچوونێن سەرەکی ئەوە کو تێگەهشتنا مە بۆ واتایێن ئەبستراکت (وەک "خۆشەویستی"، "دەربازکرنا دەمی") ل سەر بنەمایێ ئەزموونێن مە یێن جەستەیی ئاڤا دبیت. بۆ نموونە، ئەم دبێژین "ئەو کەتە د ئەڤینییێدا" یان "پەیوەنديیا ئەوان گەرمە". ، ئەڤە هەمی ئاماژەنە ب ئەزموونێن فیزیکی (کەتن، گەرمی) کو بۆ تێگەهشتنا هەستێن ئەبستراکت دهێنە بکارهینان.

واتاسازییا مەعریفی ئاراستەیەکێ هەرە نووییێ زمانڤانییێیە، ئارمانجا ئەوێ ئەوە کو واتایێ وەكو دیاردەیەکا مەعریفی بدەتە نیاسین، ئەوژی ب ڕێکا بەرچاڤکرنا پەیوەندییا د ناڤبەرا فۆرم و واتایێدا(محەمەد، ٢٠٢٢: ١١). ل دویڤ واتاسازییا مەعریفی، زانینا زمانییا مرۆڤی سەربەخۆ ژ هزرکرن و مەعریفێ نینە. ئەڤ بۆچوونە دژی بۆچوونا زمانڤانێن وەکی چومسکییە کو زانینا پێکهات و یاسایێن زمانی ژ پڕۆسێسێن هۆشییێن مڕۆڤی جودا دکەت، وەکو هزرکرن، ب ئەڤی ڕەنگی دشێین ببێژین، کو کاکلا سەرەکییا ئەڤێ نێرینێ ئەڤەیە، زانینا زمانی پشکەکە ژ زانینا گشتییا مڕۆڤی(صفوی، ١٣٨٢: ٦٦). ل دویڤ ئەڤێ نێرینێ زانینا زمانی سەربەخۆ ژ مەعریفە و هزرکرنێ نینە، زمان پشکەکە ژ شیانا مەعریفییا هۆشی. ب باوەرا زمانڤانێن مەعریفی، فۆرم و ئەرك دوو ڕوویێن ئێك پارەینە، چ ژ ئەوان هەردوویان ژ یادی گرنگتر نینە. ڤەکۆلین ل یەکەیێن ڕێزمانی بێی ڤەگەریان بۆ بهایێن واتاییێن ئەوان بێ مفایە. هەروەسان د نێرینا مەعریفیدا کەتیگۆربەندییا مە د زمانیدا بەرهەمێ پرۆسێسێن مەعریفییە، هەروەسان بهایێ واتایی ل دویڤ زانینا ناڤزمانی ناهێتەدەستنیشانکرن، بەلکو ل دویڤ زانینا دەرڤەی زمانی دهێتەدەستنیشانکرن(شاەحسینی، ١٣٩٠: ١٥٢). واتاسازییا مەعریفی دبێژیت کو واتا تشتەک نينە كو د جیهانا دەرڤەدا هەبیت و زمان ب تنێ ئاماژه‌يێ پێ بکەت، بەلکو واتا پرۆسەیەکە د هزرا مرۆڤیدا ڕویددەت. ب واتایەکا دی، ئەم جیهانێ ب ڕێیا تێگەهـ و پرۆسەیێن هزرکرنێ تێدگەهین. زمان ب تنێ "کلیلا" ڤەکرنا ئه‌وان تێگەهانە د هزرا مەدا، نەکو خودان واتایەکا سەربخۆیە. بۆ نموونە، پەيڤا " ڤەکرن" ئەگەر ئەم ل ئەڤان نموونەیان بنێرین و ببینین کا چ وێنەیێن هزری یێن جودا دروست دبن (دەرگەهی ڤەبکە، کتێبێ ڤەبکە، حسابەکا بانکی ڤەبکە، هزرا خوه‌ ڤەبکە، ئەو دێ دوکانەکا نوی ڤەکەت). د ئەڤان هەمی نموونەیاندا، ئەم هەمان پەيڤا "ڤەکرن" بکار دهینین، بەلێ هزرا مە ب شێوەیەکێ ئۆتۆماتیکی واتایەکا جودا و گونجای بۆ هەر ئێکێ دروست دکەت. ئەم تێک ناچین چونکی هزرا مە فێربوویە کو تێگەهێ بنەرەتی یێ "ڤەکرنێ" (ڕاکرنا ئاستەنگەکێ بۆ گەهشتنێ) ل سەر ڕەوشێن جودا جودا (فیزیکی، زانیاری، قانوونی، سۆزداری و بازرگانی) جێبەجێ بکەت.

دەربارەی پێناسەکرنا واتاسازییا مەعریفی دهێتەگۆتن کو واتاسازییا مەعریفی ئەو زانستە کو ڤەکۆلینێ ل پەیوەندییا د ناڤبەرا ئەزموونێن لەشییێن مرۆڤی و یاسایێن چەمکی و بنیاتێ واتایا هاتییەدەربڕین د ناڤ زمانیدا، دکەت(ئەحمەد و حەسەن، ٢٠١٧: ٥١). ب نێرینەکا دیتر واتاسازییا مەعریفی وەكو لقەکێ چالاکێ زمانڤانییا مەعریفی، کار ل سەر لایەنێ هۆشی و شیانێن مەعریفی دکەت کو هاریکارن بۆ شڕۆڤەکرن و تێگەهشتنا ئاخڤتنێ(دزەیی، ٢٠١٤: ٥١).

واتاسازییا مەعریفی ژی وەکو زمانڤانییا مەعریفی، ب تنێ ژ تیۆرەکا دیارکری پێک ناهێت، بەلکو ژ کۆمەکا تیۆر و ڕێچکەیان پێک دهێت. ڤەکۆلینێ ل پەیوەندییا د ناڤبەرا واتایێ و ڤەگەریان بۆ جیهانا ڕاستەقینەدا دکەت، کو هەر ئێك ژ بابەتێن: خوازە، خواستن، مێتافۆر، تیۆرا پێشنموونە، ڕووبەرێن هۆشی، تێکەلکرنا چەمکی و واتایا ئینسکلۆپیدی...هتد ب خۆڤە دگریت (مەهەند: ٦٢-٦٣).

4.2. تیۆرا تێکەلکرنا چەمکییا فوکونییە و تورنەری:

1.4.2. کورتییەك دەربارەی تیۆرا تێکەلکرنا چەمکییا فۆکونییە و تۆرنەری

ئێك ژ ئەوان ڕێچکەیێن کو پێکۆلێ دکەت پرۆسێسا چێکرنا واتایێ د هۆشێ مرۆڤیدا باس بکەت، تیۆرا تێکەلکرنا چەمکییە(دیناتی و رضائی، ١٤٠٠: ٨٠). (فوکۆنییە و تورنەر)ی تێبینییا هندێ کر کو گەلەك حالەت هەنە ب زمانی ناهێنەچارەکرن، چونکو یێن د هۆشێ مرۆڤیدا و ئەو ب ناڤێ (پێکهاتەیا چەمکی Conceptual structure) ب ناڤکر کو ئەڤە هاریکارە بۆ ئاڤاکرنا واتایێ، هوسا تیۆرەکا نوی پەیدابوو کو بۆ ئەڤان هەردوو زمانڤانان ڤەدگەریت، ئەوژی (تیۆرا تێکەلکرنا چەمکی)یە، کو ئەو ئەوێ دبینن یا زمان نەبینیت(بن دحمان و علیش، ٢٠١٦: ٢٧). تیۆرا تێکەلکرنا چەمکی ژ لایێ فۆکۆنییە و تورنەری (١٩٩٨ - ٢٠٠٢)ڤە د چارچووڤەیێ واتاسازییا مەعریفیدا هاتییەپێشکێشکرن. ل دویڤ ئەڤێ تیۆرێ بۆ باسکرنا ئالۆزییا هزرا مرۆڤی، نەشێین ب تنێ پشت ب مۆدێلەکا ئێکبیاڤی وەکو (خوازەیا / میتونومییا چەمکی) یان دوو بیاڤیڤە وەکو (میتافۆرا چەمکی) گرێبدەین، بەلکو مە پێدڤی ب مۆدێلەکا تۆری یان چەند ڕووبەری بۆ هزرا مرۆڤی هەیە. ئەڤ مۆدێلە ب تنێ تیۆرەکا زمانی نینە، بەلکو ڕێکەکە بۆ ڤەدیتنا ئالییێن تایبەتێن هزرا مرۆڤی(پورابراهیم و نعمتی، ١٤٠٠: ١٠٤). ل دویڤ ئەڤێ تیۆرێ واتا ب ئامادەکرنا (ڕووبەرێن هۆشی) و پاشی (نەخشەکرنا د ناڤبەرا ڕووبەراندا) دهێتەچێکرن. ب نێرینەکا دیتر، ئێك ژ تیۆرێن قوتابخانەیا مەعریفی کو هەولددەت پڕوسەیا ئاڤاکرنا واتایێ د هزرا مرۆڤاندا ڕونبکەت، تیۆرا تێکەلکرنا چەمکییە. فۆکونییە و تورنەر(١٩٩٨-٢٠٠٢) وەکو پێشەنگێن ئەڤێ تیۆرێ گەهشتتنە ئەوی ئەنجامی کو د پڕانییا بواراندا واتا بەرهەمێ ئاڤاکرنێیە، کو ب زەلالی د ئاڤاکرنا زمان و چەمکیدا ناهێتەدیتن. هەولدان بۆ ڕونکرنا ئەڤان لایەنان د ئاڤاکرنا واتایێدا بۆ ئەگەرێ هندێ کو ئەو هندەك لایەنان ژ هەردوو تیۆرێن ڕووبەرێن هۆشی و میتافۆرا چەمکی تێکەل بکەن و تیۆرا تێکەلکرنا چەمکی پێشنیازبکەن، کو بۆ دروستکرنا واتایێ پێدڤی ب ڕامانێن نوی هەیە. ئانکو واتایەکا زێدەتر ژ ئەوان واتایێن ئەوان هەین (دیناتی و رضائی، ١٤٠٠: ٨٠).

کەواتە، ئەڤ تیۆرە گرنگییێ ددەتە ئاڤاکرنا واتایێ د هۆشیدا، هەولددەت ڕاڤەکرنان بدەتە هەلسەنگاندنێن ژ تێکەلکرنا دوو ڕووبەرێن هۆشی پەیدا دبن. پێشنیاز دکەت کو ئاڤاکرنا واتایێ ب ڕێکا ئەڤێ تێکەلکرنێ، واتایەکێ بەرهەمدهینیت ژ بەشێن پێکهاتەیا ئەوێ دبووریت. ب دەربرینەکا دی، تێکەلکرن واتایەکێ ژ ئەنجامێ کاراییا دوو ڕووبەرێن هۆشی بەرهەمدهینیت، کو دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا ڕووبەرەکێ نوی(القحطانی، ٢٠٢٣: ٨١).

دەمێ فۆکۆنییەی نێرینا ڕووبەرێن هۆشی بۆ سالۆخدانا چەوانییا چێکرنا واتایێ پێشکێشدکر و تورنەری ژی ژ ڕوانگەها میتافۆرا چەمکیڤه‌ باسی چێکرنا واتایێ دکر، هەڤکارییا د ناڤبەرا ئەواندا نیشاندا کو هندەك مژارێن واتایی ب ئەڤان هەردوو تیۆران ناهێنە چارەسەرکرن، تیۆرا تێکەلکرنا چەمکی بەرهەمێ بزاڤا ئەوان بۆ چارەسەرکرنا ئەوان مژاران بوو. ل دویڤ ئەڤێ تیۆرێ، ب تێکەلکرنا دوو بیاڤێن مەعریفی، بیاڤێ سێیێ دروست دبیت، ئانکو مەرج نینە ل گەل کۆما هەردوو بیاڤێن ئێکێ، یەکسان بیت. فۆکۆنییە و تورنەری(١٩٩٨-٢٠٠٢) ئەڤ تیۆرە بۆ سالۆخدانا پێکهاتەیێن زمانییێن داهێنەرانە پێشنیازکرینە، هەر چەندە ڤەکۆلینێن پشتی هینگێ دیارکرن کو ئەڤ تیۆرە دشێت بۆ چارەسەرکرنا مژارێن گرێدای هونەر، هزرێن ئایینی و بەرهەمێن زانستی ژی بکاربهێت(مەهەند: ١٧٨-١٧٩). ب نێرینەکا دیتر ل دەمێ فوکۆنییەی د بوارێ تیۆرا ڕووبەرێن هۆشیدا کاردکر داکو چارەسەرییەکێ بۆ ئاریشەیێن کەڤن یێن پروسەیێن دروستکرنا واتایێ د زمانیدا پەیدا بکەت، هەروەسان تورنەرى پروسەیێن واتاسازییێ ژ ڕوانگەها میتافۆرا چەمکیڤە د زمانێ ئەدەبیدا ڤەدکۆلی، ڤەکۆلینێن فوکونییە و تورنەری ل سەر کۆمەکا دیاردەیێن زمانی کۆم بوون، کو دیاربوو هەڤشێوەیێن بەرچآڤ هەنە کو ب چ ژ ئەوان تیۆرێن ئەوان ڤەکۆلین ل سەر کرین؛ چارەسەر نەدبوون، هەردووکان تێبینییا هندێ کر کو گەلەك جاران دروستکرنا واتایێ ژ پێکهاتەیەکێ دهێت یا کو د بنیاتدا د پێکهاتەیا زمانی یان هزریدا چ هەبوونا خوە نینە. تیۆرا تێکەلکرنێ ژ هەولێن ئەوان بۆ ڕوونکرنا ئەڤێ تێبینییێ دەرکەت (ارجمند راد، ١٤٠١: ٣٤).

ئەڤ تیۆرە پێکۆلا ڕاڤەکرنا هندەك کریارێن هۆشی ل دەمێ بجههینانا گۆتارێ دکەت. ئەو ب خوە ل سەر تیۆرەکا بەری خوە ئاڤابوویە، ئەوژی تیۆرا ڕووبەرێن هۆشیییا فوکۆنییە(Hart, 2007: 107). تیورا تێکەلکرنا چەمکی د ڕاستیدا تەمامکەرا تیۆرا ڕووبەرێن هۆشییە. فوکونییە و تۆرنەری (٢٠٠٢) دیارکر کو هندەك ژ ڕستەیێن زمانی ب ڕێکا تیۆرا میتافۆرا چەمکی ناهێنە شڕۆڤەکرن، کو ل سەر وەرگرتنا دوو ڕووبەرێن هۆشییێن(بیاڤێن مەعریفی) ژێدەری و مەبەست هاتە دامەزراندن، بۆ شڕڤەکرنا ئەڤان ڕستەیان پێدڤییە ڕووبەرێ سێیێ بهێتە دەستنیشانکرن کو مەرج نینە یەکسان بیت ل گەل هەردوو ڕووبەرێن بەری نوکە، بەلکو تێدا تێگەهـ و چەمکێن نوی و جۆدا ژ هەردوو ڕووبەرێن ژێدەر و مەبەستێ دهێنە ئافراندن(‌بیدختی و فرهود، ١٤٠٢: ٣٤٢). ب واتایەکا دیتر تیۆرا تێکەلکرنا چەمکی ژ بەرەپێدانا چەمکێ بنەرەتییێ تیۆرا ڕووبەرێن هۆشییا فوکونییەی هاتییە وەرگرتن. فوکونییە ل سەر بنەمایێ مودێلێن مەعریفی گەهشتە ئەوی ئەنجامی کو هزرکرنا مرۆڤی دەربارەی جیهانێ ب ڕێیا نەخشەکرنێن ڕووبەرێن هۆشی بەرهەم دهێت. ڕووبەرێن هۆشی چارچووڤەیێن چەمکییێن بچویکن کو ل دەمێ هزرکرن، ئاخڤتن و نڤیسینێ بۆ تێگەهشتن و کارڤەدانێ دهێنە دروستکرن(راستگو و سلیمی، ١٣٩٨: ٣٠).

تیۆرا تێکەلکرنا چەمکی ل دەستپێکێ بۆ ئەوێ یەکێ هاتبوو دیارکرن داکو ڕولێ زمانی د ئاڤاکرنا واتایێدا شڕوڤەبکەت. ب تایبەتی لایەنێن داهێنەرێن ئاڤاکرنا واتایێ وەكو میتافۆرێن نوی و دژی ڕاستی... هتد. بەلێ ڤەکۆلینێن ئەڤێ دووماهیيێ بوونە ئەگەرێ هندێ تێکەلکرنا چەمکی بنگەهێ هزرکرن و خەیالا مرۆڤییە، بەلگە ژ بۆ ئەڤێ چەندێ ب تنێ د زمانێ مرۆڤیدا نينه‌، بەلکو د گەلەك بوارێن دییێن چالاکییێن مرۆڤیدا ژی دهێنە دیتن. ب تایبەتی فوکونییە و تورنەر هوسا دبینن کو شیانا ئەنجامدانا هەڤگرتنا چەمکی یان تێکەلکرنێ دشێت میکانزما سەرەکی د ساناهیکرنا پێشڤەبرنا ڕەفتارێن پێشکەڤتییێن مرۆڤيدا بیت، کو پشت ب شیانێن هێمایێن ئالۆز دبەستیت، ژ ئەوان ژی هونەر، دروستکرن و بکارهینانا ئامیران و پێشڤەچوونا زمانی ب خۆڤە دگریت(Evans, 2007: 12). فوکونییە و تورنەری ل سالا (٢٠٠٣)ێ ئەڤ تیۆرە بۆ سالوخدانا پێکهاتەیێن زمانییێن داهێنەرانە پێشنیازکر. ئەوان تێکەلکرن وەکو پڕوسێسەکا چالاك دیت کو ل دەمێ هزرکرن، ئاخڤتن و گوهداریکرنێدا چالاك دبیت(کیا، رضویان و خورشید، ١٤٠٠: ٩٠).

ئەڤ تیۆرە باس ل شیانا هۆشییا گشتی بۆ تێکەلکرن و شیانا مرۆڤی بۆ داهێنانا تێگەهێن نوی و کۆمکرنا شێوازێن(قالبێن هزرییێن) نوی و داینامیکییێن هۆشی دکەت. تیۆرەکا گشتییە بۆ کۆمکرن و پێکڤەکرنا چەمکان ب شێوەیەکێ ڕاستەوخۆ و ل سەر گەلەك بیاڤان دهێتە پراکتیککرن، وەکی (زمان، هونەر، زانست، ئایین و کەلتور). د پڕۆسێسا تێکەلکرنا چەمکاندا کەرەستەکێ چەمکی ژ دوو چەمکان یان پتر ژ ڕووبەرێن هۆشی دهێتە وەرگرتن و تێکەلەکێ نوی یێ ڕووبەرێن هۆشی ژێ پێکدهێت و ئەوان چەمکان دکەتە ئێك و ب ئەوێ ڕێکێ ئالۆزییا چەمکان و زانیارییێن ئەوان یێن ناڤخۆیی کێمدکەت. ناڤەرۆکا پێکهاتەیا نويیا چەمکی، کو د ڕووبەرێ تێکەتنێدا یێ بەردەست نینە و د پڕوسێسا تێکەلکرنێدا بەردەست دبیت(Schmid, 2011: 219).

فوکونییە و تورنەر وەکو دامەزڕێنەرێن ئەڤێ تیۆرێ ب ئەڤی شێوەیی تیۆرا تێکەلکرنا چەمکی پێناسە کرییە: تێکەلکرنا چەمکی پرۆسێسەکا هۆشییا بنەرەتییە، ل دەمێ بکارهینانا زمانی ب شێوەیەکێ رۆتینی ڕوویددەت. وەل مە دکەت کو ئەم ل هزرێن ئالۆز ب ڕێکا تێکەلکرنا ڕووبەرێن هۆشییێن جیاواز بگەهین(Fauconnier & Turner, 2002: 18). هەروەسان پیتەر هاردەر (P.harder,) تێکەلکرنا چەمکی ب ئەڤی شێوەیی پێناسە دکەت: د پڕۆسێسا تێکەلکرنێدا، ئاڤاکرنا هەڤدەم یا دوو ڕووبەرێن هۆشی، ڕووبەرێ سێیێ دروست دکەت. ئەڤ ڕووبەرە ئەنجامێن باش ب دەستڤە دهینیت چونکو ئەو تایبەتمەندییێن کو بەری نوکە ژێك جودا بوون، نوکە د هەمان ڕووبەرێ هۆشیدا کۆم دبن، ئەوی ڕووبەری هندەك تایبەتمەندی هەنە کو د هەردوو ڕووبەرێن دەستپێکێدا هەبوونا خوە نەبوون(ثقفی، ١٣٩٤: ٨٧٦).

ڤەکۆلینێن ئەڤێ دووماهیيێ دەربارەی تیۆرا تێکەلکرنا چەمکی دیاردکەن کو ئەڤ تیۆرە د هزرکرن و خەیالا مرۆڤیدا ڕۆلەکێ گرنگ دگێریت و سەرەرای نە هشیارییا مە ژ هەبوونا چالاکییێن مەعریفی، ئەڤ چالاکییە هەردەم د ژیانا مەدا هەبووینە و چووینە د ناڤ بیردانکێدا، هەروەسان هاتییە دیارکرن کو بەلگه‌يێن هەبوونا ئەڤێ شیانێ ل دەڤ مرۆڤی نە ب تنێ د زمانیدا، بەلکو د بوارێن دیترێن پەیوەندیداردا ب چالاکییێن مرۆڤی، وەكو: هونەر، هزر، کریارێن ئاینی و هەروەسان د بوارێن زانستیدا ژی دهێنە دیتن(برکت و دیگران، ١٣٩١: ١٤).

فوکونییە و تۆرنەری سێ پروسێسێن سەرەکی بۆ تیۆرا تێکەلکرنا چەمکی دەستنیشانکرینە، ئەوژی: پێکھینان(composition)، تەمامكرن(completion) و بەرفرەهكرنن(elaboration) (Fauconnier & Turner, 1998: 144). د قۆناغا پێكهینانێدا، زانین ژ ڕووبه‌رێ هۆشى به‌ره‌ڤ ڕووبه‌رێ تێکەلکرنێ دهێته‌ڤه‌گوهاستن و هنده‌ك په‌یوه‌ندییان چێدكه‌ت كو د ڕووبه‌رێن تێكرنێن ژێكجودادا نینن. د ئه‌ڤێ قۆناغێدا دوو ڕووبه‌ر تێکەل دبن. هەروەسان د قۆناغا ته‌مامكرنێدا، زانیارى ژ بیردانكا دومدرێژ دهێنه‌دابینكرن و كۆمه‌كا پێكهاته‌یێن چه‌مكى و زانینا زه‌مینه‌یى ب شێوه‌یه‌كێ نه‌ستى دهێنه‌بكارهینان. قۆناغا دووماهییێ، واته‌ به‌رفره‌هكرن، (بجههینانا تێکەلکرنێ) ڕویدده‌ت كو جۆره‌كێ وه‌كهه‌ڤسازى یان لاساییا هۆشییه‌ ل دویڤ بنه‌ما و لۆژیكا تێکەلکرنێ، ل ئه‌ڤێرێ دیمه‌نێ كو د تێکەلکرنێدا هه‌یه‌ بجهدهێت و به‌رفره‌هـ دبیت(پورابراهیم، 1400: 104).

فۆكۆنییه‌ و تورنه‌ر بۆ نیشاندانا تێکەلکرنێ، مفاى ژ وێنه‌یێ ژماره‌ (١) وه‌ردگرن. د ئه‌ڤى وێنه‌یدا بازنه‌، ڕووبه‌رێن هۆشى نیشان دده‌ن. گرنگترین ڕە‌گه‌زێن ئه‌ڤێ مۆدێلێ ڕووبه‌رێن تێكرنێنه‌ كو زانیارییێن وه‌كو بكار، كارڤه‌دان و سیمایان نیشان دده‌ن. ڕووبه‌رێن دى، ڕووبه‌رێن تێکەلن كو هه‌لگرێ مەعریفەیەکا نوینه‌ كو ژ ئه‌نجامێ زانیارییێن ڕووبه‌رێن تێكرنێ به‌رهه‌م دهێن. ڕووبه‌رێ گشتى ژى هه‌لگرێ پێكهاته‌یه‌كێیه‌ كو د ڕووبه‌رێن ناڤخۆدا هه‌نه‌ و گه‌له‌ك وه‌كو ئاستێ گشتییێ مۆدێلا لاكۆف و تورنه‌ر (1989)یه‌(Andersson, 2013: 31). ئانکو ب شێوەیەکێ گشتی ئەم دشێين ببێژین تێکەلکرنا چەمکی ب کێمیڤە پێدڤی ب دوو ڕووبەرێن تێکەتنێ(input spaces) هەیە، ئەڤ هەردوو ڕووبەرێن تێکەتنێ ئەگەرێ دروستکرنا ڕووبەرێ گشتینە(generic space)، هەروەسان تێکەلکرنا هەردوو ڕووبەرێن تێکەتنێ ل سەر بنەمایێن ڕووبەرێ گشتی دبیتە ئەگەرێ دروستکرنا ڕووبەرێ تێکەل(Blend space)(انصاریان و همکاران، ١٤٠٠: ١١٤). هێلێن خیچخیچ په‌یوه‌ندییا د ناڤبه‌را زانیارییێن د ڕووبه‌راندا نیشان دده‌ن و هێلێن ته‌مام نه‌خشكرنێن ڕێژە‌یى د ناڤبه‌را زانیاریێن د ڕووبه‌رێن تێكرنێدا نیشان دده‌ن. چارگۆشه‌یا كو د ڕووبه‌رێ تێکەلدا هه‌یه،‌ پێكهاته‌یا په‌یدابوویه‌، واته‌ پێكهاته‌یا كو د چ ڕووبه‌ره‌كێ ناڤخۆدا نینه‌ و به‌رهه‌مێ تێکەلبوونێیه(Turner, 2007: 37)‌.

وێنەیێ (1)تێکەلکرنا چەمکی (Fauconnier & Turner, 2002: 46)

2.4.2. بنەمایێن تیۆرا تێكەلكرنا چەمکی:

كریارا تێکەلکرنا چه‌مكى ‌یا هه‌ڕە‌مه‌كی نینه‌، به‌لكو كریاره‌كا پرۆگرام كرییه،‌ یا خودان ئارمانج كو كۆمه‌كا بنه‌مایان ده‌ستهه‌لاتێ ل سه‌ر دكه‌ن، له‌ورا هنده‌ك ژ هنده‌كێن دى ڕێكخستیتر و باشترن، هوسا فوكۆنییە و تورنه‌رى چه‌ند بنه‌ما بۆ داناینه‌:

1.2.4.2. ئێكبوون (Integration): ب شێوەیەکێ گشتی پێدڤییە هەمی ڕووبەرێن د پێکهاتەیا تێکەلکرنێدا ئێکبوون هەبیت( Fauconnier and Turner ,1998:163)

2.2.4.2. توپۆلۆژى - Topology: پێدڤییه‌ ئالاڤێن كه‌تى د هه‌ر ڕووبه‌ره‌كێ تێكه‌تنێدا یێن یه‌كسان بن ل گه‌ل ئه‌وێن د ڕووبه‌رێ ئاوێتەكرنێدا دهێنه‌دیتن.

3.2.4.2. گرێدانا مۆكم - WEB: پێدڤییه‌ په‌یوه‌ندى د ناڤبه‌را ڕووبه‌رێن تێكه‌تنێ و تێکەلدا یێن بهێزبن و گرێدان د ناڤبه‌را ئه‌واندا هه‌بیت(کنعان و بوهارە، ٢٠١٥: ٢٠).

4.2.4.2. شیانا ژێكڤه‌كرنێ (ڤه‌نه‌كرن) - Unpacking: پێدڤییه‌ دووباره‌ ئاڤاكرنا ڕووبه‌رێن تێكه‌تنێ و تورێن پێكڤه‌گرێدانێ ئه‌وێن دبنه‌ ئه‌گه‌رێ چێكرنا ڕووبه‌رێ تێکەل یا ئاسان بیت (کنعان و بوهارە، ٢٠١٥: ٢٠).

5.2.4.2. ئه‌گه‌ره‌كێ باش -Good Reason : ئه‌گه‌ر ئالاڤه‌ك د ڕووبه‌رێ تێكه‌تنێدا دیاربوو؛ پێدڤییه‌ ئه‌گه‌ره‌كێ بهێز بۆ هه‌بوونا ئه‌وى هه‌بیت، كو ئه‌ڤه‌ ژى ل دویڤ ڕووبه‌رێن دى دمینیت(کنعان و بوهارە، ٢٠١٥: ٢٠).

5.2. مۆدێلا مەعریفییا ئەندرسوونی بۆ گۆتنان:

دانیال ئەندرسوون ل سالا (٢٠١٣)ێ د گۆتارا خۆ یا ب ناڤێ "تێگەهشتنا پەندێن وێنەیی: مۆدێلەک ل سەر بنەمایێ تێکەلکرنا چەمکی" مۆدێلەکا تایبەت پێشنیار کر ، کو ل سەر بنەمایێ تیۆرا تێکەلکرنا چەمکییا فوکونییە و تورنەری (١٩٩٨-٢٠٠٢) هاتییە دامەزراندن (ایرانشاهی و دیگران، ١٤٠٢: ٦٤). ئەندرسوون بانگەشەیا ئەوێ چەندێ دکەت، کو تیۆرا تێکەلکرنا چەمکییا فوکونییە و تورنەری، دشێت ببیتە بنەمایەك بۆ شڕۆڤەکرنا واتایا گۆتنان و لایەنێن کەلتووری، مەعریفی و چارچووڤەییێن دروستکرنا واتایێ د ئەڤان دەربڕینێن واتاسازیدا ڕۆنبکەت(پورابراهیم، ١٤٠٠: ١٠١).

ئەڤ مۆدێلە ل سەر بنەمایێ واتایا بنەرەتی(واتایا مەبەست) هاتییە دامەزراندن، ئانکو واتایا ئەوان گۆتنێن مەعریفییێن خەلکێ کۆمەلگەهێ هەین. ئەڤ جۆرە واتایە ب شڕۆڤەکرنا ستانداردا گۆتنەکێ یان ئاستێ کۆمەلایەتییێ واتایێ ژی دهێنە بناڤکرن، دشێين دەستەواژەیەکا کورت بۆ گۆتنان باس بکەين، بۆ نموونە (چ گول نینن بێ ستری)، ئەم دشێین ب ئەڤی شێوەیی وەسف بکەین، کو چ تشتێن خوەش بێ لایەنێن نەخوەش نینن. ڕەنگە گۆتنێ چەند واتایێن بنەرەتی هەبن کو دشێن جیاوازبن د ناڤبەرا گرۆپەکا مروڤان یان جۆرێن زماناندا (Andersson, 2013: 30).

ل دویڤ بۆچوونا دانیال ئەندرسوونی، تیۆرا تێکەلکرنا چەمکییا فوکونییە و تورنەری د زمانڤانییا مەعریفیدا ئەگەرێن نوی بۆ شڕۆڤەکرنا گۆتنێن مەزنان ڕەخساندینە و دشێت هاریکاربیت بۆ ڕۆنکرنا ئێك ژ مشتومرترین بابەتێن میتافۆرێ، ئەوژی واتایا گۆتنایە. تیۆرا تێکەلکرنا چەمکی ل گەل واتايا بنەرەتی تێکەل دکەت ژ بۆ هندێ بگەهیتە چەمکێ مەعریفییێ گۆتنێ(Andersson, 2013: 28).

مۆدێلا ئەندرسوونی بۆ گۆتنان دوو پروسێسێن تێکەلکرنێ ب خوه‌ڤە دگریت: ئێك ل دەمێ واتايا بنەرەتی دروست دبیت (وێنەیێ٢ ژمارە ١)، یا دوویێ واتایا بنەرەتی د دەوروبەرەکێ دیارکریدا بکاردهینیت (وێنەیێ ١ ژمارە ٢). هزر ل ئەڤێرێ ئەو چەندە نینە کو ئەم ب شێوەیەکێ جیاواز بەرێ خوە بدەینە ئەڤان هەر دوو پڕۆسێسان (ئانکو بەری پڕۆسێسەك دەستپێبکەت یا دیتر تەمام بیت)، بەلکو ل دەمێ دروستبوونا واتایێ پڕۆسێن هەردووکان کاریگەرییا ل سەر ئێك هەین و شڕۆڤەکرنەکا گشتی دەرئەنجامێ چوونا پێش و پاشا د ناڤبەرا ئەڤان ڕووبەرێن تێکەلدایە(Andersson, 2013: 28).

مۆدێلا مەعریفییا ئەندرسوونی بۆ گۆتنان ئەوێ چەندێ دياردكه‌ت، کا چەوا د چارچووڤەیێ تیۆرییێ تێکەلکرنا چەمکیدا ل گۆتنێن مەزنان دگەهن و بکاردهینن. ئەڤ مۆدێلە گریمانەیا هندێ دکەت کو پڕۆسەیا تێگەهشتنا گۆتنان د سێ قوناغاندا دەربازدبیت، کو هەر ئێك ژ ئەوان ئارمانجا ئه‌وان ئەوە چاوانییا وەرگرتنا واتایا گۆتنان و بکارهینانا ئەوان د دەوروبەریدا ڕونبکەت.

بۆ پتر روهنکرنا ئەڤی وێنەیێ ل خوارێ و قوناغێن مۆدێلا دانیال ئەندرسوونی (٢٠١٣)، دشێن ببێژین، کو تێگەھشتنا واتایا گۆتنەکا مەزنان پرۆسەیەکا ئێك پارچە و قۆناغ ب قۆناغە، کو دشێت بۆ سێ پرۆسەسێن سەرەکی یان سێ قۆناغێن تێکەلکرنێ بھێتە پارچەکرن. ئەڤ پرۆسێسە ئێك ل دویڤ یا دی دھێن دا کو واتایا دوماهییێ یا گۆتنێن مەزنان دروست بکەن:

1.5.2. قۆناغا ئێکێ: دروستکرنا "واتایا بنەڕەتی" (Base Meaning)

ئەڤە قۆناغا دەستپێکییا تێکەلکرنا چەمکییە. د ئەڤێ پرۆسێسێدا:

· د ئەڤێ قۆناغێدا، دوو ڕووبەرێن تێکەتنێ تێکەل دبن دا کو واتایا گشتی یان حیکمەتا گۆتنا مەزنان دەربکەڤیت.

· تێکەتنا ئێکێ "ژێدەرێ زانینێ" (Source Knowledge)ە: ئەڤە واتایا ڕاستەقینەیا پەیڤێن گۆتنا مەزنا بخۆیە. بۆ نموونە، ئەگەر گۆتنەك ل دۆر چاندنێ یان ئاژەلان بیت.

· تێکەتنا دوویێ "کاروبارێن مرۆڤان" (Human Affairs)ە: ئەڤە تێگەهشتنا مەیا گشتییە کو گۆتنا مەزنا لسەر ژیان و ڕەفتار و هەلویستێن مرۆڤان دئێنە گۆتن.

· ئەنجامێ تێکەلکرنا ئەڤان هەردوو تێکەتنان دبیتە "واتایا بنەڕەتی" یان "حیکمەتا" گۆتنا مەزنا. هەر وەکو د (وێنەیێ٢ ژمارە ١)دا دیار.

نموونە: د گۆتنەکا مەزناندا کو دبێژیت "مشک چ جار نەشێت ھێلینا خوە د گوهێ پشیکێدا چێکەت"، واتایا بنەرەتی ئەوە کو "ھەولدان بۆ ئاکنجیبوونێ ل جھەکێ مەترسیدار، کریارەکا بێسوودە و خوەکوژی یە."

2.5.2. قۆناغا دوویێ: بکارهینانا واتایێ د "بارودوخی" دا (Situational Meaning).

· د ئەڤێ قۆناغێدا، تێکەتنا (١) ئەو "واتایا بنەڕەتی" یا کو مە ل قۆناغا ئێکێ بدەستڤە هینای، د بارودوخەکێ دیارکرییێ گۆتنا مەزناندا دهێتە بکارئینان و تێکەل دبیت.

· ل ئەڤێرێ، "واتایا بنەرەتی" دبیتە ژێدەرەکێ نوی (new input space).

· تێکەتنا (٢) یا ئەڤێ قوناغێ : ئەڤ ژێدەرە دگەل ژێدەرەکێ دی کو ژ "بارودۆخێ ئاماژەپێکری" (reference situation) ھاتیە وەرگرتن، تێکەل دبیت

· ئەنجامێ ئەڤێ تێکەلیێ دبیتە "واتایا بارودوخی". ل ئەڤێرێ تو واتایا گۆتنا مەزنا ب بارودوخیڤە گرێ ددەی و تێدگەهی کا بۆچی د ئەڤی دەمیدا هاتیە گۆتن. ئارمانج ژ ئەڤێ یەکێ ئەوە کو ڕەوشێن ئالۆز ب ڕێکا حیکمەتا گۆتنێ بهێنە سادەکرن و ڕوونکرن. هه‌ر وه‌كو د (وێنەیێ٢ ژمارە ٢)دا دیارە

نموونە: ئەگەر ھەمان گۆتنا مەزنان یا (مشک و پشیک) بۆ کەسەکی بھێتە گۆتن کو حەز دکەت کومپانیەکێ ل جھەکێ پر ژ رکابەرێن مەزن و بھێز ڤەکەت، واتایا بارودۆخی دبیتە ئەڤە: "ڤەکرنا کومپانییا تە د ئەڤی بازاریدا ھەمان تشتە کو مشک ھێلینێ د گوهێ پشیکێدا چێکەت؛ ئەڤە ھەولدانەکا مەترسیدار و بێ ئەنجامە."

3.5.2. قۆناغا سییێ: "واتایا نواندنێ" یان بکار (Performance Meaning)

· ئەڤ بەشە دبێژیت کو گۆتنا مەزنا بخۆ "کریارەک"ە. کەسێ کو گۆتنا مەزنا دبێژیت، نیەتەک یان ئارمانجەک هەیە.

· ئەڤ ئارمانجە دشێت گەلەک تشت بن، وەکی:

o پەسندان (Praise): ستايشا کەسەکی بکەی.

o بێڕێزیکرن (Insult): ڕەخنەگرتن یان کێمکرنا کەسەکی.

o شیرەتکرن (Advice): ئامۆژگاریەکێ بدەی.

· واتە، گۆتنا پەندێ تنێ بۆ گەهاندنا ڕامانەکێ نینە، بەلکو بۆ دروستکرنا کاریگەریەکێ یە لسەر کەسێ بەرامبەر د ئەوێ ڕەوشێدا.

· ئەڤ واتایە گۆتنا مەزنا ژ گۆتنەکا سادە دگوهۆریت و دکەتە ئامرازەک بۆ کارتێکرنێ لسەر رەفتارا کەسێ بەرامبەر. (Andersson, 2013: 32-33). هەروەکی د (وێنەیێ٢ ژمارە ٣)دا دیار.

نموونە: واتایا بکار یا ھەمان گۆتنا مەزنا د ئەوی بارودۆخێ بازرگانیدا ئەوە کو: "ئەز تە شیرەت دکەم کو ژ ئەڤی کاری دوور بکەڤی،" یان "ئەز تە ھشیار دکەم ژ مەترسیێن ئەڤی کاری."

ب کورتی:

مۆدێلا ئەندرسوونی واتایا گۆتنا مەزنان د سێ قوناغ یان پرۆسێسێن تێکەلکرنا ئێك ل دویڤ ئێكدا شرۆڤە دکەت: (١) تێکەلکرنا چەمکی بۆ دروستکرنا واتایا بنەرەتی، (٢) تێکەلکرنا واتایا بنەرەتی دگەل بارودۆخی بۆ دروستکرنا واتایا دۆخی، و (٣) شرۆڤەکرنا واتایا دۆخی بۆ گەھشتن ب ئارمانجا بکار یا گۆتنا مەزنان. هەروەسان ئەڤ مودێلە دبێژیت کو گۆتنەکا مەزنان دوو ڕامانێن سەرەکی هەنە: ڕامانەکا گشتی و نەگوهۆر (حیکمەت)، و ڕامانەکا تایبەت کو ل دویڤ ڕەوش و هەلویستێ دهێتە گوهارتن. پرۆسا تێگەهشتنێ ژی بریتیە ژ گرێدانا ڤێ حیکمەتا گشتی ب ڕەوشا تایبەتڤە و د هەمان دەمدا زانینا ئەوێ ئارمانجێ یا کو ل پشت گۆتنا مەزنا هەی.

4. ئەنجام

ل دیڤ شڕۆڤەکرنا ئەوان داتایێن کو د بەشێن بووریدا هاتینەکرن، ب تایبەت ب ڕێیا بکارهینانا مۆدێلا مەعریفییا ئەندرسوونی د چارچووڤەیێ تیۆرا تێکەلکرنا چەمکیدا، ئەڤ ڤەکۆلینە گەهشتە کۆمەکا ئەنجامێن باش و گرنگ کو بەرسڤا پرسیارێن سەرەکییێن ڤەکۆلینێ ددەن.

1.4. ڤەکۆلین گەهشتە ئەوی ئەنجامی کو واتایا گۆتنێن مەزنان تشکەکێ ئێک پارچەیی و سەقامگیر نينه‌، بەلکو بەرهەمێ گەشتەکا مەعریفییا سێ قۆناغییە، کو مۆدێلا ئەندرسوونی (٢٠١٣) ب شێوەیەکێ سیستەماتیک و سەرکەفتیانە ئەوێ ئاشکرا دکەت:

ئەڤ گەشتە ب واتایا بنەرەتی دەست پێ دکەت، کو وێنەیەکێ کۆنکريت و کولتوری کەرەستەیێ خاڤ یێ زەنگین بۆ واتایێ پێشکێش دکەت. پاشی، د قۆناغا هەری گرنگدا، دگەهیتە بکارهینانا واتایێ د بارودوخیدا، د ئەڤێ قۆناغێدا، ئەو واتایا بنەڕەتییا کو مە ل قۆناغا ئێکێ بدەستڤە هینای، د بارودوخەکێ دیارکرییێ گۆتنا مەزناندا دهێتە بکارهینان و تێکەل دبیت. ل دووماهیيێ، د قۆناغا واتایا بکاردا، ئەڤ یاسایا گشتی ل سەر ڕەوشەکا دیارکری یا ڕاسته‌قينه‌يى دهێتە دانان و گۆتنێ دکەتە ئامرازەکێ بهێز یێ کرداری، وەکو ئامۆژگاری، ڕەخنە یان ستایشکرن.

2.4. ڤەکۆلین گەهشتە ئەوی ئەنجامی کو واتایا گۆتنێن مەزنان پرۆسەیەکا هزری یا دینامیک و ئافرێنەرە، نە پرۆسەیەکا زمانڤانییە. تیۆرا تێکەلکرنا چەمکی و مۆدێلا ئەندرسوونی دشێن ب شێوەیەکێ گەلەک سەرکەفتی ئەڤێ پرۆسەیێ شرۆڤە بکەن، ب مەرجەکی کو ڕەهەندێن که‌لتوری و زانینا ئینسایکلۆپیدییا جڤاکى ب شێوەیەکێ چالاک د شڕۆڤەکرنێدا بهێنە بکارهینان.

3.4. ئێك ژ ئەنجامێن هەرە گرنگ و بنەرەتی یێن ئەڤێ ڤەکۆلینێ ئەوە، مۆدێلا ئەندرسوونی سەلماند کو هێزا گۆتنێن مەزنان د ئەوێ شیانێدا یە کو "پرەکا مەعریفی" د ناڤبەرا دنیایەکا فیزیکی یا بەرچاڤ و دنیایەکا ئەخلاقی و جڤاکی یا ئەبستراکتدا ئاڤا بکەت.

4.4. مۆدێلا ئەندرسوونی ئێك ژ باشترین مۆدێلێن تیۆرا تێکەلکرنا چەمکییە بۆ ئافراندنا واتایێن نوی د گۆتنێن مەزناندا. چونکو بکارهینانا مۆدێلا ئەندرسوونی ئاشکرا کر کو ڕامانا گۆتنێ يا جێگیر نينه‌، بەلکو دینامیکە و ب دەوروبەرێ بکارهینانا ئەوێڤە گرێداییە، کو دەوروبەر ب خوە وەكو بۆشاییەکا چالاک د پرۆسێدا کار دکەت.

5.4. ڤەکۆلین گەهشتە ئه‌وی ئەنجامی کو گۆتنێن مەزنان ب تنێ ئامۆژگاریێن سادە نينن، بەلکو پێکهاتەیێن مەعریفییێن ئالۆزن کو ل سەر بنەمایێ تێکەلکرنا چەمکی هاتینە ئاڤاکرن.

6.4. ئەنجامێ هەرە گرنگ یێ تیۆرا تێکەلکرنا چەمکی ئەوە کو واتا تشتەک نينه‌ كو د پەیڤاندا هه‌بيت، بەلکو د پرۆسەیا تێکەلکرنێدا دهێتە ئاڤاکرن و وەک پێکهاتەیەکا نويیا دەرکەفتی د ڕووبەرێ تێکەلدا پەیدا دبیت.

5. لیستەیا ژێدەران

1.5. ب زمانێ کوردی:ابراهیم، شیلان رحیم(٢٠١٩)، نەخشاندنی کۆزانیاری وشەی لە فەرهەنگی ئاوازییدا، نامەی دکتۆرا، کۆلیژی زمان، زانکۆی سلێمانیی.

باپیر، دلاوەر شوکری(٢٠٢١)، شیکردنەوەی تۆری واتایی ئامرازە بەندەکانی زمانی کۆردی لە ڕوانگەی واتاسازی زانینییەوە، چاپی یەکەم، چاپەمەنی دابەشکردن: کۆمەلگای فەرهەنگی ئەحمەدی خانی.

حمەحسین، شاهو صالح (٢٠٢٣)، درکپێکردنی وێنای وێنەی وشەی لێکدراو لە ڕێزمانی کوردیدا، نامەی ماستەر، کۆلیژی زمان زانکۆی سلێمانی.

سالەح، سەروەر سەعدوڵلا(٢٠٢٤)، چەمکە میتافۆرییەکان لە دەقە شیعرییەکانی مەولەویدا، گۆڤاری کوردستانیی بۆ لێکۆڵیینەوەی ستراتییجیی.

شریف، شۆخان عمر(٢٠٢٤)، پێڕەوبەندی لە ئاستەکانی زمانی کوردیدا، نامەی ماستەر، کۆلیجی پەروەردەی بنەرەتی زانکۆی سلێمانی.

عبدللە، گۆنا عمر (٢٠٢٣)، تۆربەندی ڕێزمانی وشە لە زمانی کوردییدا، نامەیا دکتۆرایێ، زانکۆیا سلێمانی، کۆلیژا زمان.

عومەر، نەوزاد ئەنوەر و شنۆ عەولا حەمەدئەمین (٢٠٢٤)، گەیاندنی پەیام لە ڕێگەی کۆدە وێنەیی و بەڵگە ئەزمونییەکانی لە تیۆری کۆدی دوانەدا، لە دیدی قوتابخانەی زمانەوانیی زانینییەوە، گۆڤاری توێژەر، زانکۆی سوران، پەرپەندا ٧، ژمارە ١، بپ ٨٩-١٢٠.

غریب، بەهرە سەلام حمە (٢٠٢٢)، درکپێکردنی میتافۆڕییانەی ناوی ئاژەلان لە زمانی کوردیدا(ئاخاوتنی ڕۆژانە)، گۆڤاری زانکۆی گەرمییان، خۆلا (٩)، ژمارە (٣).

مەهەند، موحەمەد ڕاسخ، دەرازینکەک بۆ زمانڤانییا مەعریفی تیۆر و چەمک، وەرگێڕان: عەبدولسەلام نەجمەدین عەبدوللا، یا د قۆناغا چاپکرنێدا.

محمدامین، گولچین عزیز (٢٠٢٤)، لێکدانەوەیەکی سیمانتیکی مەعریفی بۆ مێتافۆری کات لە زمانی کوردیدا، نامەیا دکتورایێ، فاکۆلتییا ئاداب، زانکۆیا سۆران.

محەمەد، دارا حەمید(٢٠٢٢)، سێمانتیکی ڕێکبەندی و ڕەخنەی کەلتوری لە زمانی کوردیدا، گۆڤاری زانکۆی گەرمییان، خۆلا (٩)، ژمارە (٢).

ئامێدی، ڕێکێش (٢٠١٩)، فەرهەنگا گۆتنێت مەزنا، چاپا ئێکێ، چاپخانەیا پارێزگەها دهۆکێ.

ئەحمەد، محمود فتح اللە و نەریمان حەسەن(٢٠١٧)، پەیڕەو و بنەما سێمانتیکییەکانی درکپێکردن، گۆڤاری زانکۆی ڕاپەرین، سالی چوارەم، ژمارە (١١).

ئەحمەد، محەمەد کەریم(٢٠٢٢)، درکپێکردنی وێنەی میتافۆریی لە کۆدی شیعرییدا، نامەیا ماستەرێ، زانکۆیا هەلەبجە، کۆلیژی پەروەردەی شارەزوور.

2.5. ب زمانێ عەرەبی:

بن دحمان، سمیره‌ عواسعمر وعلیش، ماسیسیلیا، 2016: تجلیات المزج التصوری فی الخطاب الاشهاری، رساله‌ ماجستیر، جامعه‌ مولود معمری، الجزائر.

دزەیی، دلخۆش جاراللە حسێن(٢٠١٤). علم الدلالة الادراکی: المبادئ و التطبیقات، مجلة الاداب، عدد ١١.

الزنَّاد، الأزهر (٢٠٠٩): نظريات لسانية عرفنية، دار محمد علي، منشورات الاختلاف، تونس.

القحطانی، مها بنت دلیم (٢٠٢٣)،التحليل الاستعاري للفظ الشهادتين في ضوء نظرية المزج التصوري، المجلد ١٨، العدد ١، جامعة مولود معمری، الجزائر.

كنعان، ججیقه‌ و بوهار، زهیده‌ (٢٠١٤-٢٠١٥) تحققات المزج التصوری فی الكاریكاتور الصحفی جریده‌ الشروق -أنموذجا، رساله‌ ماجستیر، جامعه‌ مولود معمری، الجزائر.

3.5. ب زمانێ فارسی:

ارجمند راد، علی اکبر. (١٤٠١). بررسی میزان انطباق تفسیرهای نهج‌البلاغه با مراحل معناسازی در نظریه آمیختگی مفهومی. فصلنامه پژوهشنامه نهج البلاغه, سال دهم، شمارە(٤٠).

ایرانشاهی, طیبە فتحی & سید محمود میرزایی الحسینی & شیرین پورابراهیم. (١٤٠٢). نقش آمیختگی مفهومی در ساخت معنی ضرب‌المثل: مطالعه موردی چند ضرب‌المثل عربی در حوزۀ حیوانات. فصلنامه علمی-پژوهشی زبان‌شناسی اجتماعی، دورە ( ٦)، شمارە (٢)، صص ٥٩ – ٧١.

انصاریان, ‌شادی و همکاران. (١٤٠٠). گدایی پشت در شورای امنیت سازمان ملل؛ استعاره، مجاز و آمیختگی مفهومی در کارتون‌های سیاسی. زبان فارسی و گویش های ایرانی، سال (٦)، دورە (٢)، پیایی (١٢)، صص ١٠٩-١٢٩

بركت، بهزاد و دیگران، ١٣٩١: روایت شناسى شناختى (كاربست نظریه آمیختگى مفهومى بر قصه هاى عامیانه‌ ایرانى)، نشریه ادب پژوهى، پاییز، شمارە بیست و یکم، صص 9-32.

‌بیدختی, سهیلا نوربش، فرهود, ‌فرنگیس. (١٤٠٢). تحلیل دو نمونه متون روایی ادبیات فارسی در چارچوب نظریه شناختی فضاهای ذهنی و آمیزه مفهومی. پژوهش ‌های بین‌ رشته‌ ای ادبی، پژوهشگاە علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دو فصل نامە علمی، سال پنجم، شمارە نهم، ٣٣٦-٣٦١.

پورابراهیم، شیرین و فاطمه نعمتی. (١٤٠٠). کاوشی در ابعاد شناختی, فرهنگی و بافتی ضرب المثل های نمادین گویش دلواری با استفاده از انگاره آمیختگی مفهومی بسط یافته آندرسون (٢٠١٣). نشریە پژوهش های زبان شناسی (مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی اصفهان)، سال دوازدهم، شمارە دوم، شمارە ترتیبی ٢٣ ،صص ٩٧-١٢٢.

ثقفی، عشرت. (١٣٩٤). فرایند فضاسازی ذهنی در داستان (کباب غاز) جمال زاده. همایش بین المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران، دانشگاە محقق اردبیلی، (٤)،(٦).

دیانتی، معصومە و حدائق رضائی (١٤٠٠)،ساخت معنا در اسم های مرکب زبان فارسی به عنوان آمیزه های مفهومی، نشریة پژوهش های زبان شناسی تطبیقی، سال یازدهم، شمارە ٢١، بهار و تابستان. صص ٧٥-٩٦.

راستگو، کبری و سلیمی، سیدە فاطمە. (١٣٩٨). مجاز عقلی؛ مجاز یا حقیقت با رویکرد آمیختگی مفهومی در گفتمان قرآنی.مجلە زبان و ادبیات عربی، سال یازدهم، شمارە (١)، صص (٢٥-٥٥)

شاەحسینی، فائقە (١٣٨٨)، تحلیل گذرایی افعال «زیرشمول فعل گفتن» بر اساس نظریۀ پیش نمونه، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه بوعلی سینا، مجلۀ پژوهش علوم انسانی، سال دهم، شمارۀ ٢۵.

صفوى، كورش (١٣٨٢)، بحثی درباره طرح های تصویری از دیدگاه معنی شناسی شناختی، نامە فرهنگستان، دورە٦ ، شمارە١.

صفوى، كورش (١٣٩٩)، در آمدى بر معنى شناسى، چاپ ششم، انتشارات سوره مهر، تهران.

کیا، سپیدە و حسین رضویان و سحر بهرامی خورشید. (١٤٠٠). آمیختگی مفهومی در عناوین خبر سیاسی. فصلنامە مطالعات زبان‌ها و گویش‌های غرب ایران، دورە نهم، شمارە (٣)، صص (٨٩-١٠٨).

4.5. ب زمانێ ئینگلیزی

Andersson, D. (2013). Understanding figurative proverbs: A model based on conceptual blending. Folklore, 124(1), 28-44.‏

Croft, William and Cruse, D. Allan, (2004): Cognitive Linguistics, First published, Published in the United States of America by Cambridge University Press, New York.

Evans, Vyvyan and Green, Melanie, 2006: COGNITIVE LINGUISTICS AN INTRODUCTION, Edinburgh University Press Ltd 22 George Square, Edinburgh

Evans, Vyvyan, 2007: a glossary of cognitive linguistics, university press Edinburgh, Edinburgh.

Evans, Vyvyan; Benjamin K. Bergen and Jörg Zinken (2007). “The cognitive linguistics enterprise: an overview, London: Equinox Publishing Ltd

Fauconnier, G., & Turner, M. (1998). Conceptual integration networks. Cognitive science, 22(2), 133-187.‏

Gilles, F., & Mark, T. (2002). The way we think: conceptual blending and the mind’s hidden complexities. New York.‏

Hart, C. 2007: Critical Discourse Analysis and Conceptualisation: Mental Spaces, Blended Spaces and Discourse Spaces in the British National Party, CHAPTER FIVE. In C. Hart and D. Lukes (eds). Cognitive Linguistics in Critical Discourse Analysis: Application and Theory. Newcastle: Cambridge Scholars Publishing, 107-131.

Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press.

Langacker, Ronald W.( 1987.) Foundations of Cognitive Grammar. Stanford, CA: Stanford University Press,

Neil A.Stillings (1998), Cognitive science: an introduction-2nd, America.Library of congress Catalogingin Publication data.

Schmid, H. J. (2011). Conceptual blending, relevance and novel N+ N-compounds. Cognitive Linguistics Research: Windows to the Mind: Metaphor, Metonymy and Conceptual Blending, 219-245.‏

Turner, MARK, CONCEPTUAL INTEGRATION, chapter 15, Geeraerts, D., & Cuyckens, H. (Eds.). (2007). The Oxford handbook of cognitive linguistics. OUP USA.‏