 |
پاشکو
(وێنهی نهخشهێ شاهنشینێن ئهنهدوول و سوریا و میزوپوتامیا)
 |
.(الربیعی،2020، 328)
(وێنهی نهخشهی شاهنشینا حیسییان یا کەڤن)
).Nogay,2019,212(
سیستهمێ ڕێڤهبرنێ د شاهنشینا حیسییان یا كهڤندا
(1680-1450 پ.ز)
ولات تمي شريف 1* و ئارام جلال حسن 2
1 پشكا مێژوو، كۆليژا زانستێن مروڤایەتی، زانکۆیا زاخۆ، هەرێما کوردستانێ عێراق. (walat.shareef@staff.uoz.edu.krd)
2 پشكا شینواران، كۆلیژا ئاداب، زانكۆیا سهلاحهددین، ههولیر- هەرێما کوردستانێ عێراق. (aram.hassan@su.edu.krd)
وەرگرتن: 07/2025 پەسەندکرن: 08/2025 بەلاڤکرن: 12/2025 https://doi.org/10.26436/hjuoz.2025.13.4.1675
پۆخته:
سیستهمێ ڕیڤهبرنێ د شاهنشینا حیسییان یێ كهڤندا دهێته هەژمارتن ژ بابهتێن گرنگ د مێژوویا شاهنشینا حیسییان یا كهڤندا. مللهتێ حیسی ئێكهم مللهت دهێته هژمارتن كو شیاییه ل ئهنهدوولێ دهولهتهكا ناڤەندی دابمهزرینن. ئەوان ڕۆلهكى سهرهكى د مێژوویا سیاسى و كهلتوورى ل ڕوژههلاتا كهڤندا ههبوون. حیسییان ڕیكخستنهكا پێشكهفتى د لایهنى کارگیرى و سیاسیدا ههبوو وهكو شاهنشینا مسرى و ئیمپراتۆرییەتا بابل. ئهڤ ڤهكولینە ڕۆناهی ئێخستیه سهر سروشتى دهستههلاتێ د شاهنشینا حیسییان یا كهڤندا و دیاركرنا دهستههلاتا شاهى ژبهر كو سیستهمێ ڕیڤهبرنێ شاهاتی بوو و ههمی دهستههلات د دهستێ شاهیدا بوون. زێدەباری دهستههلاتا شاهی یا ڕهها دوو ئهنجومهن ههبوون پشكداری د ڕیڤهربرنا شاهاتیدا دكرن. ئهوژی پانكو (Panku) و تولیا (Tulya) ههرچهنده ئهڤان دوو ئهنجومهنان ڕۆل د ڕێڤهبرنا شاهنشینێدا ههبوو. بهلێ بڕیارێن دووماهیكی ههر د دهستێ شاهیدا بوو. د ئەڤێ ڤهكۆلینێدا دێ باس ل كورتییهكا مێژوویا سیاسى یا شاهنشینا حیسییان یا كهڤن و ئهو قوناغێن تێدا دهربازبووین هاتییهكرن. ههروهسا دیاركرنا چەوانییا دهركهڤتن و پێشكهفتنا لایهنێ كارگێری د شاهنشینا حسىییا كهڤندا هاتییهكرن. زێدهبارى دیاركرنا پێكهاتا ڕیڤهبرن و ڕۆلێ ئەوێ د ڕیڤهبرنا شاهنشینا حیسىییا كهڤندا هاتییهكرن، دیسان بشێوەیهكى كورت باس ل ڕۆلى سوپایى د ڕیكخستن و ڕیڤهبرنا شاهنشینا حسىییا كهڤندا هاتییهكرن و ل دووماهیێى ئاماژه ب یاسایێن حیسییان دایه و ڕۆلێ ئەوی د ڕێڤهبرنا شاهنشینێدا دایه. ل گهل دیاركرنا ڕۆلى دادگههێن حیسییان د سهپاندنا ئهڤان یاسایان و ڕێڤهبرنا شاهنشینیدا.
پهیڤین سهرهكی: شاهنشینا حیسییان یا كهڤن، سیستهمی ڕێڤهبرنێ، خاتوشا، ئهنجومهنی پانكۆ، ئهنجومهنی تولیا.
پێشهكى
د چهرخێن كهڤندا چهندین مللهت بهرهڤ ئهنهدۆلێ كوچكرینه و ل وێرێ ئاکنجی بوونە، مللهتێ حیسی ئێك ژ دیارترین و بناڤودهنگترین وان مللهتان بوون، ل هزارا سێ پێش زاینی بهرهڤ ئهنهدولی هاتینه و ل ناڤهراستا ئهنهدوولێ ئاكنجی بوونه، ب بورینا دهمی حیسییان شیاینه شاهنشینهكا بهێز ل ناڤهراسا ئهنهدۆلێ دامهزرینین پاشان بوونە ئێک ژ ئیمپراتۆریەتێن مەزن ل ڕۆژهەلاتا ناڤین. مللەتێ حیسی وەک ئێک ژ مللەتێن کەڤنێن کاریگەر و دیار یێن هند و ئەورۆپی ل ئەنادۆلێ ل هزارا دوویێ پێش زاینی دهێتە ناسین دهێته هەژمارتن. حیسییان شیان کاریگەرییێ ل سهر مێژوویا ڕۆژههلاتا ناڤین تایبهت مێژوویا كوردستان و ئهنهدوولا كهڤن بكهن. ههروهسا ڕۆلهكى سهرهكى د مێژوویا سیاسى و كولتوورى ل ڕۆژههلاتا كهڤندا ههبوون. سیستهمێ ڕیڤهبرنێ د شاهنشینا حیسیىیا كهڤندا دهێتههەژمارتن ئێك ژ بابهتێن گرنگ، حیسییان ڕیكخستنهكا پێشكهڤتى د لایهنێ كارگیرى و سیاسىدا ههبوو، بوو ئهگهرى هندى هەڤڕکییا ئهوان دهولهتێن زلهێز ل ئەوى سهردهمى بكهن وهكو شاهنشینا مسرى و ئیمپراتۆرییەتا بابل یا کەڤن (١٨٩٤-١٥٩٥ پ.ز).
ئهڤ ڤهكولینە ڕوناهیێ دئخێته سهر سیستهمێ ڕێڤهبرنى د شاهنشینا حیسىییا كهڤندا، د گەل دیاركرنا سروشتى دهستههلاتا شاهى و پێگههى شاهى و پێكهاتا ڕێڤهبرنى د شاهنشینا حیسىیا كهڤندا، ژ بهركو سیستهمێ ڕیڤهبرنێ شاهاتی بوو، وهلات ژلایێ شاهی دهاته ڕێڤهبرن، شاهـ د شاهنشینێدا بهرپرسێ ئاینی و لهشكهری و كارگێری و دادوهری بوو. ههمی دهستههلات د دهستێ شاهی و خێزانا ئەوی دابوو، ئهڤ دهستههلاتا ڕههایا شاهی ههتا دووماهیكا سهردهمێ ئیمپراتورییهتا حیسیییان بهردهوام بوو. زێدەباری دهستههلاتا شاهی یا ڕهها دوو ئهنجومهن ههبوون پشكداری د ڕیڤهربرنا شاهاتێیێدا دكرن. ئهوژی ئهنجومهنێ پانكو (Panku) و تولیا Tulya)) ئهڤ ئهنجومهنه ههتا سهردهمێ ئیمپراتورییهتێ بهردهوام نهبوون. ههرچهنده ئهڤان دوو ئهنجومهنان ڕۆل درێڤهبرنا شاهنشینێدا ههبوو، بهلێ بریارێن دووماهیكی ههر د دهستێ شاهی دابوو.
سهبارهت پێكهاتەیێ ڤهكۆلینى ل دهستپێكا ڤهكۆلینى كورتییهك ل دۆرمێژوویا سیاسىیا شاهنشینا حیسییان یا كهڤن و ئهو قوناغێن تیدا دهربازبووین باس لێ هاتییهكرن. ههوهسا دیاركرنا چهوانییا دهركهڤتن و پێشكهفتنا لایهنێ كارگێری د شاهنشینا حیسىییا كهڤندا هاتییه كرن. زێدهبارى دیاركرنا پێكهاتا ڕیڤهبرنێ دشاهنشینا حیسىیا كهڤندا و باس ل پیكهاتێ هاتییه كرن ژئەوانا دهستههلاتا شاهـ و شاهژنێ و جهنشینێن شاهی ل گهل دیاركرنا ڕۆلى ئهنجومهنێ میران و ئهنجومهنێ تولیا و ڕێڤهبهرێ دهڤهران دریڤهبرنا دهوهلهتى دا، ههوهسا بشیویهكى كورت باس ل ڕولى سوپایى د ڕیكخستن و ڕیڤهبرنا شاهنشینا حیسىییا كهڤندا هاتییهكرن و ل دووماهى مە ئاماژە ب یاسایێن حیسییان دایه و ڕۆلێ ئەوی د ڕێڤهبرنا شاهنشینێ دایه، دیسان ئاماژه ب تاوان و سزایێن ئەوان داینه بهراوهرد ل گهل شارستانیهتێن دهوروبهر، ل گهل دیاركرنا ڕۆلى دادگههێن حیسییان د سهپاندنا ئهڤان یاسایان و ڕێڤهبرنا شاهنشینیدا.
ئێك: كورتییهك ل دۆر مێژوویا سیاسییا شاهنشینا حیسییان یا كهڤن:
ل دووماهیکا هزارا دوویێ پێش زایینی چهندین مللهت ل ئەنەدۆلێ ههبوون، ئێك ژ وان حیسی بوون، بهلێ چهندین پرسیار و بۆچوون جوداجودا ههنه دهربارهی مللهتێ حیسی، ژ وان بۆچوونان دوو بۆچوونێن سهرهكی ههبوون و جهێ پرسیارێنه، ژ وان بۆچوونان بۆچوونهك دیاردكهت دبیت ئاكنجییێن ڕهسهن بن و بۆچوونا دوویێ دبیت مللهتهكێ كۆچبهر بن، ههرچهنده پترییا بۆچوونان دیاردكهن كو ژ قهوقازییان هاتینه ئەنەدۆلێ، بهلێ سەرەڕایی هندێ بۆچوونهكا دی ههیە دیاركهت كو حسی ژ باكوورێ سووریا (کوردستانا رۆژئاڤا) هاتینه ئەنەدۆلێ (Özgül,2008,8)، ئهو ڤەکۆلێنێن دووماهیکێ ل وهلاتێ سووریا هاتینه ئهنجامدان، بووینه ئهگهرێ دهركهفتنا ئەڤێ بۆچوونا نوی کو دیاردكهن بهری مللهتێ حیسی بۆ ناڤهڕاستا ئەنەدۆلی کۆچ بكهن ل سووریا ل دهڤهرا مومبیت هیلال دژیان، بهلگه ل سهر ڤی چهندی ئهو قاب و قاچاخێن ل دهڤهرا خربهت كهرك (خربة الكرك) ل سوریا هاتینه دیتن، ئهڤ دهڤهره دهڤهرهكا شوینوارییە دكهڤیته باشووری ڕۆژئاڤایێ دهریاچا جلیل، ڤەکۆلهران ئهو قاب و قاچاخێن ل ڤان شوینواران هاتینه دیتن بۆ مللهتی حیسی دزڤڕینن ژلایێ تایبهتمهندییێن وانڤه (Kınal,1991,81-82). زانایان بۆچوونێن جیاواز ههبوون دهربارهی چاوانییا هاتنا مللهتێ حیسی بۆ ئەنەدۆلێ، هندهك زانا ئهوان وهكو مللهتێ ڕهسهن دیاردكهن، هندهكێن دی ئهوان وهكو مللهتهكێ کۆچبهرێ ژ دهرڤهیی ئەنەدۆلێ هژمارتینه، دهربارهی مێژوویا دهركهفتنا ڤان بۆچوونان، ل سالێن (١٩٣٠ ز) هیتۆلۆک (ئهلبرت قۆزه Albert Goze) (١٨٩٧-١٩٧١ ز) ب بۆچوونا ئهڤی زانای حیسی وهكو مللهتێن دی یێن هند و ئهورۆپی ژلایێ ڕۆژئاڤای ب ڕێكا گهروان هاتینه ئەنەدۆلێ، ههروهسا ل سالێن (١٩٤٠ ز) دا (فێردیناند سۆمهر (Ferdinant Sommer (1875-١٩٦٢ز) ل دویڤ بۆچوونا ڤی زانای مللهتێ حیسی ژ قهوقازی هاتینه ئەنەدۆلێ و ل دهڤهرا (قزل ئیرماق (Kizil Irmak ئاكنجی بووینه، و ل سالێن (١٩٥٠ ز) دا شوینوارناس (لیۆنارد وێلهی (Leonard Wooley (١٨٨٠-١٩٦٠ ز) ل دوڤ بۆچوونا ئهڤی شوینوارناسی بهری مللهتێ حیسی ل ئەنەدۆلێ ئاكنجی بوون، ل دهڤهرێن باكوورێ مێزۆپۆتامیا بوون، ئانكو حیسی ئاكنجیێن باكوورێ مێزۆپۆتامیا بوون، دیسان پرۆفیسۆرا تورك (فروزان كنال Firuzan Kınal) (١٩٠٩-١٩٨٢ ز) پشتبهستنێ ل سەر ههمان بۆچوونێ دكهت، بهلێ ل دویڤ بۆچوونا مێژوونڤیس (محەمەد عەلی دینچول Mehmet Ali Dinçol) (١٩٤٣-٢٠١٢ ز) كو پشتبهستنی ل سەر هندهك بهلگهیێن نوی دكهت و دیاردكهت، كو مللهتێ حیسی ل ناڤهڕاستا دهریایا ڕهش بهرهڤ دهوروبهرێن باژێڕێ (قهیسهری Kayseri) كۆچكرینه، بهلێ ل دویڤ بۆچوونا هیتۆلۆك (ئۆندهر بیلگی Onder Bilgi) (١٩٣٩-٢٠٢٥ ز) مللهتێ حیسی ل وی سهردهمی ئێك ژ ئاكنجیین ڕهسهن یێن باكوورێ ئەنەدۆلێ بوون، ئانكو مللهتێ حیسی ژ ئاكنجییێن ڕهسهن یێن ئەنەدۆلێ بوون (Çilingir,2011,3-4). ههرچهنده ههتا نوكه نههاتییە زانین حیسی مللهتهكێ ڕهسهن یێن ئەنەدۆلێ بوون یان مللهتهكێ كو ب ڕێكا کۆچکرنێ هاتینه ئەنەدۆلێ، ئهڤ چهنده بوویه جهێ پرسیارێ بۆ ڤهكۆلهر و زانا و مێژوونڤیسان ههتا نوكه گهنگهشه ل سەر بابهتێ نهژادێ حیسییان بهردهوامه و نهگههشتینه ئهنجامهكێ ئێكگرتی ل سەر نهژادێ حیسییان (Bülbül,2019,68).
مللهتێ حیسی ئێكهم مللهت دهێتههەژمارتن كو شیاییه ل ئهنهدوولێ دهولهتهكا مهركهزی دابمهزرینن و د سهردهمێن دویفدا ئهو دهولهته بوویه ئێك ژ ئیمپراتورییهتێن بهێز ل ڕوژههلاتا ناڤین. مێژوویا سیاسی یا حیسیان ژ چهند قوناغان و سهردهمان پێكدهێت، سهردهمێ ئێكێ بناڤی سهردهمێ پێش حیسییان (Pre-Hitit)د ئەڤی سهردهمیدا مللهتێ حیسی بهرهڤ ئهنهدوولێ هاتن ل دهڤهرا قزل ئیرماق ( (Kizil Irmakئاكنجی بوون. ئهڤ سهردهمه د ژێدهرێن ئهكهدییان ل دهوروبهرین سالین (٢٢٠٠ پ.ز). ئەکەدى چەقەکن ژ مللەتێ جزرى ل سەردەمێ زۆر یێ دەسپێکێ ژ گزیرتا عەرەبى کوچکرینە بۆ وەلاتێ دولا دوو ڕووبارا، دبیت ل هزارا چارێ پێش زاینى نوینەرایەتییا دەسپێکا کوچبەرییا هوزێن نیمچە گزیرتا عەرەبى کریە بۆ وەلاتێ دولا دوو ڕووبارا (سلیمان،١٩٩٣، ٦٣-٦٨) و د ژێدهرێن ئاشوریاندا د سالێن (١٩٠٠ پ.ز) ئاماژه پیهاتییهدان كو د ئەڤان ژێدهراندا ئاماژه ب شاهێننیشا (نیشا Nea) دکهن ل دهروروبهرێن قزل ئیرماق (Gurney, 2001,50-52)، ل سهردهمێن دهسپێكی ب شێوهیێ دهولهتباژێران دهاتنه برێڤهبرن بهلێ د سهردهمێن دویڤدا ئهڤ دهولهتهباژێره هاتینه د ناڤ شاهنشینێدا و ئیكگرتن هاتییهئهنجامدان، ببوورینا دهمی سیسهمێ شاهنشینێ بوویه سیستهمهكێ مهركهزی (Alp,2001,149)، هەر وهكو یادیار ل سهردهمێن بهری هاتنا حیسییان سیستهمێ دهستههلاتێ ل ئهنهدوولێ ب شێوازی دهولهتهباژێران پێكدهات ئهڤ دهلهتهباژێره ژ هەڤ جودابوون و ل گهل ئێك بهردهوام د ههڤریكێدا بوون. بهلێ پشتی هاتینا شاهـ ئهنیتتای (Anitta) (١٧٥٠ پ.ز) ئهوی ههولا ئێكگرتنا ئهنهدوولێدا و پشتی هاتنا شاهـ خاتوشیلیێ ئێكێ (Hatusili I) (١٦٥٠-١٦٢٠ پ.ز) ئهوی شیا ئەڤان ههمی دهولهتهباژێران كوتترول بكهت و بكهته ئێك و سیستهمێ مهركهزی جێبهجێكرییه، پشتی سیستهمێ ئهنهدولێ گوهۆڕین بسهردا هات بوویه سیستهمێ مهركهزی. شاهی میرێن خۆ و كهسوکارێن نیزیكی خۆ ژبۆ ڕێڤهبرنا ئەڤان دهڤهران دامهزراندینه بڤی شێوهی ئهڤ دهڤهره ڕاستهوخو ب شاهیڤه هاتینهگرێدان خاتوشیلیێ ئێكێ چهندین چاكسازیێن كارگیری و یاسای د ئەڤان دهڤهراندا ئهنجامداینه (Özen,2016,7). دهولهته باژێڕ (City States) زاراڤێ دهولهته باژێڕ ژ ههردوو پهیڤێن (دهولهت) و (باژێڕ) پێكدهیت، مهرهم ژ پهیڤا دهولهت پێكهاتنا ههرێمهك و مللهتهك و حكومهتهكا دهستههلاتداره، ئانكو كۆمهلهكا دهستنیشانكری، و پهیڤا باژێڕ یان (شار) ژ زاراڤێ (Civiizatiom) ب مهرهما مهدهنیهت دهێت، كو ئێكهم جار مێژوویا دروستبوونا وێ بۆ سێ هزار سال بهری زاینی د شارستانیهتا عیراقا كهڤندا دزڤریت، دهولهتەباژێڕ ژ باژێڕهكێ سهرهكی وهكو پایتهخت و و ل دهوروبهرێ وێ گوند و زهڤیێن چاندنێ پێك دهیت (نجوی،٢٠١٨، ١٥٤-١٥٥).
مێژوویا دهولهتا حیسییان بۆ سێ سهردهم و قوناغانێن سهرهكی دهێته دابهشكرن، ئهوژی سهردهمێ شاهنشینا حیسییان یا كهڤن (١٦٨٠-١٤٥٠ پ.ز) و شاهشینا نوی (١٤٥٠-١٣٨٠ پ.ز) و سهردهمێ ئیمپراتورییهتێ (١٣٨٠-١٢٠٠ پ.ز) بشێوهیهكێ گشتی مێژوویا حیسییان بۆ ئەڤان سێ سهردهمان هاتییه دابهشكرن، حوكمرانیا شاهنشینا حیسییان یا كهڤندا ماوهێ چار چهرخان ڤهكێشایه، د ئەڤی ماوهی دا (١٩) شاهان دهستههلات كرییه، بهلێ پێزانینین مه دهربارهی كارێن ئەڤان شاهان تنێ كارێن هنده شاهان دزانین، ههروهسا ژ ئەوان (١٩) شاهان تنی ناڤێ ئەوان هاتیهزانین چ پێزانین دهربارهی كارێن ئەڤان شاهان نینن كو خاتوشیلیێ ئێكێ د وهسیهتناما خۆدا چ ئاماژان ب باب و باپێرێ خۆ نادهت، باپیرێ ئەوی تودخالیاشێ ئێكێ د نوكهدا وهكو دامهزرینهری شاهنشینێ دهێتهناسكرن، بهلێ كۆڕێ ئەوی پوشاروما تنی ناڤێ ئەوی دهێتهزانین (Kınal,1991,85). پێزانینێن مه دهربارهی مێژوویا شاهنشینا كهڤن گهلهك د كێمن، ئهگهرێ ئەڤێ چهندێ بۆ كیمیا ژێدهران دزڤریت و ئهو ژێدهرێن بهر دهست زۆربەیا ئەوان ڕۆخاینە ههمێ نه هاتینه خاندن، گرنترین ژێدهر دهربارهی ئەڤێ سهردهمی كو پیزانینان ددهنه مه فهرمانا شاهـ تێلێپینوویه (Telipinu) (١٥٢٥-١٥٠٠ پ.ز). (ابو السعود، 2011، 33)، و چهندین كیشه و ئاستهنگ كهفتینه ههمبهر ڤهكۆلهر و مێژوونڤیسا د د دیارکرنا كرونۆلۆژییا مێژوویا شاهنشینا حیسییانن ب تایبهت شاهنشینا كهڤن ئهڤ چهند بۆ چهندین ئهگهران دزڤریت ژ ئەوان ئهگهرێ سهرهكی ئهو تێكستێن مێژووی د ههلكۆلینان هاتینه دیتن چهندین جاران هاتینه ڕاستڤهكرن و دهستكاری تێدا هاتینهكرن و ئیك ژ ئهگهرێن دیتر کێمیا تێكستێن بزماری یێن ئەوی سهردهمی و ڕۆخانا هندهك ژ ئەوان تێكستان بوویه ئهگهر ههمی نههینه خاندن، ئهڤ ههمی ئهگهره بوونه ئهگهرێ ئەوێ چهندێ چهندین بروبوچوونێن جوداجودا دناڤبهرا ڤهكۆلهر و مێژوونڤیسا پهیداببن، ژبهر ئەڤان ئهگهران كرونۆلۆژیا ئەوان ههتا (50) سالان دبیت خهلهتی د تهخمینێن سالێن ڕویداناندا پهیدابن، ههروهسا ئیك ژ ئهگهرێ سهرهكی د مێژوویا سیاسییا شاهنشینییا سهردهمێن كهڤندا بكارهینانا ناسناڤێن شاهاتی مینا لابارنا (تابارنا)، ههروهسا بكارهینانا ناڤێن ههڤپشك كو چهندین شاهێن ئەوان ناڤێ شاهێ بهری خۆ بكارهیناینه ئهڤ چهنده بوویه كێشهیەکا مهزن بۆ ڤهكۆلهران د دیاركرنا مێژوو و كارین شاهان و تێكهلبوونا مێژوویا سیاسی یا حیسییان د سهردهمی كهڤندا (Beckman,2000.20-21). ئەڤ ڤەکۆلێنە تیشک دئخێتە سەر لایەنێ رێڤەبرنێ د شاهنشینا حیسییان یا کەڤن:
دوو: لایهنێ كاگێری د شاهنشینا حیسی یا كهڤندا:
سیستهمێ دهسههلاتا شاهنشینا حیسییان یا كهڤن ههمان شێوهیێ شاهنشینێن دیتر ێن ڕوژههلاتا ناڤین ب شێوهیێ شاهاتیا مهركهزی دهاتهرێڤهبرن. سیستهمێ دهستههلاتا شاهنشینا حیسییان شاهاتیا بشێوازی فیدرالییا تیوكراسی دهاتهڕیڤهبرن، شاهی دهستههلاتا بێسنوور ههبوو مل ب ملێ شاهی و شاهژنێن حیسییان ڕولهكی گرنگ د ڕیڤهبرنا دهولهتێدا ههبوو. هەردوو مللهتێن خوری و ئاشورییان كاریگهری ل سهر ئاین و هونهری و سیستهمێ دهستههلاتا حیسییان كرییه (Özdemir,2020,14) مللهتێ خوری ئێك ژ نهتهوهیێن گرنگێن روژههلاتا كهڤن دهێنه هژمارتن، د تهوراتێ دا ئاماژه بناڤێ خوریان هاتیهدان ب شێوهیێ (حریم) بهلگهیێن بهردهست ئاماژێ ددهن (ڤێڵهێڵم،٢٠٠٩،١٣-٢٤) كو وهلاتێ خوریان دهڤهرا چیایه ئهوا د ناڤهراستا چیایێ (تۆرۆس) نێزیكی (كهركهمیش) و دهریا وانێدا، پهیدابوونا وان د مێژووێدا ههر ل ناڤهراستا هزارا سیێ پ.ز دهسپێدكهت، دیسان ناڤێ وان د نامهێن دبلوماسیێن (گرێ عهنارنه) ل مسرێ ل چهرخێ چاردێ پ.ز هاتیه بۆ پتر پێزانینان ڤهگهره (زێباری، مایی،٢٠٢١، ٩٦-١٠٦). وهكو یادیار سیستهمێ ڕێڤهبرنی د شاهنشینا حیسییان یا كهڤندا سیستهمێ شاهاتی بوو، ژلایێ شاهیڤە دهاتهڕێڤهبرن، شاهـ د شاهنشینێدا بهرپرسێ ئاینی و لهشكهری و كارگێری بوو، ههمێ دهستههلات د دهستێ شاهی و خێزانا ئەویدا بوو، ههتا شاهی دهستههلاتا دادوهری ههبوو، ئانكو بڕیارین گرنگێن دادگەهێ تایبهت تاوانێن مهزن مینا بریارێن سیدارهدانێ د دهستێ شاهی دابوون، ئهڤ دهستههلاتا ڕههایا شاهی ههتا دوماهییا سهردهمێ ئیمپراتورییهتا حیسیییان بهردهوام بوو (Çilingir, 2011, 12-13). ب ڕیكا ههردوو بهلگهنامهیێن مێژوویا شاهنشینا حیسییان یا كهڤن وهسیهتنامهیا خاتوشیلیێ ئێكێ و فهرمانا تێلێپینوو هاتیهزانێن سیسیتهمێ دهستههلاتا حیسییان شاهاتی بوو، ههروهسا ئهوان كهس و كارێن نێزیكی خۆ دامهزرانیدینه بۆ دهڤهرین دهورووبهرێن خۆ وهكو دهستههلاتدار ئەگەرێ ئەنجامدانا ڤی کاری ئەو بوو داکو ئەو دەڤەرە ل دژی شاهی نەرابن (Özen,2016,11)، دهڤهرین شاهنشینێ ڕاستهوخو ژلایێ خاتوشاییا پایتهخت دهاتهڕێڤەبرن، شاهـ ژێدهرێ دهستههلاتێ بوو شاهنشین ژلایێ شاهیڤە دهاتهڕێڤهبرن (Uğurlu.2023,10). زێدەباری ئەڤێ دهستههلاتا شاهی یا ڕهها دوو ئهنجومهن ههبوون پشكداری د ڕیڤهربرنا شاهاتیێدا دكرن، ئهوژی پانكو (Panku) و تولیا (Tulya)، ههرچهنده ئهڤان دوو ئهنجومهنان ڕۆل درێڤهبرنا دهولهتێدا ههبوو، بهلێ بڕیارین دووماهییێ ههر ددهستێ شاهیدا بوو، ههژییه بێژن ئهڤ ئهنجومهنه ههتا سهردهمێ ئیمپراتوریهتێ بهردهوام نهبوون. (Çilingir, 2011, 12-13) ئهڤ ئهنجومهنه ب كاری ڕاوێژكاری و چاڤدیرییا جیهبهجیكرنا بڕیارین شاهی كرینه، ئهوان پشكداری د دریڤهبرنا شاهنشینێ كریینه. ((Turgut,2018,25، ئهندامێن ئەڤان ئهنجومهنان بهێزبوون ژبهر كو ژ كهسێن خودان دهستههلات پێكدهاتین ئهوان ڕولهكێ گرنگ ههبوون د ڕویدانێن سیاسیێن شاهنشینا حیسییان یا كهڤندا، ئهڤ چهنده دیاردبیت دهمێ شاهـ جهنشینهكی ههلبژێرت دڤیت ئهوان پهسهندكربا، ههروهسا ئهوان هیز ههبوو پشتی مرنا شاهی ئهو جهنشینێ شاهی ههلبژارتنی بگوهۆڕن، ئانكو میرهك دیتر ل جهێ ئەوی بكهنه شاهـ ژبهر ئەڤێ چهندێ شاهان گرنگی داینه ئەڤان ئهنجومهنان و كهسێن نێزیكی خۆ ههلبژارتینه ژبهر مهترسی و هێزا ئەوان، بهلگه لسهر ئەڤێ چهندێ دهمێ شاهان بریارهك گرنگدابان ئهڤ ئهنجومهنه ئامادهبوون، مینا وهسیهتنامهیا خاتوشیلیێ ئێكێ ئهوی داخواز ژ وان كرینه پشتهڤانیا مورسهلیسێ ئێكێ (Murili I) (١٦٢٠-١٥٩٥ پ.ز) بكهن (Özen,2016,30-31).
ئهو دهڤهرین داهاتینه كونترولكرن ڕاستهوخو ب پایتهختیڤه دهاتنه گریدان، ژبۆ ڕێڤهبرنا ئەڤان دهڤهران شاهی میرێن خۆ وهكو دهستههلاتدار ل ئەوان دهڤهران سهپاندن، و ئهڤ دهڤهره ڕاستهوخو ب شاهی ڤه گریدایبوون، ههروهسا د كاروبارین كارگیرێن ئەوان دهڤهراندا خهلكێ دهڤهرێ خۆ دهاتنه دامهزراندن ئهڤ چهنده بویه ئهگهر ئهو دهڤهره ب شاهی ڤه بهێنهگرێدان، شاهین ئەوان سیاسهتهكا نهرم سهرهدهری دگهل ئەوان بهرپرسان كرینه ئهڤ چهنده بوویه ئهگهر ل دژی شاهی ڕانەبان (Turgut,2018,25)، ئهوان بهرپرسین ئەڤان دهڤهران د ڕێڤهبرنا ناڤخۆی سهربهخۆ بوون، بهلێ د كاروبارێن دهرهكیدا سهربهخۆ نهبوون، ئهوان ماف نهبوو پهیوهندیێن دهرهكی ل گهل وهلاتێن دیتر گریدهن و نوینهرێن دهولهتین بیانی د ئهنجومهنێن خۆدا ب حهوینین. ههروهسا ل سهر ئەوان پێدڤی بوو ههر سال بهێنه دهف شاهێ حیسییان و سوز و پهیمانا وهفادارییا خۆ بۆ شاهی دیار بكهن. ههروهسا شاهین حیسییان ژبۆ پاراستنا بهرژهوهندیێن خو یێن سیاسی ئهوان پشتبهستن ل سهر پهیوهندیێن خزمانی كرینه. ئهوان پهیوهندیێن خزمایهتی دگهل خیزانێن ئەڤان بهرپرسان گرێدائینه (Ozen,2016,9-10)، ههژییهبێژن ئهندامێن بنهمالا شاهاتیا حیسییان بژاردهیێن بهرفرهـ نهبوون ژبۆ پێكهینانا ژیانا ههڤژینیێ تنی ژیانا ههڤژینی ل گەل بنهمالێن شاهنشینین دهورولهر پیك ئینائینه (Hoffner,2003,109-111)، و لسهر ئەوان بهرپرسان پێتڤی بوو د دهمێن شهریدا ب هێزێن خۆ پشكداری د شهرێن حیسییان بكهن، ئهوان ل گەل لهشكهرێن خۆ هاریكاریا شاهی كرینیه (Özen,2016,9-10)، و لسهر بهرپرسێن ئەڤان وهلاتان پیتڤی بوو سالانه باجێ بدهنه شاهێن حیسییان (Sivas,2018,85)، بهلێ یادیار شاهێن حیسییان ئهوان نه تنێ لهشكهر و باج دڤیان ئهوان پتر وهفاداریا ئەوان شاهان دڤیان ههر ژبهر هندی ئهوان سیاسهتا نهرم بكارهینان ئهگهرێ ئەڤێ چهندێ ئهڤ دهڤهره دهڤهرین دەولەمەندبوون ژێدهرێ هیز و ئابووریا شاهنسینا حیسییان بوو (Özen,2016,10). سهبارهت بابهتی بیوكراسی و دیپلوماسیا حیسییان دیپلۆماتێن حیسییان د ئەوان شاهنشینێن د بن دهستههلاتا حیسییاندا تایبهت ئهو دهڤهرین دیێن دهوروبهر، شاهێن حیسییان پهیوهندی یێن نیزیك ل گەل ئەڤان شاهان ههبوون، ئهوان شاهان ل نیزیكی ئیك كاركرینه، شاهێن حیسییان دیپلوماتین خۆ ل ئەوان شاهنشینا ههبوون، دیپلوماتین شاهنشینی دهمی كارهك پهیوهندی ب مهركهزی ههبان دهداخل دكرن، و دهنگوباسێن ئەوان دهڤهرا دگههاندن شاهی حیسییان. وهكو مه ئاماژه پێدای ئهڤ شاهنشینه د كاروبارین ناڤخوی سهربهخو بوون بهلێ د كارێن دهرهكیدا سهربهخو نهبوون تایبهت كارین گریدانا ڕیكهفتنان ل گەل شاهین دهرڤه و پهیوهندی دهرهكی (Collins,2007,103-109).
سهبارهت سیاسهتا شاهین حیسییان پتریا جاران سیاسهتا لیبوورین و نهرم بهرامبهر ئهوان مللهتێن دبن كونترولا خۆدا بكارهیناینه، ئهوان د ڕیڤهبرنا دهڤهران پشتبهستن ب مللهتێن دیتر ژی كرینه نه تنی پشتبهستن لسهر مللهتێ حیسیی كرینه ههرچهنده پلهیین بلند ژلایێ كهس و كارین نیزیكی خۆ دانائینه، بهلێ بۆ كارین دیتر پشتبهستن ل سهر مللهتێن بن دهستههلاتا خوداینه، ژبهر كو دهستههلاتا شاهنشینا بهرفرهـ بوو چهندین دهڤهر دبن دهستههلاتا ئەواندا بوون، شاهین حیسییان ڕیز ل ئهوان ملهتان گرتینه و سیاسهتا نهرم بكارهینائینه، ڕیز ل ئایین و كهلتوری ئەوان مللهتان گرتینه بهلگه بۆ ئەڤێ چهندێ دهمێ خاتوشیلیێ ئیكێ خاتوشا كونترولكری ناسناڤێ خاتوشیلی بۆ خۆ ههلبژارت داكو بۆ خهلكێ دیاربكهن چ جیاوازی د ناڤبهرا ئەوان مللهتان نینه (Turgut,2018,25)، بەلێ هەمى دەمان حيسييان ئەڤ سياسەته پەيرەو نەكرينە بو نموونه ل وی دەمێ مورسهلیسێ ئیكێ ب ههوەکێ رابوو بۆ سهر شاهنشینا بابل ئهڤی شاهی شیا ل سهر دووماهیك شاهی بابل بناڤێ (سهمسو ـ دیتانا Samsu-ditana) (١٦٢٥-١٥٩٥ پ.ز) سەربكهڤیت و باژێڕێ بابل یا پایتهخت ژ ناڤبهت (ههمهوهندی،٢٠١١، ٤)، پشتی ڤهكرن و كونترولكرنا بابل ژلایێ حیسییانڤه، چهندین دهسكەڤتی ل گهل خۆ هیناتن خاتوشا د ناڤ ئەوان دهسكەڤتیاندا ههردوو پهیكهرێن خوداوهند (مهردوخ، سهربانیتم) سەرەکێن بابلیان بوون (Bavaş,2016,43).
ئێك ژ كارێن گرنگێن شاهین حیسییان كورین خۆ وهكو بهپرسێن دامهزراندینه، دهڤهرێن زالپا (Zalpa) (نیزیک باژێڕێ غازیعنتابا نوکە) و تاپوشهندا (Tapassanda) (باژێڕێ نیغدە (Niğde) یا نوکە) ژلایێ میرین شاهان ڤه هاتینه ڕێڤهبرن ئهڤ چهنده برێكا تێكستێن بزماری هاتیهزانین. (Özen,2016,9)، شاهنشینا حیسییان بۆ چهندین دهڤهران هاتینه دابهشكرن ئهو دهڤهره ژلایێ كۆڕێن شاهیڤە هاتینه برێڤهبرن ئهڤ چهنده هاتییه ئهنجامدان ژبۆ شارهزابوونا كۆڕێن شاهی د كارێن ڕیڤهبرنا دهولهتێدا و هندهك دهڤهر ب ڕیكا بهرپرسێن نیزیكی خۆ دهاتنه ڕێڤهبرن ئهڤ بهرپرسته ب شێوهیهكی ڕاستهوخو ب شاهی ڤه گریدایبوون و دبن چاڤدیرییهكا توندابوون. (Özen,2016,25). ب شێوهیهكی گشتی شاهنشینا حیسییان ژلایێ چهند كهسان دهاتنه ڕێڤهبرن.
سێ: پێكهاتەیا ڕیڤهبرنێ دشاهنشینا حیسیدا:
١- شاهـ:
ل بەر ڕوناهیا ئەوان زانیاریێن کو ژ ئەنجامێ خواندنا هزاران تێکستێن بزماری کو ل دەڤەرێن شینوارێن حیسییان هاتینە ڤەدیتێن، ل سەرێ هەموویان ل خاتوشا (بوغازکوی) پایتەختێ دەولەتا حیسیان بومە دیاربوو کو شاهێن حیسییان خودان دهستههلاتا بێسنوربوون د شاهنشینا حیسییان ئهو سهروكێ ههمی چینێن كومهلایهتی دهاتیه هژمارتن (Beckman,1995,529) ئهو دهستههلاته ل سهر خهلكی ئاسای و كاهنێن ئاینی هاتبوو سهپاندن، شاهین ئەوان دهستههلاتا خۆ بریكا یاسایان پاراستبوون، ئانكو ئهو كهسین ل دژی بڕیارا شاهی دراوهستیان دهاتینە سزادان، ئهڤ چهنده د یاسایێن حیسییان دیاردبیت باشترین نموونه بۆ ئەڤێ چهندێ مادهیا یاسایا ژماره (١٧٣) یه كو د ئەڤی مادهیا یاسایدا هاتییه دیاردكرن ههر كهسهكی ل دژی بڕیارا شاهی ڕابوهستیت، دێ مالا ئەوی هیته تالانكرن و چوولكرن (Hoffner,2003,231)، كارێن شاهێن حیسییان ژ پینج بنهمایێن سهرهكی پێكدهات ئهو ژی ئاین، سهربازی، دیپلوماسی، دادوهری، كارگیری بوو (Beckman, 1995, 529). شاهێن حیسیان سیێ كارێن سهرهكی ههبوون، كارێ ئێكێ شاهـ ب سهروكێ كاهنان دهاته هژمارتن، بهرپرسێ ئێكێ یێ ئاینی بوو د شاهنشینا حیسییاندا، گرنگترین كارێ ئەوی یێ ئاینی سهركردایهتیا ڕیڤهبرنا ڕێورهسمێن ئاینی و جهژنان بوو ئهڤ چهنده بریكا تێكستێن سالنامهیا جهژنێن حیسییان هاتیهزانین، و ئهوی سهرپهرشتیا كاروبارێن ئاینی دكرن د شاهنشینا حیسییان، كارێ دوویێ سهروكێ سهربازی بوو ئهوی سهرۆكاتییا برێڤهبرنا لهشكهری و ڕێكخستنا ئەوی دكر، ژ ههژییه بێژن ل دهمێن نەخوشییێ جهژناندا ئهوی كهسهك ل جهێ خۆ دكره سهرۆكێ لهشكهری بوو ژبهر كو د دهمێن جهژناندا پێدڤی بوو شاهـ سهرپهرشتییا ئهوان جهژنان بكهت ژبهر كو د بیروباورهێن ئهواندا بهروڤاژی ئەڤێ چهندێ دبیته ئهگهرێ تۆڕهبوونا خوداوهندان ژبهر ئەڤێ چهندێ د دهمێ شهڕاندا شاهێ كهسهك ژ سهركردهیێن خۆ یێن لهشكهری ههلبژات ژبۆ سهرۆكاتییا ههوێن سهربازی (Özdemir,2020,14-15)، كارێ شاهی یێ سێیێ سهرۆكێ دادوهری بوو، ئەو سهررۆكێ دهستهیا دادوهری و یاسا دانهرێ شاهنشێنی دهاته هژمارتن، دووماهیك بریارێن دادگەهێ د دهستێ شاهیدا بوو، تایبهت فهرمانێن سیدارهدانێ و ئهوی ب ناڤێ خوداوهندا ڕۆژێ یا بناڤێ ئاریننا (Arinna) بڕیارێن دادوهری ددان (Özen,2016,17-18)، هەرچهنده ئهنجومهنێ پانكو (Panku) وەکو دهستهیا دادوهری ژێ کارکرییە د شاهنشینێدا بهلێ د بڕیارین گرنگێن دادوهری دڤیابا شاهی بڕیارا دووماهییێ ل سهر دابان و ئهو بڕیاره نهدهاتنه جێبهجیكرن ههتا كو شاهـی پهسهندنهكربا (Özdemir,2020,14-15)، شاهی ههمی دهستههلاتین دادوهری ڕیڤهبرن و بریاردان ددهستی دابوون ئهوی بڕیارێن خۆ ب موهرا شاهاتی خویا تایبهت موهر كرییه (Uğurlu.2023,10).
شاهێن حیسییان خۆ ب نوینهرێن خوداوهندان لسهر ڕویێ ئهردێ هژمارتینه، ههروهسا شاهێن ئەوان د كاروبارێن سیاسیێن ناڤخوی و دهرهكیدا بنهمایێن ئاینی بكارئینائینه، ژبهر كو ئهو سهروكێ كاهنێان د پانتیوونا ئاینیا حیسییان دهاتیه هژمارتن (Turgut,2018,24). شاهێن حیسییان خۆ ب خوداوهند نهزانینه د بیروباوهرێن واندا ئهوان پشتی مرنێ دگههینه ئەوێ پلهیێ ئانكو پشتی شاهـ دمریت دبیته خوداوهند، سهبارهت ڕێورهسمێن هاتینا سهر دهستههلاتی ئهوان بهری هاتنا سهر دهستههلاتی ئهوان دهستیری ژ خوداوهندان وهردگرتن، ل دویڤ یاسایێن حیسییان ئهوان دهمێ دهستیری وهرگرتن ب شێوهیهكێ فهرمی بوونه شاهـ و ئهوان ناڤێ خوداوهنان وهكو ناسناڤ بۆ خۆ ههلبژارتنه دهمی هاتینه سهر دهستههلاتی باشترین نموونه بۆ ئەڤێ چهندێ شاهـ تێلێپینوو (Telipinu) (١٥٢٥-١٥٠٠پ.ز) (Turgut,2018,25). ههروهسا شاهێن حیسییان خۆ ژ مروڤێن ئاسای بهێزتر دیتینه، ئهوان خۆ ژ پهیوزهندیكرنا خهلكێن ئاسای دویركرینه، ئهڤ چهنده ب مهرهما پارسانا خۆ كرینه، پهیوهندی كرنا ئەوان د بن چاڤدیرییا زیرهڤاناندا ئهنجام داینه مهرهم ژ ئەڤێ چهندێ ئهوان خۆ ب كهسێن دیتر بلند دیتینه خۆ ژ تیكهلیا مروڤین پیس دیكرینه مهرهم ژ ئەڤی كاری ئهوان دڤیا خۆ باقژ ڕاگرتنبان داكو ژ سزایێن خوداوهندان دویر بهن (Özen,2016,7) كارهكی دیێ گرنگی شاهێ حیسییان شاهـ بهرپرسێ پهیوهندیێن دهرهكی بوو، شاهـ ژ كریارین دیپلوماسی بهرپرس بوو كریار و پهیوهندیێن دهرهكی ل گەل وهلاتێن دی، ئانكو بڕیارێن شهر و ئاشتی د دهستێ شاهی دابوون، ئارمانجا سهرهكی شاهان ژ سیاسهتا دهرهكی كونترول كرنا دهڤهرێن باكووری ئهنهدوولێ و دهڤهرین باكورێ سورییا بوون ئهوان دڤیا ئهڤ دهڤهره ژلایێ سیاسی و ئابووریڤه دبن كونترولا ئەواندا بن ژبهر ئەڤێ چهندێ بەردەوام ههولا كونترولا ئەوان دهڤهران داینه (Turgut,2018,25)، شاهین حیسییان چهندین كار ئهنجامدائینه هندهك ژ ئەوان كاران بووینه دیارده ل دهف شاهێن ئەوان، ئێك ژ دیاردێن دهڤ شاهین حیسییان ئهو بوو پشتی ئهنجامدانا ههوێن سهربازی ئهوان چهندین پهیكهرین خوداوهندان ل گەل خۆ هیناتن پایتهختی خۆ تایبهت ئهوان دهڤهرێن ههوین سهربازی دبرنی، ئهڤ چهنده ل سهردهمێ شاهـ خاتوشیلیێ ئیكێ دهسپێكرییه و مورسهلیسێ ئیكێ بهردهوامی داییه ئەڤی كاری ئهڤ كاره بوویه دیاردهك ل دهف شاهین حیسییان ل سهردهمێن دویڤدا (Güneri,2017,47).
سەبارەت ناسناڤێن شاهاتیا حیسییان ل وی دەمێ شاهـ لابارنایێ ئێكێ (١٦٨٠-١٦٥٠ پ.ز) شیایه باژیرێن ئهنهدۆلێ جارهكادی بكهته ئێك و شاهنشینا حیسییان دامهزرینیت، ناسناڤێ )لابارنا Labarna) یان )تابارنا Tabarna) بكارهیناینایه ب زمانی خاتی واتا دهستههلاتدار ددهت شاهێن پشتی وی ئەڤ ناسناڤە وەکو ناسناڤێن شاهاتی بکارهینائینە (Güneri,2017,46) بهلێ ئهڤ ناسناڤه لسهردهمێن ئیمپراتوریهتێدا گوهۆڕین بسهردا هات شاهـ ب ناسناڤێن دوتوسی (Dutusi) ب واتا ڕوژامن دهاتنه نیاسین (Özdemir,2020,14)، دهربارهێ ناسناڤێن تابارنا یان لابارنا چهندین بوچوون ههنه بوچوونهك دیاردكهت ناسناڤهكێ ڕێورهسمێن ئاینی بیت، ئانكو ناسناڤهكێ ئاینی بیت، ههروهسا بۆچوونهكا دیتر دیاردكهت ئهو ناڤه وهكو ناسناڤهكی تایبهت هاتیه بكارهینان ژبۆ دیاركرنا ناسناڤی دهستههلاتداریا سیاسی د شاهنشینێدا (الصالحي،2021، 8)، ناڤێ لابارنا یان تابارنا دهێتههزركرن ل دهسپێكی ناڤهكی تایبهت یێ كهسایهتی بوو، بهلێ لسهردهمێ شاهنشینا حیسییان یا كهڤن تایبهت پشتی شاهـ خاتوشیلیێ ئێكێ وهكو ناسناڤ هاتیه بكارهینان و پشتی ئەوی سهردهمی ئهڤ ناڤه وهكو ناسناڤێ دهستههلاتداریێ هاتیه بكارهینان ڤهكولهر (فرانك ستاركه Frank starke) (١٨٧٠-١٩٥٣ ز) دیاردكهت كو ناڤهكێ تایبهته ئەگەر ئهو ناسناڤهك با دا د تێكستا شاهـ ئهنیتتای (Anitta) (١٧٥٠ پ.ز) دا دیاربیت، بهلێ مێژوونیڤێس (تریڤۆر برایس Tryce Bryce) (١٩٤٠ ز) بهروڤاژی ئەڤێ بوچوونێ دیاردكهت كو ڕوهن نینه كو ناڤێ لابارنا یی كهسایهتیا تایبهت بیت. پتریا ڤهكولهران د ئەوێ باوهریێ دانن ناڤێ لابارنایی بۆ شاهـ لابارنایێ ئێكێ دزڤریت شاهێ بهری خاتوشیلیێ ئێكی سهبارهت ئێكهم ئاماژهیا لابارنایێ ئێكێ د تێكستێن حیسییاندا د فهرمانا تێلێپینوویدا وهكو شاهی دهسپیكیا شاهنشینێ ئاماژه پێهاتیهدان بهلێ ئهو نه ئێكهم لابارنا بوو كو خوتوشیلیێ ئێكێ د وهسیهتنامهیا خودا ئاماژه ب باپێری خۆ دهت بهلێ ناڤێ ئەوی نائینیت دیاردكهت شاهـ بوو (Blasweiler,2013,1) بهلێ زۆربەیا ڤهكۆلهران د ئەوێ باوهریێدانن ناڤێ لابارنایی بۆ شاهـ لابارنایێ ئێكێ دزڤریت ئهو شاهێ بهری خاتوشیلیێ ئێكێ. (Blasweiler,2013,1). پێدڤییە بێژین بكارهینانا ئەڤی ئاماژێ وهكو ناسناڤ بوویه ئاستهنگ ل ههمبهر ڕۆهنكرنا مێژوویا شاهنشینا حیسییان، ژبهر ئهو شاهێن ئهڤ ناسناڤه بكارهینایین ناڤێ ئەوان د تێكستاندا ئاماژه پێ نههاتییهدان، ئانكو تنێ ئهو ناسناڤێ شاهان ئاماژه پێهاتیهدان، ئهڤ چهنده بوویه ئهگهرێ هندی ناڤێ هندهك شاهان نههێتهزانین و ئهو تێكشتێن هاتینهدیتن كو ئهو كریارێن د ئەوێ تێكستێدا هاتین نههاتیه زانین بۆ كیش شاهی دزڤرن (Çilingir, 2011, 12)، شاهێن حیسییان چهندین ناسناڤێن دیتر ژی بۆ خۆ دانائینه و بكارهیناینه مینا لوگال گال (LUGAL.GAL) پهیڤهكا سومهریه واتا پاشای مهزن حیسییان ههمان شیوه بكارهینائینه، (dUTU-i/damai) (dUTUSI) ب واتا خوداوهندێ ڕۆژا من، و (DUTUSI) ب واتا پالەوان (Uğurlu.2023,10)، شاهێن حیسییان ناسناڤێ شاهێ مهزن بۆ خۆ دانایە، ههلبژارتنا ئەڤی ناسناڤی ژلایێ حیسییانڤه ب مهرهما سیاسی بوو، ژبهر كو چهندین میرگههێن وهسی ههبوون ئهڤ میرگههه د بن دهستهەلاتا شاهی دابوون بهلێ د سیاسهتا ناڤخۆیدا سهربهخۆبوون، ناسناڤێ ڕیڤهبهرێن ئەوان شاهـ بوون شاهی حیسی ناسناڤێ شاهی مهزن بۆ خۆ ههلبژارت ژبۆ دیاركرنا هێز و بلنداهییا خۆ ل سهر ئەوان شاهان ب ئەڤێ چهندێ شاهان جوداهییا خۆ ژ ئەوان شاهان دیاركرینه. (Turgut,2018,28).
سهبارهت ڕێورهسمێن هاتینا شاهی بۆ سهر دهستههلاتی شاهنشینا حیسییان ئهڤ ڕێورهسمه جیاواز نهبوون ژ ڕێورهسمێن شاهنشینێن ڕوژههلاتا ناڤین، وادیاره ژبهر ههبوونا پهیوهندییان ل گەل ئەڤان شارستانییهتان ئهڤ وهكههڤی پهیدابوویه د ئەڤان ڕێورهسمێن شاهاتیدا. ههرچهنده زۆربەیا ئەڤان تیكستێن ئاماژه ب ئەڤان ڕیورهسمان دكهن ژ ناڤچووینه بهلێ ڤهكۆلهران شیاینه هندهك ژ ئەوان تێكستا بخوینن ئهڤ چهنده بوویه ئهگهر پێزانین لسهر ئەڤان ڕێورهسمان ههبن. د تێكستهكێدا هاتیه كو شاهـ و شاهژن ل سهر تهختێ باب و باپیرێن خۆ ڕینشتیه، ژ ئەڤێ تێكستێ بومه دیاردبیت كو كورێ شاهی یێ جهنش پشتی مرنا شاهی دهمهكێ كورت دچوونه سهر دهستههلاتێ دهمێ شاههكێ نوی هاتبا سهر دهستههلاتی چهندین ڕێورهسم دهاتنه ئهنجامدان، ئێكهم پینگاڤ شاهـ ب زهیتی دهاته شیشتن كاهنان ئهڤ كاره ئهنجامدان ئهڤ چهنده دهاته ئهنجامدان بۆ دانا شهریعهتی بۆ شاهی (الحمداني،2012، 10-11). ئهو كاهنێن ب كاری شویشتنا شاهی ب زهیتی پیرادبوون كاهن گودو (GUDU) بوون (الحديدى،2012، 98-99)، ژ هەژییە بێژین ئهڤ دیاردا شویشتنا شاهی ل سهردهمێن بهری حیسییان ژ ئهنهدوولێ ههبوو، حیسییان ژی بهردهوامی دایه ئەڤی دیاردهیێ ههروهسا ئهڤ دیارده ل دهڤ چهندین مللهتێ كهڤن ههبوو مینا مسر و وەلاتێ دوو رویبار ئهڤ كاره دهاتیه ئهنجامدان ب مهرهما بهێز بوونا دهستههلاتا شاهی ژلایێ سیاسی و لهشكهریڤه، پشتی كارێ شوشتنێ شاهـ دهاته لێكدان ب جلوبهرگێن تایبهت، ئهڤ ڕیورهسمه د ناڤا جهماور و خهلكی حیسییان هاتیه ئهنجامدان، د ئەڤان مهراسیماندا سهركردهیێن لهشكهری و دهستههلاتدار و ڕهسپێن شاهینشینی ئامادهبوون، ئەڤان مهراسیماندا تاجا شاهاتی و كراسێ شاهاتی لبهر شاهی دكرن، هەروەسا سولجان ب شاهی هاتییهدان وهكو نیشانا وهرگرتنا دهستههلاتی، دیسان دارهك ژلایێ كاهنان ب شاهی دهاته دان وهكو نیشان و ڕهمزا دهستههلاتا ئاینی پشتی ئەڤی كاری ههمی جهماوهرێن ئامادهبووێن ڕێورهسمان سهرێ خۆ بۆ شاهی چهماندن، كهسێن دهوروبهرێ شاهی سوز دانه شاهی دبن سیبهرا ئەوی نههێنهدهر و ملكهچبوونا خۆ بۆ شاهی ڕاگههاندن. ئێك ژ ئەوان داب و نهریتێن ههره گرنگ پشتی شاهـ دهستههلات وهرگرتی ناڤێ خۆ گوهاڕت و ناسناڤهكی نوی بۆ خۆ دانا شاهی ناڤێن باب و باپیرێن خۆ ڕاكرن، ئهو شاهین بهیز یێن بهری شاهی (حمدانی، 2012، 11-13).
ئیك ژ دیاردەێن ل شاهنشینا حیسییان ههبوونا دیاردا شاهی بهدیل بوو، ئهڤ دیارده ل ئەوی دهمی دهاته ئهنجامدان دهمی فالفهكره و سحربهندان پێشبینیا ههبوونا مهترسیی ل سهر ژیانا شاهی دیتبان شاهـ ژ ئەڤێ چهندێ ئاگههداردكرن. شاهـ ڕابوو ئیك ژ ئیخسیرین شهری وهكو بهدیلێ شاهی دهاتنه دهینان ل سهر دهستههلاتی پشتی نهمانا ئەڤان مهترسیان ئهو ئیخسیره دهاته كوشتن، ل ئەوان دهمێن شاهین حیسییان مهترسی ل سهر یان ژ ترسا مرنێ دترسیان یان ههر ژ چ ئهگهرهكی بیت دهمی خۆ نیزیكی مرنێ دیتبان ئهوان ئهو ڕێورهسمه دگیڕان ژبۆ دویركرنا مهترسیا مرنێ ل سهر خۆ، د ئەڤێ ڕێورهسمێدا شاهـ ڕابوو ب ڕوتی بێ جلوبهرگ دچوویه د شكهفتهكیڤه. د ههمان دهمدا كهسهك ژ ئیخسرین شهری دهاته ههلبژارتن، جلوبهرگێن شاهی لبهر ئەوی كهسی دهاتنهكرن و ل سهر تهختێ شاهی هاتییه ڕوینستن و سهرهدهریا شاهی ل گەل هاتییه كرن پاشی ئهو كهسه دهاته كوشتن. شاهی دگۆته خوداوهندا ئهو شاهه مر ئیدی ئهڤ چهنده وهكو خاپاندنا مرنی بوو داكو ڕوحین نه باش ژێ دویر بكهن و د بیروباوهرین شاهی ئهو د مرنی دویركهڤیت (الحمداني، 2012، 10 ــ 14). سەبارەت دیاردا شاهی بهدیل ئێك ژ دیاردین شارستانیەتا عێراقا كهڤن بوو دگوتنێ شاهێ بەدیل، خهلكێ عێراقى گهلهك ژ دیاردێن سروشتى دترسیان بتایبهتى پهیدابونا دیاردا روژغهیرینێ یان چێبوونا لافاوان یان پهیدابونا بایهكى بهێز ل ڤى دهمى دا پهرستگههى هوشدارى دایه شاهێ خو بپارێزت ژ ڤان دیاردهێن سروشتى و داخاز ژ شاهێ دكرن ئاماده نهبت ل رێورهسمان و ههلكهفتا و ئاههنگێن ئاینى و داخاز ژى دكرن پاشا جلكێن خو یان پهیكهری خو ئامادهبن ل ئاههنگ و ریورهسمان. ههروهسا داخاز ژ پاشایی دكرن خو ڤهشێرن دگهل خێزانا خو دكوچكى دا چ خهلك وى نهبینت د ماوهیهكى دهست نیشانكرى دا ههتا ئهو ئهخوشى نهمینت بو ماوهێ روژهكى یان (100) روژان دڤى دهمى دا پێتڤى بوون كهسهكى ل جهێ شاهی دانن وهكو بهدیلى وى وهكو شاهێ فهرمى دهولهتى بت ددانا ههمى دهستههلاتا ڤه و كوچكى ئاكنجى بى دگهل كهسێن خێزاناوى، پشتى پشتى ماوى دهست نشانكری دوماهیك دهات دا شاهێ راستەقینە دزڤرت ل جهێ خو و شاهێ بهدیل دهاته كوشتن دا دبەروباوەرێن ئەوان ئهو مهترسى و نهخوشى ههمى د گەل مری دچوون (سلیمان،١٩٩٣، ٣٢-٣٣).
٢- شاهژن:
كاریگهرترین كهسایهتی پشتی شاهی د ڕێڤهبرنا شاهنشینا حیسییان یا كهڤندا شاهژن بوو، شاهژنا حیسییان د كاروبارێن ئاینی و سیاسیا حیسییاندا ڕولهكی گرنگ ههبوو، بهروڤاژی شارستانهتێن دیتر، شاهژن د شارستانییهتا حیسییان دهیكا شاهی بوو نهك ههڤژینا شاهی و ب ناسناڤێ تاواناننا (Tawannana) ب واتا دایكا شاهژن دهاتە ناسین، ههروهسا ههڤژینا شاهی ب ناسناڤێ (شاهژنا مهزن) یان (Sakuvassar) دهاتەنیاسین، پشتی مرنا تاواناننایێ ههڤژینا شاهی ئهڤ ناسناڤه وهرگرت و ب ئەڤێ شێوهیێ دچوویه جهێ ئەوی ئانكو تنێ ئهڤ پوسته پشتی مرنا تاواننایێ گوهۆڕین بسهردا هات تنی ههڤژینا شاهی ماف ههبوو، ئهڤی پوستی وهرگریت پشتی مرنا دایكا شاهی (Özdemir,2020,15)، ل دویڤ ڕێزبهندییا دهستههلاتێ شاهژن ڕێزا دوویی دهات د شاهنشینا حیسییان یا كهڤندا، ئهو كهسێ دوویێ بوو د شاهنشینا حیسییاندا. شاهژنێن حیسییان چهندین ناسناڤ بۆ خۆ بكارهینایئینه مینا (SAL.LUGAL) ب واتا ئافرەتا مەزن پتریا جاران ئهڤ ناسناڤه ژلایێ ههڤژینا شاهی دهاتنه بكارهینان، و ههڤژینا شاهی ناسناڤێ (SAL.GAL) شاهی ب واتا ئافرەتا سەرەکی دهاته نیاسین (Uğurlu.2023,11). چهندین جاران شاهژنێ ڕۆلێ خۆ د ڕێڤهبرنا كاروبارین دهولهتێڤه گێڕایه، تایبهت د ڕێڤهبرنا كاروبارێن كۆچكێدا، ههروهسا ئهوێ سهرپهرشتییا كاروبارێن ئاینی كرییه د ڕێورهسمێن دهولهتێدا ب ناسناڤێ سهرۆكا كاهینا ئافرهت، چهندین جاران ئهو دیارییێن ژبۆ پهرسگههان دهینهپێشكیشكرن ئهوێ ب ڕیڤهبرینه، ههروهسا ئهو پێشوازی و دیدارا دیپلوماتێن بیانی كرییه (Uğurlu.2023,11). د ههردوو سهردهمێن شاهنشینا كهڤندا و شاهنشینا نوی شاهژنێ شیایه ڕۆلێ خویێ كاریگهر بگیریت. هەروسا پیگههێ شاهژنی د شارستانییهتا ئاسیا بچووك ل گەل پیگههێ شاهژنی د شارستانهیتێن میزوپوتامیا و مسرێدا جیهواز بوو، د شارستانیهتێن میزوپوتامیا و مسرا كهڤندا شاهژنی تنێ هندهك ئهركین ئاینی ههبوون. بهلێ د شارستانهتا حیسییاندا ههردوو شاهژنێن حیسییان تاواناننا (Tawannana) (دەیكا شاهی) و شاهژنا مهزن (ههڤژینا شاهی) ڕۆل د ئهركێن دادوهری و دهستههلاتا سیاسیدا ههبوو، ههتا ئهوان د پهیوهندیێن دهرهكییێن دیپلوماسیدا ڕۆلێ خۆ ههبوون (Özdemir,2020,15-16). شاهژنا مهزن پشكداری د ڕێورهسمێن شاهنشینێدا كرینه ل تهنشت شاهی بهژداری ئەڤان ڕیورهسمان بوویه، بهلێ د ڤێت ئەوێ چهندێ دیاربكهن كو شاهی ژ ههڤژینهكێ پتر ههبوو، وهكو یادیار شاهێن حیسییان خودان حرهمێن تایبهت بوون. دگوتنە ئەوان جاهرین حەرەمی (MUNUS NAPURTU) ب واتا ئافرەتا حەرەمێ ئەگەر شاهی ژ ههڤژینا ئێكێ زاروكهكێ كور نهبا ل جهێ ئەوی كورێ ئەوی یا ژ جاهرین حەرەمی (MUNUS NAPURTU) ماف ههبوو بچیته سهر دهسههلاتی و پشتی مرنا شاهی ناسناڤێ ههڤژینا ئەوی یا ئیكی نهدهاتنه گوهۆڕین ههتا مربا (Nogay,2019,15).
ئێكهم ئاماژا مێژووی دهربارهی تاواناننا (Tawananna) د سالنامهیێن خاتوشیلیێ ئێكێدا هاتیهدان كو ئهو مهتا خوتوشیلیێ ئێكێ (١٦٥٠-١٦٢٠ پ.ز) بوو، بهلێ ل سهردهمێ خاتوشیلیێ ئێكێ ئهڤ ئاماژه بۆ خوشك و كچێن شاهی ژی دهاتنه بكارهینان. ل دوماهییا دهستههلاتا شاهنشینا كهڤن بۆ ههڤژینا شاهی تنی دهاته بكارهینان، پوستێ تاواناننا هندهك دهسكهفتێن ئاینی و سیاسی ههبوون، د ڕێورهسمێن ئاینیدا دیار دبوو ڕۆلێ ئەوی و هندهك جاران وهك كاهنا مهزن بوو و سهرپهرشتیا ڕێورهسمێن ئاینی، ژ ئهگهرێن ئەڤان دهسكهفتێن ئاینی ئهڤ پوسته بوویه جههكێ خودان بریار و كاریگهر د دهولهتێدا ئانكو تاواناننا ڕولهگێ كاریكهر ههبوو د سیاسهتا شاهنشینا حیسییاندا تایبهت ل دهمێ شاهـ د پایتهختی نهئامادهبا ڕۆلێ خویێ سیاسی دگێرا، تاواناننا هندهك جاران بهژداری د سیاسهتا ژ دهرڤهی وهلاتی بوویه، ههتا كارتێكرن د بڕیارێن دادگههی دكرن دهمێ شاهـ نه ئاماده (الصالحي، 2011، 176). ههژییهبێژن ئاماژهدانا ناڤێ تاواناننا ژ بهری حیسییان ژی د هندهك تێكستاندا ئاماژه پێ هاتییهدان كو تایبهت ب زمانی خاتی و پالا ب ئەڤێ چهندێ هاتییهزانین ئهڤ ناسناڤه بهری حیسییان ژی ل ئهنهدوولی ههبوویه، كو د تێكستێن ڕێورهسمێن ئاینی ب زمانێ پالا و خاتیدا ئاماژه ب ئەڤان ناسناڤان هاتییهدان وهكو یێ شاهاتی. ههروهسا ئاماژهیا تاواناننا د چهندن تێكستێن حیسییاندا ئاماژه پێهاتیهدان، د ئەوان تێكستێن زمانێ پالا و خاتیدا پهیڤا تاواناننا ژ بنیاتی پهیڤا (Kattah) هاتییه كو د زمانێ واندا واتا شاهژن ددهت (Bin-Nun, 1976, 31-32).ئهو پهیڤا (Kattah). ب سروشتێ و بهركهتێڤه گریدایبوو و ناڤێ خوداوهندهكا خاتییه (Blasweiler,2012,1-6)، ناسناڤێن لابارنا و تاواناننا سیفهتهكێ ئاینی ژی ههبوو كو د تێكستێن بزماریێن خاتی و پالا هاتییه كو ئهو ههردوو كاهنێن خوداوهندا ڕوژێ یا ئاریننا (Arinna) بوون (Blasweiler,2012,24-26).
٣- جهنشنێن شاهی (میرێن حیسییان):
میرێن حیسییان د پلهیا سیێ دهاتن د بنهمال و دهستههلاتا شاهاتیا حیسییاندا، پشتی شاهـ و شاهژنی دهاتن، جهنشێ شاهی د تێكستیاندا چهندین شێوهیان ئاماژه پێهاتیه دان ب ناسناڤێ توخكانتی (tuhkanti) دهاتیهناسین (Uğurlu.2023,11) و ئهڤ مێرین شاهی د تێكساندا ب ناسناڤێ دومو لوگال (DUMU.LUGAL) ئاماژه پێهاتیه دان ئهو وشهیهكێ سومهرییه ب واتا كورێ شاهـ دهت بهلێ ئهڤ ناسناڤه ناسناڤی فهخری بوو (Collins, 2007,103-109)، ههروسا د تێكستان داهاتییه ئهو جهنشی شاهی ناسناڤێ لابارنا پێدهاتهدان ب واتا جهنشیێ شاهی، ئهڤ چهنده د وهسیهتناما خاتوشیلیێ ئێكێدا هاتییهزانن كو ئهوی ناسناڤی لابارنا دنایه برازایێ خۆ خوزیایی بهلێ پاشی ئهوی ژ پوستێ جهنشیێ لادهت (Blasweiler,2013,2)، جهنشینێن شاهی ژلایێ شاهی بخوڤه دهاتییه ههلبژارتن شاهێن حیسییان بهری مرنا خۆ جهنشێن خۆ دهستنیشاندكرن (Blasweiler,2013,2)، ئهوان جهنشێن خۆ ژ كهسوكارێن نیزیكی خۆ ههلبژارتینه ئهو مهزنترین كورێ شاهی یان ژی خوشتڤیترین كورێ شاهی، مەرج نەبوو ئەو جهنشین کۆرێ شاهی بیت (Uğurlu.2023,11)، ههرچهنده سیستهمێ جهنشینا حیسییان ل دویڤ نهریتێن كولتوورێن كهڤن بوو، ئانكو دڤیا كورێ شاهی یێ مهزن پچیته یهر دهستههلاتی بهلێ دڤێت ڕۆلێ ئافرهتێن بنهمالا شاهاتی پیشچاڤ وهرگرن، تایبهت ئاڤرهتنین خودان بڕیار و بهێز د كۆچكا شاهاتییێدا ئهوان ڕۆل د ههلبژارتنا جهنشینا شاهی د شاهنشینا حیسییاندا ههبوون (Özdemir,2020,16). هەژییە بێژن پشتی كوشتنا مورسهلیسێ ئێكێ سهردهمهكێ تاریكی دهسپێكر د مێژووویا شاهنشینا حیسییان یا كهڤندا ههتا هاتنا شاهـ تێلێپینووی ئهوی یاسایهك تایبهت ب جهنشینی دهركرییه ئهڤ چهنده د فهرمانا ئەویدا دیاره. د ئەڤێ فهرمانێ ب شێوهیێ ڕیزبهندی ئهو كهسێن ماف ههیێن ببن شاهـ دیاركرییه ئهو ژی ب ئەڤی شێوهی (كۆڕێ شاهی ژ ههڤژینا ئیكی بلا ببیت شاهـ، ئەگەر ژ ههڤژینا ئێكێ کۆڕ نهبیت بلا یێ ههڤژینا دوویێ ببت شاهـ. ئەگەر شاهی چ کۆڕ یان میر(وارس) نهبن بلا ههڤژینێ كچا شاهی یا مهزن ببیت شاهـ) ژ ئەڤێ چهندێ بومه دیاردبیت ئهوی سیسیتهمێ جهنشینا شاهی ڕێكخستیه، ههژیهبێژن زاڤایێن شاهی ماف ههبوو ببنه شاه. (Özen,2016,12). باشترین نموونە بۆ ئەڤێ چەندێ شاهـ خانتیلیێ ئێکێ و شاهـ تێلێپینووی زاڤاێ بنەمالا شاهێ بوون و بوونە شاهـ (Akurgal,2021,32-34).
جهنشێن شاهی د چهندین قوناغان دبورین ههتا كو بهیته سهر دهستههلاتی ئانكو گرنگیهكا زور ب پهروهردهیا ئەوان دهاتهدان مینا بهژداریكرنا ئەوی د كاروبارین سیاسی پشكاری كرنا ههوێن سهربازی، ل جهێ شاهی پشكداری د ڕێورهسمین ئاینی دكر و بریڤهدبر و سهروكاتیا ڕێورهسمێن ئاههنگین شاهنشینی كریینه، ژبهر زیرهكی و شارهزایا هندهك جهنشێن شاهی ههر د ژیێن بچووك شیانه بهینه سهر دهستههلاتی و ببنه شاهـ، هەروەسا ئهو ب كارێن دیپبوماسی ڕایوینه پهیوهندی ب دهڤهرین ژ دهرڤه كرینه، دیسان سهركردایهتیا هێزین سهربازی كرینه (Uğurlu.2023,11). جهنیشێن شاهی د ڕێڤهبرنا شاهنشینا حیسییان چهندین ئهرك ههبوون و ئهو ژلایێ كارتێكرنێڤه ل دویڤ شاهی و شاهژنێ دهاتن ل دیڤ سیستهمێ ویراسهتا دهستههلاتا حیسییان كورێ شاهی ژ ههڤژینا ئێكێ (شاهژنا مهزن) ماف ههبوو بهێته سهر دهستههلاتی، ژبهر كو میرێن حیسییان د پاشهڕۆژێدا د بوونه شاهـ دڤیا بشێوازهكێ باش هاتبان پهروهردهكرن، ژبهر ئەڤێ چهندێ ههر دژیێ بچووكێدا ل گەل شاهی یان ژی ل گەل سهركردهیێن لهشكهری پشكداری د هەوەیێن سهربازیدا كرینه ژ بوو شارهزابوون د كارووبارێن سیاسی یێن شاهنشینێدا، ههروهسا د ڕیورهسم و ئاههنگێن ئاینیدا كرینه ل جهێ شاهی، و هندهك جاران دهاتنه دامهزراندن د پوستێ كاهنێن مهزن، ههروسا د تێكستین بزماریدا كورین شاهی ب ناسناڤێ (DUMU.LUGAL) ب واتا کۆرێ شاهی ئاماژه پیهاتینه دان (Özdemir,2020,16)، وەکو مه ئاماژه پێكری شاهی حرم ههبوون، ئهو كورین شاهی ژ جاهریێن ئەوان ههبوون، ماف نهبوون بهینه سهر دهستههلاتێ دگوتنه ئەڤان جاهرێن حرمی (MUNUS NAPURTU) ب واتا ئافرەتا حەرەمێ (Nogay,2019,15). باشترین نموونه بۆ ههلبژارتنا جهنشێ شاهی و گرنگیا پهروهردهیا وی، خاتوشیلیێ ئێكێ د وهسیهتنامهیا خودا دیاركریه كو ئهوی دڤیا ل جهێ ئەوی مورسهلیسێ ئێكێ بهیته سهر دهستههلاتی ژبۆ ئەڤێ چهندێ ئهوی داخواز ژ ڕهسپی و حزمهتكارین خۆ كرییه مورسهلیسێ تهمهن بچوك ب شێوهیهكێ باش بهێته پهروهردهكرن، ژ ئەڤێ بهلگهنامهیێ گرنگیانا پهروهردهیا میرین حیسییان بومه دیاردبیت (Özdemir,2020,16).
٤- ئهنجومهنێ میران(ئاغایان) پانكوش (Panku):
ئهنجومهنێ میران (ئهنجومهنێ ڕهسپیان) ب ههر دوو ناڤێن پانكوش (Panku) و پانكو (panku) هاتییه ناسكرن ئهندامێن ئەڤێ ئهنحومهنی ژ سهربازێن پلهبلند و شهركهران و ل گەل هندهك كارمهندین كۆچكا شاهاتی ل گەل چیژلینهر، حزمهتكارین میزێ و چهند گرۆپین كارمهندێن شاهنشینێ پێكدهاتن ( Uğurlu.2023,12)، ئهڤ ئهنجوومهنه ژ كۆمهلهك كارهمهندین سهربازی پلهبلند و كارمهندێن ئیداری پێكدهات، ب شێوهیێ گشتی ئهو كهسێن ئهندام د ئەڤی ئهنجومهنیدا ژ كهسێن نێزیكی شاهی دهاتنه ههلبژارتن (Sivas,2018,85) مێژوونڤیس (ئۆلیڤهر جورنی Oliver Gurney) (١٩١١-٢٠٠١ ز) دهربارهیی ئهنجومهنی پانكوش دیار دكهت كو ئهڤ ئهنجومهنه ژ كهسوكارین نیزیكی شاهی پێكدهات. ئهندامێن ئەڤی ئهنجومهنی چهندین ئیمتیازات ههبوون، ئهوان ئهڤ ئیمتیازێن دهستههلاتی ب خرابی و بهرژهوهندییا تاكهكهسی بكاردهینان، ئهو ل پۆستێن دهولهتی یێن بلند دهاتنه دامهزراندن، ئهوان د كۆچكا شاهایدا پۆستێن بلند ههبوون و چهندین فهرمانبهر د خزمهتا ئەڤان بهرپرساندا بوون. د فهرمانا تێلێپینوودا ئاماژه ب ئهندامین پانكو (Panku) هاتییهدان پیكدهاتن ژ شهڕكهر و دهستههلاتداران. بهلێ ل سهردهمین دویڤدا ئاماژه ب ئهندامێن ئەڤی ئهنجومهنی دهاتنەدان ب شهڕكهر و خزمهتكار و ڕهسپیێن دهولهتی ئانكو ئهڤ ئهندامه ههمان ئهندام بوون ئهوی خودان پوستێن سیاسی د كۆچكا شاهیدا (Lloyd,2003,35).
ئهڤ ئهنجوومهنه ل گەل شاهی پشكداری د ڕێڤهبرنا شاهنشینیدا كرییه، كارێ سهرهكییێ ئەڤێ ئهنجومهنی كارێ دادوهری بوو ئهڤ ئهنجومهنه بهرپرس بوون ژ كارێن دادوهری د شاهنشینێدا، ئهو ئهندامێن ئەڤێ ئهنجومهنی ژی ههمان شێوهی ژلایێ ئهنجومهنیڤه دادگههی پێ دهاتنهكرن د ئهگهرێ ئهنجامدانا تاواناندا. ئهندامێن ئەوان لیپرسین ل ههمان ئهنجومهنی ل گهلدا دهاتنهكرن و دهاتنه دادگههكرن. ههروهسا ئهو جهنشینێ ژلایێ شاهیڤە دهاته ههلبژارتن دڤیا ژلایێ ئەڤی ئهنجومهنیڤه هاتبا پهسهندكرن. دیسان د دهمێ دهركرنا بڕیارا كوشتنیدا بۆ ئهندامهكێ بنهمالا شاهی دڤیا ههمان شیوه ژلایێ ئەڤی ئهنجومهنیڤه هاتبا پهسهندكرن (Özdemir,2020,15). ههرچهنده د شاهنشینتا حیسییان شاهی دهستههلاتا بێسور ههبوو بهلێ ئهنجومهنا پانكو (Panku) چهندین دهستههلاتێن گرنگ ههبوون. مل ب ملێ شاهی پشكدارییا د ڕێڤهبرنا شاهنشینێدا كرینه. بهلگه ل سهر ئەڤێ چهندێ بڕیارێن سیدارهدانا ئهندامێن شاهی نهدهاتنه جیبهجێكرن تا كو ئهڤ ئهنجومهنه پهسهندكربا، وهكو یادیار شاهێن حیسییان وهسیهتێن خۆ ههبوون بۆ كۆڕێن خۆ، ئهڤی ئهنجومهنی ئهو كۆڕێن بوونه شاهـ ئاگههدار دكرن ژبۆ جێبهجێكرنا ئەڤان وهسیهتان (Köroğlu,2011,51). ل ئەوی دهمی خاتوشیلیێ ئێكی مورسهلیسێ ئێكی وهكو جهنشێ خۆ دهستنیشان كری داخواز ژ ئهنجومهنێ پانكو كریه پشتهڤانییا مورسهلیسی بكهن، ئهوی پشتهڤانیا ئهنجومهنێ پانكو (Panku) ب دهستخۆڤه هینا ب ئەڤێ چهندێ بوویه شاهێ حیسییان (الصالحي،2011، 180). ههرچهنده شاهـ تێلێپینوو ب ڕێكا كودهتایێ هاتی سهر دهستههلاتێ، بهلێ ئهوی یاسایا جهنشیێ دهركر بۆ ڕێگری كرنا كودهتایان د شاهنشینێدا كو ئهو كودهتایێن خویناوی ببوونه دابونهریتهك ل دهف حیسییان، بهلێ ب دهركرنا ئەڤێ یاسایێ كو ئهڤ یاسایه ئهنجومهنێ پانكوش پهسهندكر ئهڤ چەندە بەلگەنە لسەر هێزا ڤی ئەنجومەنی د شاهنشینا کەڤندا (Akurgal,2021,34).
٥- ئهنجومهنی تولیا (Tulya):
ئهنجومهنێ تولیا (tulya) یان تولیاش (tu-li-ya-a) ب واتایا كۆمبوون و دادگههـ ددهت (Özen,2016,29-31). ئهنجومهنی تولیا دهستههلاتا ئەوی ههتا ڕادهكی سنووردارتر بوو ژ ئهنجومهنی پانكو ههرچهنده ئهڤان دوو ئهنجومهنان ڕۆل د رێڤهبرنا دهولهتێدا ههبوو، بهلێ بڕیارێن دووماهییێ ههر ددهستێ شاهی دابوون، پێدڤییە بێژین ئهڤ ئهنجومهنه ههتا سهردهمێ ئیمپراتورییهتێ بهردهوام نهبوو (Çilingir, 2011, 12-13). ئهندامێن ئەڤی ئهنجومهنی پتر ژ مرۆڤێن ماقیل و بهرپرسین پلهبلند یین كۆچكێ و سهركردهیێن لهشكهری پێكدهاتن، سهبارهت دهمێ كۆمبوونا ئەڤی ئهنجومهنی ل دهمی شاهی پێدڤی دیتبا یان ژی دهمێ مرنا شاهی و دهینانا شاهی نوی كومبدبوون، ئانكو ئهڤ ئهنجومهنه ڕاگههاندنا شهری و ئاشتیێ و دهستنیشانكرنا جهنشێ شاهی كومبوون، ههروەسا ئهڤ ئهنجومهنه وهكو دهستهیهكا شیرهتكاری ژی بۆ شاهی كاركرینه (Özen,2016,29-31). دیسان ئەڤ ئهنجومهنه بۆ دیدەڤانییێ ژی دهاته بكارهینان دهمی شاهی كارهك ئهنجامدابا، گازی ئهندامێن ئەڤی ئهنجومهنی دكرن بۆ دیدەڤانییا ئەوی كاری شاهی بكهن، بو نموونە دهمێ خاتوشیلی ئێكی كورێ نهڤیێ خۆ مورسهلسێی ئێكی وهكو جهنشین دهستنسشانكریه د ڕاگههاندنا ئەڤی جهنشیدا ههردوو ئهنجومهنێن پانكو و تولیا ئامادهبوون ژ بوو دیدەڤانی و پشتهڤانا ئەوی. ههروهسا شاهـ تلپینووی دهمی یاسایا تایبهت جهنشینا شاهاتی دهركری ژبۆ ڕیگری كرنا كوشتن و كودهتایێن كۆچكا شاهاتی ئهوی داخواز ژ ئەڤێ ئهنجومهنی كرییه هاریكارییا ئەوی بكەن ژ بونههیلانا كوشتنی دناڤا بنهمالا شاهیدا و داخواز ژ ئەڤی ئهنجومهنی كرییه ئەگەر ئهندامهكێ بنهمالا شاهی چ كچ بیت چ کۆڕ بیت بهیت هسزادان ژلایێ ئەڤی ئهنجومهنیڤه، ژ ئەڤێ بهلگهنامێ هاتیهزانین كو ئهڤێ ئهنجومهنی ماف ههبوو بڕیارا سیدارهدانی دهربكهت ژبۆ ئهندامێ شاهاتییێ، ئەڤی ئهنجومهنی دهستههلاتهكا بهرفرهـ ههبوو د ناڤا كۆچكا شاهاتییێدا، دیسان ئهڤ ئهنجومهنه وهكو دهستهیهكا شیرهتكاری بۆ شاهی كاردكرن.(Özen,2016, 33
٦- رێڤهبهرێن دهولهتی(والی):
ئهو دهڤهرین ژ دهرڤهی خاتوشایا پایتەخت ڕێڤهبهرێن خویێن تایبهت ههبوون، ئهڤ ڕێڤهبهر و بهرپرسه ب ههمێ لایهنانڤه ب شاهیڤه گریدایی بوون، ئهو ب نوینهرێن شاهی دهاتنه هەژمارتن. ب رێكا ئەوان نامهیێن ژلایێ شاهیڤە بۆ ئەڤان بهرپرسان و ئهو نامهیێن ئەڤان بهرپرسان بۆ شاهی دهاتن بریكا ئەڤان نامهیان پیزانینێن مێژووی ل سهر ئەڤان بهرپرسان هاتینهزانین (Uğurlu.2023,13)، د شاهنشینا حیسییاندا دوو جۆرین والییان ههبوون ئهو ژی والییێ سهربازی و والییێ مهدهنی بوون. سهبارهت والییێ سهربازی ئهڤ والییه ژ كاروبارێن سهربازی ئەوان دهڤهران بهرپرس بوون، ئهڤ والییه بناڤێ بیل ماد گالتی (BEL MAD.GAL.TI) هاتینه ناسكرن ب واتەیا مهزنێ جێبهجێكارێ فهرمانان، ئهڤان والییان چهندین ئهرك ههبوون، ژ ئەوان ئهركان جیبهجێكرنا بریارێن شاهی و پاراستنا دهستههلات و بهرژهوهندیێن شاهی ل ئەوان دهڤهران و چاڤدێریكرنا سنووران، ژ ئهگهرێ هیرشهكی بۆ سهر شاهنشینێ شاهی ژ ئەڤێ چهندێ ئاگههدار بكهن. ل دهمێن ئهڤ دهڤهره تووشی دورپێچان دبیت پێدڤییێن ئەڤان دهڤهران دابینبكهت و پارێزگاریا دهڤهرێ بكهت ههتا كو شاهـ ب هێزین خۆ ب هاریكارییا ئەوان دهێت (Uğurlu.2023,13).
سهبارهت والییێ مهدهنی ئهڤ والییه بهرپرس بوون ژ دهستههلاتا شاهی ل سهر ئەوان دهڤهران، ئهڤ والییه ب ناسناڤێ ئین کورتی (EN.KURTI) ناڤكرن واتا سهركردهیێ دهڤهرێ (Uğurlu.2023,13)، ئهڤ والییه هندهك جاران بهرپرسبووون ژ چهندین دهڤهران نه ب تنی ژ دهڤهرهكێ (Atila.2018,44). ههرچهنده ئهڤ والییه ژلایێ ئهركانڤه ژ والیێ سهربازی جێاواز بوو، بهلێ ژلایێ پلهیا پوستانڤه وهكههڤبوون. ژ كارێن گرنگێن ئەڤی والی چاڤدیریكرنا دادگههكرنا خهلكێ ئەوان دهڤهران، پاراستنا سهقامگێری و ئاسائیشا ناڤخۆی ل ئەوان دهڤهران، پاراستنا ئەوان مال مولكێن شاهی ل ئەوان دهڤهران و ئهڤ والیه بهرپرسبوون ژ كۆمكرنا باجان ژ ئەوان دهڤهران، ئهو فهرمانبهرێن ب ئەڤی كاری ڕابوون د گۆتنێ لوماشکین ئوروکی (LUMAKIN.URUKI) ب واتا فهرمانبهرێ بهرپرس ئهڤ فهرمانبهره دبن دهستههلاتا والیدا بوون بهرپرسبوون ژ كۆمكرنا باجان (Uğurlu.2023,13).
چار: ڕۆلێ سوپایی د ڕێكخستن و ڕێڤهبرنا شاهنشینا حیسى یا كهڤندا:
شاهنشینا خودان سوپایهكێ ڕێكخستی و بهێزبوو ژبهر ههبوونا ڕێكخسنێن باش و چهكێن و تهكتیكێن پێشكهفتی د ناڤا سوپایێ حیسییاندا وهلێكر د سهردهمێ خۆدا ئێك ژ مهزنترین هێزین سهردهمێ خۆ بهێته هەژمارتن، ڕێكخستنا هێزین لهشكهری ژ سێ پشكێن سهرهكی پێكدهات ئهوژی هێزین پیاده و عهرهبانێن شهڕی و هێزین تیركوڤانان ئهڤێ چهندێ وهلێكر د چهندین شهڕاندا سهربكهڤن (Fayette,2024,48)، سهبارهت سهركردهیێ سوپای د شاهنشینا حیسییاندا شاهـ سهركردێ ئێكێ لهشكهری دهێتههژمارتن، ئهوی سهركردایهتییا ئهوێن سهربازی یێن حیسییان دكرن، شاهێ حیسییان سالێ دوو جاران ب ههوێن سهربازی ڕادبوون ئهوی ژی د وهرزین بهار و پایزێ دابوون ئهڤ چهنده بریكا تێكستێ بزماری هاتینهزاینین. بهلێ د تێكستاندا نههاتیهزانین شاهی مل ب ملێ لهشكهران بهژداری د شهرڕندا كرینه یان ژی نه، بهلێ یادیار شاهی ژیانا خۆ ژ مهترسیێ دویركرییه ژبهر كو د ئهگهرێ كوشتنا شاهی شاهنشینا حیسییان بهرهڤ مهترسییێڤه ببیت، ژبهر ئەڤێ چهندێ شاهی خۆ ژ مهترسیان دویركرییه بهلێ یادیار شاهی دڤیا شیانێن خۆ بۆ مللهتێ خۆ دیاركربا ئهڤه ئێك ژ ئەوان ئهگهران بۆ شاهێن حیسییان بهردهوام ب ههوێن سهربازی ڕابیت، ههروەسا ئهگهرهكێ دیتر پاراستنا وهلاتی بوو ئهوان ب ڕێكا ئەڤان ههوێن سهربازی وهلاتی خۆ ژ مهترسییا دوژمنان پاراستینه. دیسان ئیك ژ ئەوان ئهگهران ئهگهرین ئابووری بوو ب ڕێكا ئەڤان ههوان چهندین دهسكهفتی ب دهستخوڤه هیناتن. ب ڕیكا تێكستان هاتییهزانین ل دهمێن جهژناندان شاهان بهژداری د ئەڤان ههواندا نهكرینه ژبۆ پشكداریكرنا ڕێورهسمێن ئاینی، شاهی كهسهك ل جهێ خۆ دانایه ژبۆ سهركردایهتا ئەوان ههوان (Özdemir,2020,17-18). ئێك ژ تایبهتمهندیێن هێزێن حیسییان ئهوان بهری ئهنجامدانا شهران چهندین ڕێورهسم دگیران، شاهێن ئەوان ئهڤ چهنده ژبوو بلندكرنا ورهیا هێزین خۆ ئهنجامدائینه، ژبۆ ئەڤی مهرهمی پشتبهستن ل سهر كریارا فالڤهكرنێ كرینه. ژبۆ ئەڤی كاری پشتبهستن ل سهر كاهنان كرینه داخواز ژ ئەوان كرینه پیشبینیێن خۆ دیاربكه ههروەسا د ئەڤان مهراسیماندا قوربانی پێشكێشی خوداوهندان كرینه داخواز ژ خوداوهندان كرینه پشتهڤانیا ئەوان ژبۆ سهركهفتنێ بكهن.(Fayette,2024,51).
رێكخسنێن سوپای د شاهنشینا حیسییان یا كهڤندا بۆ چهندین پشكان دهاتنه دابهشكرن، مینا هێزین پیاده، هیزێن عهرهبانهیێن شهری و هێزین تیركوڤانان، هێزین پیاده خودان پێگهههكا بهیز بوون د سوپایێ حیسییاندا. زۆربەیا هێزین پیاده ژ كهسێن ئازاد پێكدهاتن، پشكهك ژ ئەڤێ هیزی ژ ئەوان كهسان پێكدهاتن ئهوین ناڤێ خۆ ژبۆ پشكدارییا ههوێێن سهربازی تووماركرینه، ههروەسا پشكهك ژ ئەڤێ هیزێ ژ ئەوان كهسان پێكدهاتن ئهو هێزین ژ دهڤهرین دهوروبهر دهاتن د ناڤ ڕێزین سوپایێن حیسییان (Basol,2006,10) هێزێن پیاده هێزێن سهرهكی حیسییان دهاتنه هژمارتن، ئهڤ هێزه ب ڕێكوپێكیا خۆ بناڤودهنگ بوون و خودان چهندین چهكێن پێشكهفتی بوون مینا شیر و ڕم و قهلغانان، ئهو د شارهزابوون د شهرێن مهیداناندا تایبهت شهرێن سینگ ب سینگ (Fayette,2024,44) (٩٠٪) هێزێن حیسییان ژ هێزین پیاده پێكدهاتن دناڤا ئەوان هێزێن حیسییاندا هیزێن كرێگرتی ژی ههبوون، ههر لهشكهرهكی ژ ئەوان سۆزدایه شاهی د ههوان و شهریاندا پێگر و وهفادارێ شاهی بن (Collins, 2007,103-109). سهبارهت هیزێن عهرهبانهیێن ههسپان ئهڤ هیزه تایبهت بوون بۆ ڤهگوهاتستنا كهسێن پلهبلند، ههروسا ئهڤ عهرهبانه د دهمێن هیرشاندا دهاتنه بكارهینان (Özdemir,2020,18) هێزێن عهرهبانهیێن ههسپێن شهڕی یێن حیسییان گهلهك پیشكهفتی بوون ئهو عهربانه سفك بوون. ئهڤێ چهندێ هاتنوچوونا ئەڤان عهربانان د مهیدانێن شهری ئاسانكرن. د ئەڤان عهرباناندا سێ لهشكهر ههبوون ئێك ژ ئەوان لهشكهرا عهرهبانه دهاژووت و ههردووكێن دیتر تیرهكزڤان و ڕم بكاردهینان، ئهڤ عهرهبانه ژبۆ لاوازكرنا ناڤ ڕێزێن دوژمنان دهاته بكارهینان. هیزێن تیركوڤانان ئهڤ هێزه ئێك ژ هێزین سهرهكی بوون دناڤا هێزێن حیسییاندا ئهو د دهمێن شهڕیدا ل پشت هێزێن پیاده دراوهستیان و هیرش دكرنه سهر دوژمنان بمهرهما لاوازكرنا هێرشێن دوژمنان دهاتنه بكارهینان. ژبۆ ڕیكخۆشكرن و پاراستنا هێزێن پیاده د شهڕیدا، سهبارهت تیركوڤانین ئەوان گهلهك پێشكهفتی بوون، ڕوبهرێ تیرین ئەوان بهرفرههبوون (Fayette,2024,45) ههروەسا دناڤا هێزێن حیسییان بەشەک تایبهت سوارێن ههسپان ههبوون كارێ ئەڤان جاسوسی و كۆمكرنا پێزانینان ل دهڤهرێ و دهربارهی هێزێن دوژمنان بوون (Collins, 2007,103-109).
ئهو میرگههین ژلاێ شاهێ حیسییان دهاتنه كونترولكرن، ل سهر بهرپرسان پێدڤی بوو د دهمێن شهڕیدا هێزێن خۆ پشكداری د شهڕێن حیسییان بكهن. ئهوان ل گەل لهشكهرێن خۆ هاریكارییا شاهی كرینیه ئهڤ هیزه ژی پشكهك بوون ژ سوپایێ حیسییان و ئهوان مفا ژ لهشكهرین ئەڤان میرگهها دیتینه ل دهمێ ههوێن سهربازیدا (Özen,2016,9-10). سهبارهت شیوازی هێرشێن حیسییان ئهوان چهندین جار باژێڕ دورپیچكرینه ژبهر كو دهمێ هێرشاندا هندهك ژ ئەوان باژێڕین دوژمان خۆ د ناڤ باژێڕین خۆدا ئاسێكرینه. ئهڤ چهنده ژی بوویه ئهگهر شاهین حیسییان ئهوان باژێران دویرپیچ بكهن باشترین بهلكه بۆ دورپێچا ئاماژهیا خاتوشیلیێ ئیكێ ئهوا ئاماژه ب هێرشا خۆ ل سهر باژێری ئورشو (Uru) (ورفایا نوکە) كو د تێستهكێ شیوازێ ئهدهبیدا ئاماژه پێدای كو تیدا دیاردكهت ئهوان ئهو باژێره دورپیچكربوو و ب هێزێن خۆ ههولدائینه ژ شورهیین باژیری دهربازبهن ئانكو ههولا چوونا ناڤخویا باژێران داینه (Genz, Mielke,2011,144-14). ژ ههژییه بێژن مللهتێ حیسی د كارێ ئاسنگهریێدا شارهزا بوون، ئهڤێ چهندێ هاریكارییا ئەوان كر د چیكرنا چهكێن سهربازیدا شارهزابن، ب تایبهت د چیكرنا شیر و ڕم و قهلغاناندا، حیسی ئیك ژ ئەوان مللهتێن دهسپیكی دهینه هەژمارتن چهكێن ژ كانزایێ ئاسنی دروسكرینه، ئهوان چهكێن خۆ ژ تێكهلا ئاسن و برونزی دروستكرینه ئهڤێ چهندێ وهلێكر چهكێن ئەوان بهێزتر بن بهرامبهر چهكێن مللهتێن دهوروبهر ئهڤی چهندێ وهكر ل سهر زۆربەیا دوژمنێن خۆ سهربكهڤن (Fayette,2024,48).
چار: ڕۆلێ یاسایێ د رێكخستن و ڕێڤهبرنا شاهنشینا حیسى یا كهڤندا:
بنیاتێ پهیڤا یاسا ژ پهیڤا (kanna) یا یونانى هاتییه، یاسا ڕێكهكا شارستانییه بۆ ڕێكخستنا ژیانا ڕۆژانه یا مرۆڤان هاتییه دانان دا كو تووشى خهلهتییان و كارێن خراب نهبن و خۆ دویركهت ژ ئەوان كارێن نهباش و مرۆڤى فێرى پهروهردا باش بكهت (سلیم،2010، 2)، وهكو یادیار یاسایێن عێراقا کەڤن ژ ههمى یاسایێن شارستانییەتێن دیترێن جیهاتێ كهڤنترن كو كهڤنترین یاسا ل جیهانى یاسایا شاهـ (ئور نهموویه) (٢١١٢-٢٠٩٥ پ.ز) یاسایێن ئورنەموو ئێک ژ کەڤنترین یاسایا د مێژوویێدا دهێتە هژمارتن کو مێژوویا ئەوێ بۆ دووماهیکا هزار سیێ پێش زاینی د زڤریت، ئهڤ یاسایه ب یاسایێن ئورنهمو دهێنه ناسكرن ژبهر كو ژلایێ شاهـ ئورنەمووی دامەزرێنەرێ بنەمالا ئورا سیێ (٢١١٢-٢٠٠٦ پ.ز) هاتینه نڤێسین (حنون،٢٠٠٥، ١٦)، یاسا گرنگییهكا زور ههبوو ل دهڤ مللهتێن سهردهمێ كهڤن، ئهوان چاوا گرنگى ب ئاینێ دایه وسا گرنگى ب یاسایى داینه خهلكێ ئەوی سهردهمی وهسا هزر دكر ئاخڤتنا شاهى ئاخڤتنا خوداوهنداییه، لهوڕا ئەوان دگۆتن دڤێت ئهم بڕیارێن شاهى جێبهجێ بكهن. ژبهر هندێ ئهرك بوو ل سهر ئەوان ڕێزی ل یاسایى بگرن، چونكى هزر دكرن ژێدهرێ ئەڤان یاسایان خوداوهندن ژبهر كو مللهتێن كهڤن گهلهگ ب ئاینیڤه گرێدایی بوون (سلیمان، 1977، 91 - 92)، مللهتێ حیسیی داخباربوون ب سیستهمێ یاسایێن شارستانییهتا میزوپوتامیا، د نڤیسینا یاسایێن خودا ئهڤ چهنده پێش چاڤ وهرگرتینه ئانكو یاسایێن میزپوتامیا كارتێكرنهكا ئێكسهر ل سهر یاسایێن حیسییان كرییه. حیسییان یاسایێن خۆ بمهرهما ڕێكخستنا كۆمهلگهها حیسی و پاراستنا ئاشتییێ د ناڤا شاهنشینێ داناینە (Roux,1999,108-110). ههبوونا ئهڤان یاسایێن نڤیسی ل دهف حیسییان هاتییه زانین پشتی ئهنجامدانا ههلكۆلینێن شینواری، یاسایێن حیسییان ژ دوو (تابلوێن) نڤیسینا بزمارى پێكدهێن، ههروسا چهندین كوپییێن ئەڤان بهندان هاتینه دیتن (Köroğlu,2011,53). جودا ژ یاسایێن میزوپوتامیا داهینهری یاسایێن حیسییان ب دروستاهی نههاتییه زانین، ژبهر كو داهینهرێن یاسایێن میزپوتامیا ناڤێ خۆ د یاسایێن خۆدا دیاركرینه مینا یاسایێن شاهـ ئورنهموو و یاسایێ شاهـ حهمورابی (١٧٩٢-١٧٥٠ پ.ز) شاهێن میزپوتامیا ناڤێ خۆ د تومارین یاسایێن خۆدا دیاركرینه ئهڤ چهنده بوویه ئهگهر مێژوویا دهركهڤتنا ئەڤان یاسایان ژلایێ شینوارناس و میژوونڤیسانڤە ب دروستاهی بهینهزانین. بهلێ د یاسایێن حیسیان ناڤێ داهێنەر و نڤیسهرێن ئەڤان یاسایان نههاتینه. ئهڤ چهنده بوویه ئهگهری هندێ ب دروستاهی مێژوویا دهركهڤتنا ئەڤان یاسایان نههێته زانین، تنی چهند بۆچوون ههنه بۆ سهردهمێ دهركهفتنا ئەڤان یاسایا هندهك ژ ئەڤان بۆچوونا دهركهڤتنا ئەڤان یاسایان ب شاهێن حیسییانڤه گرێدەن. ژبهر كو ل سهردهمێ شاهـ تێلێپینوویدا نیزیكى (٢٠٠) بهندێن یاسایێن هاتینه نڤسین (Ünal, 2002, 72). بهلێ هندهك بۆچوونێن دى دیاردكەن كو یاسایا حیسیان ژلایێ ئهنجومهنی دادوهری هاتیه نڤیسین، و ژبهر ئەڤێ چهندێ ناڤێ داهینهری ئەڤان یاسایان نههاتینه توماركرن (Yildrim,2012, 149). ئهڤ ههردوو تابویێن یاسایان ژلایێ شینوارناس (هیگو وینچر Hugo Wincher) (١٨٦٣-١٠١٣ ز) د ههلكولینێن بوغازكوی ڤه هاتینهدیتن، مێژوویا كهڤنترین كوپیا ئەڤێ یاسایێ بۆ سالا (١٦٥٠ پ.ز) دزڤریت (Koç,2006,107) ئانكو ڤهكولهران پشتی ڤهكولین ل سهر شیوازێ نڤیسین و زمانی ئەڤان یاسایان ئهنجامدایین هاتیه زانین كو مێژوویا ئەڤان ههردوو تابویێن یاسایى بۆ شاهنشینا حیسییان یا كهڤن زڤراندینه كو مێژوویا ئەوێ دناڤبهرا سالین (١٦٥٠-١٥٠٠ پ.ز). (Doğan,2019,72).
یاسایێن حیسییان ژ (٢٠٠) مادهیێن نڤیسینا بزماری پێك دهێن، و ئهو یاسایه ژ دوو پشكێن سهرهكی پێك دهێن (Aslan,2021,17)، و ژ دوو ناڤ و نیشانان پێك دهێت، تابلۆیا پشکا دهسپیكی ب پهیڤا (ئەگەر زهلامهك) (takku antubsas) پشكا دوویێ (ئەگەر زهڤیهك -باغهك) (takku GISGESTIN) ئانكو ب ئهڤان ههردوو پهیڤان دهسپیدكهن (Koç,2006,107). ئهڤ تێكستا یاسایان ژ سیێ پشكان پیك دهێنت پشكا ئیكی ژ سهد بهندان پێك دهیت، پشكا دوویێ ژی ژ سهد بهندێت یاسایى پێك دهیت، دیسان پشكا سیی ههمان (٤٩) بهندا دهسپیكی پیك دهیت ئهڤ مادهیه هاتینه گوهۆڕین ئانكو ئهڤ (٤٩) مادهیه هاتینه ڕاسڤهكرن (Galanti,2023,19)، ههژییهبێژن ژ بلی ئهوان دوو تابلوێن یاسایى، چهندین تێكستێن یاسایێن حیسییان هاتینه دیتن، مینا ئهو بڕیارێن دادگههان، وئهو نامهیێن شاهی بۆ والێن خۆ ڕیكرین (Koç,2006,107)، ئێك ژ تایبهتمهنیێن یاسایێن حیسییان ئهو بوو، ل گەل ههبوونا یاسایێن نڤیسینێ ل دهف حیسییان یاسایێن ئاخڤتنێ ههبوون ئهڤ یاسایه نه هاتینه نڤیسین، ئهڤ جوره یاسایه ب ڕهوشت و داب و نهریتێن كومهلگههێ ڤهگریدایبوون ژبهر هندێ پیتڤی ب تڤێسینێ نهبوون (Özdemir,2020,18-19).
د بیروباروهرێن حیسییان یاسا و دادوهری ئارامییا وهلاتێ ئهوان دپاریزیت، یاسایێن ئهوان ژ چهند پشكان پیكدهات پشكا تایبهت سزایان چهند بابهت ب خۆڤه دگرتن مینا بابهتێن كوشتن، دهستدرێژی، دهستدریژییا مال و سامانی، سێربهندى و تاوانێن جنسی بخۆڤه دگرتن. ههروسا پشكا تایبهت ب یاسایا خێزانیڤه گریدای ههبوو ئهڤ پشكه بابهتێن ههڤژینی، كهلوپهلان و كرییا خهزمهتكار و كاربهدهستێن دهستی ب خوڤهدگرن (Koç,2006,108)، دیسان یاسایێن حیسییان جیگرنهبوون ب بوورینا دهمی ل دویڤ پێدڤییا كۆمهلگههی و بڕیارا شاهی گوهۆڕین بسهردا هاتینه و هاتینه ڕاستڤهكرن، ئیك ژ تایبهتمهندییێن ئەڤان یاسایان ئهوان د ئەڤان یاسایاندا سزایێ تاوانان دیاركرینه ل گەل ئەوان سزایێن د كهڤندا هاتینه سهپاندین، ئانكو سزایێ ئەوێ تاوانێ دهاتنهدیاركرن د همان مادهیێدا سزایا ئەوێ تاوانێ یا پێش ئەوی سهردهمی ژی دیاركرینه. ب ئەڤی شیوهیی ئهو یاسایێن بهرێ بهێنه ڕاستڤهكرن هاتینهزانین (Tanrisever,2016,9)، وهكو مه ئاماژه پێدایی یاسایێن حیسیان جێگر نهبوون ئانكو دهمی شاهان پێدڤی دیتبان ئهڤ یاسایه دگهورین و یاسایێن نوی دهركرینه و هندهك ژ ئەوان شاهان چهندین جاران ئهڤ كاره ئهنجامداینه ل سالا (١٥٠٠ پ.ز) دهمێ خاتوشیلیێ ئێكێ هاتییه سهر دهستههلاتێ سیستهمێ دهولهتی بهرهڤ تووماركرنا نڤیسینێ برییه ب ڕێكا نڤیسینێن ئەوێ پیزانینێن مێژووی ل دویڤ خۆ هێلاینه (Özdemir,2020,18)، سهبارهت ئەوان گوهۆڕین و ڕاسڤهكرنا یاسایان، یاسایێن حیسییان ژ چار قوناغان دهرباز بووینه قوناغا ئیكی، كۆمكرنا نهریتێن دهسپێكی. قوناغا دوویێ، ل جهێن سزایێن ئهشكهنجهدانی قهرهبویێن قوربانیدانانێ هاتینهدانان، قوناغا سێیێ سزایێن سیدارهدانێ هاتینهگوهۆڕین ل جهێ ئەوان سزایان سزایێن قهرهبوویێ هاتینه دانان، قوناغا چارێ و دوماهیكیدا سزایێن قهرهبوو كرنێ هاتینه كیم كرن، یاسایێن حیسسیان ژ ئەڤان چار قوناغان دهرباز بوویه ئهڤ سهر دهمه سهردهمێ مورسهلیسێ ئیكی ههتا هاتنا تودخالیلشێ چاری بخوڤه دگرین (Tanrisever,2016,10).
یاسایێن حیسییان خودان چهندین تایبهتمهندی بوون ئهڤ تایبهتمهندیه یاسایێن ئەوان ژ یاسایێن مللهتێن دیتر جودا دكهت. جیێواز ژ یاسایێن میزپوتامیا تایبهت بابلییان حیسییان یاسایێن خۆ ل سەر تابلۆێن تەقنی نڤێسینە و ئهڤ یاسایه د ئهرشیڤێن دهولهتێدا دهاتینهپاراستن، بهلێ یاسایێن بابلییان مینا یاسایێن شاهـ حهمورابی ل سهر تابلۆێن تەقنی و بهران هاتینه نهحشاندن و ل جهێن گشتی هاتینهدانان دا كو خهلك ببینن (Karauğuz.2018, 14)، خالهكا ههره گرنگ شارستانییهتا حیسییان ژ شارستانیهتێن ڕۆژههلاتا ناڤهڕاست جودا دكهت، ڕیزگرتنا مافێ مرۆڤان بوو. ئهڤ چهنده ژ ئەوان یاسا و سزاییێن ئەوان دهیتهزانین. وهكو یادیار ئاشووریان سزایێن تووند ههبوون مینا پارچه پارچهكرنا لهشكهرێن دوژمن و سۆتن و چیكرنا ئةهرامان ژ سهرێن دوژمنان ئهڤ سزایێن توند د یاسایێن واندا نهبوون (Özdemir,2020,19)، ئانكو بشێوهیهكێ گشتی یاسایێن حیسییان ژ یاسایێن ئاشووری و بابلیان نهرمتر بوون، ئانكو ئهو بنهمایێ تولڤهكرنی د یاسایا بابلیاندا ئهوا (چاڤ ب چاڤى و ددان ب ددانی) د یاسایێن حیسییاندا نهبوون. زۆربەیا سزایێن حیسییان ب قهرهبوویا ئابووری دهاتنه چارهسهركرن، نەک ب كوشتن و تولڤهكرنێ. سزایێ كوشتنی د هندهك بارودۆخێن تەنگاڤدا هاتینه جیهبهجیكرن (Koç,2006,109)، ئێك ژ تایبهتمهندیێن شارستانییەتا حیسییان ژ شارستانیهتێن ههڤسو جودا دكهت. ههبوونا ڕیزگرتنی ل مافێن تاكهكهسی بوو ههرچهنده بهنده كیمترین چینا كۆمهلگهها حیسی دهاتنههەژمارتن، بهلی مافی ئهوان د یاسایێدا دهاتنه پاراستن (Dilber,2007,9)، شاهێن حیسییان خۆ ب نوینەرێن خوداوهندا هەژمارتینه، ژبهر ئەڤێ چهندێ ئهوان مافێ یاسادانانێ ههبوون. ئهو یاسایێن ژلایێ ئەڤان شاهانڤە دهاتنه دهركرن، د بیروباورێن خهلكێ ئهڤ یاسایه ل سهر داخوازا خوداوهندان هاتینه دهركرن. ژبهر كو ئهوان خوداوهند ب ژێدهرین ئەڤان یاسایان زانینه، ژ بهر ئەڤێ چهندێ یاسایێن ئەوان ب ئاینێڤه گریدایی بوون، ئهوان ڕێز ل یاسایان گرتینه. ههروسا ئهوان خوداوهندێ تایبهت ب دادوهری ههبوون ئهو ژی خوداوهندا ڕۆژێ ئاریننا (Arinna) بوو د بیروباوهرین حیسییان ئهڤ خوداوهنده پارێزهرێ دادوهری بوو (Özdemir,2020,19)، د بیروباوهرین ئهواندا خوداوهند دادپهروهرن ئهو مافێن ههمی بوونهوهران دپارێزن (Köroğlu,2011,53). ژبهر ئەڤێ چهندێ د بیروباوهرین حیسییاندا خوداوهندا ڕۆژێ ئاریننا پاریزەرا دادوهرییێ دهاتههەژمارتن. ههر ژبهر ئەڤێ چهندێ د تیكستاندا ڕۆژ وهكو هێمایێ ماف و دادپهروهرییێ هاتیه وهسفكرن (Narçin,2016,85). سهبارهت لایهنێ سزادانێ د یاسایێن حیسییاندا، د جیبهجێكرن و سهپاندنا سزایاندا جیێوازییا جینایهتی پیش چاڤ دهاتهوهرگرتنن ئهو تاوانا دهاتهئهنجامدان. سزایێ ئەوێ ل دویڤ چینا كۆمهلایهتی هاتییه سهپاندن، ئانكو سزایێن مرۆڤێن بهنده تووندتر بوون ژ مرۆڤێن ئازاد، ئهڤ چهنده ژی بۆ ئەوێ چهندێ دزڤریت د كۆمهلگهها حیسییان مرۆڤێن ئازاد و بهنده ژلایێن مافانڤه جودا بوون.(Özdemir,2020,20).
پێنج: دادگههێن حیسییان:
سهبارهت دادگههێن حیسییان سێ جۆرێن دادگههان ههبوون، یا ئێكێ دادگهها دهرگههێ كۆچكێ بوو، ئهڤ دادگههه تایبهت بوو ب ئهنجومهنێ ڕیهسپیان، ئانكو ئهوان ئهڤ دادگههه بڕێڤهدبرن (Özdemir,2020,23)، دادگهها دهرگههێ كۆچكێ د تێكستێن بزماریدا بشێوەیێ (KA.E2.GAL-lim) ئاماژه ب ناڤێ ئەوێ هاتییهدان (Tanrisever,2016,10)، دادگهها دوویێ ئهو دادگههین تایبهت ب دادگههكرنا چینا ئاعایان و فهرمانبهرێن پلهبلند. ئهڤ دادگههه ب ناڤێ دادگهها بلند (DIN LU DUDUG) هاتییه د تێكستێن بزماریدا ئهڤ دادگههه تایبهت بوویە ژبۆ كهسین پله بلند د ئەڤێ دادگههێدا سهركردێن لهشكهری و فهرمانبهرێن پلهبلند دهاتنه دادگههـ كرن، ئیك ژ تایبهتمهندییێن ئەڤێ دادگههێ د دهرگههێ ئەڤێ دادگههێدا تهرازیهكا داری ب سهرێ ڕومهكا برونزیڤه هاتبوو ههلاویستن (Tanrisever,2016,10)، د تیكستهكا شاهنشینا حیسیان یا كهڤن هاتیه ئهندامێن ئەڤێ دادگههێ ژلایێ خهلكی ڤه دهاتن ههلبژارتن، ههروەسا دهاتنه هنارتن بۆ ئەوان دهڤهرێن بن دهستههلاتا ئەواندا (Hoffner,2003,231)، دادگهها سێیێ دادگهها شاهی بوو ئهڤ جۆره دادگههه وەکو دادگهها تهمیزێ بوو ئهڤ جۆره دادگهها بۆ دوپاتكرنا بڕیاران دادگههی دهاتنهئهنجامدان. ئانكو ئەگەر كیشهیهك ژلایێ دادگههیڤە نههاتبا چارهسهركرن، ئهڤ كیشهیه بۆ دادگهها شاهی ژبۆ بریاردانێ دهاتهڕهوانهكرن (Özdemir,2020,23)، دادگهها شاهی بناڤێ (DIN LUGAL) ئاماژه پیهاتیهدان، وهكو یادیار ئهڤ دادگههه تایبهت بوو تاوانین كوشتنی ژبهركو بابهتى كوشتن یان تاوانێن مهزن بۆ شاهى دچوون داكو بریار ل سهر دابان ئانكو بڕیارێن كوشتنى د دهستى شاهى دابوون (Tanrisever,2016,10)، دادگهها شاهی بلنترین دادگههـ بوو د شاهنشینا حیسییاندا، شاهی خۆ سهرۆكاتییا ئەڤێ دادگههی دكر و بڕیادان د دهستی بشاهیدا بوو (Hoffner,2010,231)، ئهڤ جۆره دادگهها بۆ دوپاتكرنا بڕیارێن دادگههی دهاتنه ئهنجامدان. ئەگەر كیشهیهك ژلایێ دادگههیڤە نههاتبا چارهسهركرن ئهڤ كیشهیه بۆ دادگهها شاهی دهاته ڕهوانهكرن، ژ بوچارهسهركرن و بریاردانێ (Özdemir,2020,23)، دادگههێن حیسییان سادهبوون، ڤهكریبوون ژبۆ خهلكێ. ئانكو خهلكێ ئاسای دشیا بهژداری د ئەڤان دادگههاندا بكهن، بمهرهما چاڤدیریكرنێ د چاڤێ دادگههێدا ههمی كهس یهكسانبوون. سهبارهت دادوەران پێدڤی بوو دادوەرێن حیسییان مرۆڤێن دادپهروهربان و وهرگرتنا دیاراریان ژلایێ دادوەرانڤە قهدهغه بوو دادگههێن ئەوان ههمان شێوهیێ دادگههی سهردهمیانه كهسێن پهیوهندی ب دادگههی یان شاهدێن ڕویدانێ دهاتین گازیكرن و سویندا یاسای دخواندن، و ئهو لیدوان و دهربرینێن شاهدان دهاتنه توماركرن (Özdemir,2020,23).
شاهـ د شارستانییهتا حیسییاندا ب سهروكی دادهوری دهاتههژمارتن، ئەگەر بابهتى كوشتنێ یان تاوانهك مهزن با بۆ شاهى دچوون داكو بریار ل سهر دابان ئانكو بڕیارێن كوشتنى د دهستى شاهى دابوون. ئهڤ چهنده بریكا تیكشتین بزماری هاتیهزانین (Koç,2006,109)، ههروەسا شاهی ماف ههبوو ئهو سزایێن كوشتنی بگهوریت بۆ سزایێن قهرهبووێ (Narçin,2016,85) ئهو كێشهیێن د ناڤخویا ئەوان وهلاتێ دبن دهستههلاتا حیسی و ئهو كێشهیێن دناڤبهرا ئەڤان وهلاتاندا ژلایێ شاهی دهاتینه، ههروسا ئهو دهڤهرین دبن دهستههلاتا ئەویدا كاری دادوهری ژلایێ ئهو بهرپرسێ ژلایێ شاهی هاتیهدانان دهاته ڕیڤهبرن كو ئهوان بهرپرسان بناڤێ شاهی بڕیارێن دادگههی ددان (Koç,2006,110-111).
سهبارهت دادوەرێن حیسییان دادوەرێن دادگهها بلند ب ناڤێ دوگود (DUGUD) د هندهك تێكستاندا هاتییه شاهـ داخواز ژ دادوەرێن ئەڤان دادگههان دكهت كو ئهو گوهدارییا گازندهیێن چینا ههژار و گرۆپێن بێدهستههلات بكهت. بشیوهیهكێ جوان سهرهدهرییێ ل گەل ئەوان بكهن. ههروسا داخواز ژ ئەوان دكهت کو دیدهڤانێن باوهرپیكری د دادگههاندا گازیبكهت و داخواز ژ ئەوان كرییه ڕێگری ل گهندهلی و زوردارییا چینا بلند بكهت و ئهڤان كاران د كومهلگههێدا نههیلن، ژ هەژی گۆتنێ یە د ئەڤان دادگههاندا، ئەگەر بهلگهنامهیێن پێدڤی نهبان داخواز ژ تاوانباری دهاتهكرن سیند بخۆت كو بیگونههه. بهلێ ئەگەر ئهو تاوانه تاوانێن مهزن بان و بهلگهیێن پێدڤی نهبان ئهو تاوانباره ب ڕویباری دهاته تاقیكرن و ئهو كهسه د هاڤیتنه د ڕویباریدا، ل دویڤ بیروباوهرێن ئەوان ئەگەر ئهو كهسه بیگونههبا دیتر خوداوهند ئەوی ڕزگاركهن بهلێ ئەگەر تاوانباربیت دیتر خهندقیت.(Hoffner,2003,233)، ئهڤ دیاردا تاقیكرنا گونههباران ئەگەر بهلگهنهبان بۆ دیاركرنا ئهنجامدهرى ڤى گونههبارى مینا تاوانێن كریارا زنایێ یان سێربهندى ههمان شێوه د یاسایێن شارستانیهتێن عێراقا كهڤن ژی ههبوون (سلیمان،1993، 208).
ئەنجام
پشتى ڤەکۆلین ب دووماهیک هاتی، ڤهكۆلهر گههشته ئهڤان ئهنجامێن ل خوارێ:
١- حیسی ئێكهم مللهت بوون كو شیاینه ل ئهنهدولێ دهولهتهكا ناڤهندی دابمهزرینن و د سهردهمێن دویڤدا ئهو دهولهته بوویه ئێك ژ ئێك بهێزترین ئیمپراتورییهتان ل رۆژههلاتا ناڤین. حیسى د جیهانا كهڤندا خودان شارستانییهتەكا بناڤودهنگ بوون و ئهڤ شارستانیهتە تیكهلەیەكه ژ شارستانیهتێن رۆژههلاتا ناڤین. مینا شارشتانهتێن ئهنهدوولا كهڤن و مێزوپوتامیا كو تێكهلیەكه ژ شارشتانهتێن مللهتێن ئهنهدوولا كهڤن وەکو لوڤی، خاتی، پالا و شارشتانیهتێن مللهتێن میزوپوتامیا وەکو بابل و خۆری، ئهڤان شارستانییهتان کاریگەرییەکا مهزن ل سهر شارستانییهتا حیسییان كرینه و ههمی لایهنێن شارستانی بخوڤه گرتینه. بهلێ زێدەباری ههبوونا ئەڤی کاریگەرییێ شارستانیهتا حیسى خودان چهندین تایبهتمهندێن جێوازێن شارستانی بوون.
٢- حیسییان ڕیكخستنهكا پێشكهفتى د لایهنى کارگیرى و سیاسیدا ههبوو ژبەرهندێ بوویە ئهگهرى ئەوێ چەندێ ل ئەوى سهردهمى هەڤڕکییا ئهوان دهولهتێن زلهێزبكهن. وهكو شاهنشینا مسرى و ئیمپراتۆرییەتا بابل، ژبهر كو شاهێ حیسى دهستههلاتهكا بێسنوور د ڕیڤهبرنا دهستههلاتێدا ههبوو. ههروهسا سیستهمێ دهسههلاتێ د شاهنشینا حیسییان یا كهڤندا ههمان شێوهیێ شاهنشینێن دیتر ێن ڕۆژههلاتا ناڤین ب شێوهیێ شاهاتییا ناڤەندی دهاته ڕێڤهبرن. ئهڤ چهنده بوویه ئهگهرێ هندێ حیسی بشێن بۆ دهمهكێ دریژ دهستههلاتی ل سنوورهكی بهرفرههكری بكهن و ببن خودان ئابوورەکێ بهێز و پێشكهفتنهك مهزن بخوڤه ببینت. شیوهیێ سیستهمێ دهستههلاتا شاهنشینا حیسییان، شاهاتی بشێوازی فیدرالییا تیوكراسی دهاته بڕیڤهبرن. شاهی دهستههلاتا بێسنوور ههبوو. ههروهسا شاهژنێت حیسى ڕۆلهكی گرنگ د ڕیڤهبرنا دهولهتێدا ههبوون .
٣- دەربارەیی لایهنێ پێكهاتا سیستهمێ ڕیڤهبرنێ د شاهنشینا حیسىیدا بشیوهیهكى ڕێكخستى و پیشكهڤتی هاتبوو ڕكخستن و ئهڤ ڕیكخستنه بوویه ئهگهرێ هندێ کو كێمبوونا ئاریشێن ناڤخۆیی د شاهنشینا حیسىدا كو پێكدهات ژ شاهـ و شاهژن و جهنشنێن شاهی، ئهنجومهنێ میران (ئاغایان) پانكو، ئهنجومهنێ تولیا، رێڤهبهرێن دهولهتی (والی). د شاهنشینا حیسىییا كهڤندا كۆچكا شاهى خودان دهستههلاتهكا بهێزبوو د لایهنێ ڕیڤهبرنێدا، ژبهر كو ب ناڤهندا ڕێڤهبرنێ دهێته هژمارتن و بڕیارێن سیاسىیێن مهزن ژ كۆچكى دهردكهڤتن وبلنترین بۆست د كۆچكا شاهاتییێدا شاهـ، شاهژن و جهنشینێن شاهی بوون. دهستههلاتا كۆچكێ ل دویڤ ئەڤێ ڕێزبهندییێ دهات، زێدەباری ئەڤان كهسان د كۆچكا شاهاتییا حیسییاندا چهندین ڕیكخستنێن بهرفرەهـ د ڕێڤهبرنا شاهنشینێدا ههبوون.
٥- ههروهسا سوپایێ حیسى ژى ڕۆلهكى مهزن د ڕێكخستنا لایهنێ ریڤهبرنێدا د شاهنشینا حیسێدا هەبوو. ژبهر كو شاهنشینا حیسى خودان سوپایهكێ ڕێكخستی و بهێزبوو، چهك و تهكتیكێن پێشكهڤتی د ناڤا سوپایێ حیسییاندا وەکر ئێك ژ مهزنترین هێزین سهردهمێ خۆ بهێته هەژمارتن و شاهـ ب سهركردێ ئێكێ یێ لهشكهری دهێته هژمارتن.
٦- مللهتێ حیسی خودان یاسایێن تایبهت یێن نڤیسی بوون، ئهوان گرنگهییهكا زۆر ب دادوهری و یاسایێ دایە و چهندین دادگههێن تایبهت ههبوون. بهلێ بڕیاردان ل سهر سزایێن مهزن ددهستی شاهیدا بوون و ئەڤان یاسایا ڕۆلهكى مهزن دریكخستنا لایهنێ ڕیڤهبرنێ د شاهنشینا حیسیدا هەبوو. ژبهر كو خهلكێ ئەوی سهردهمی وسا هزر دكر ئاخڤتنا شاهى ئاخڤتنا خوداوهنداییه، لهوڕا ئەوان دگۆتن دڤێت ئهم بڕیارێن شاهى جێبهجێ بكهن. ژبهرهندێ ئهرك بوو ل سهر ئەوان ڕێزی ل یاسایى بگرن ود بیروباروهرێن حیسییاندا یاسا و دادوهری ئارامییا وهلاتێ ئهوان دپاریزیت. ب ئەڤێ چهندێ ئەڤان یاسایا شییا جڤاکێ حیسى رێكبێخێت و ئاشتییێ پهیدابکەت.
|
(وێنهی نهخشهێ شاهنشینێن ئهنهدوول و سوریا و میزوپوتامیا)
|
(وێنهی نهخشهی شاهنشینا حیسییان یا کەڤن)
).Nogay,2019,212(
لیستا ژێدهران
١- ژێدەرێن ب زمانی کوردی:
1. زێباری، محمد سالح، مایی، رێبهر (٢٠٢١)، مێژوویا كوردستانێ یا كهڤن كورتییهك ل مێژوویا ساسی، چابخانا كوردمان، دهوك.
2. ڤێڵهێڵم، گێرنۆت (٢٠٠٩)، شارستانییەت و مێژووی خوورییەکان یەکێک لە نەتەوەکانی کوردستانی کۆن، و: ئارام جهلال حهسهن ههمهوهندی، چاپخانهی خانی، دهوك.
3. ههمهوهندی، ئارام جلال حهسهن (٢٠١٣)، بهردهسنوری كاشییهكان ( كۆدۆررۆ) توێژینهوهیهكی شیكارییه، گۆڤاری سوبارتۆ، ژ ٦-٧.
٢- ژێدەرێن ب زمانی عهرهبی:
1. أبو السعود ، صلاح (٢٠١١)، تاريخ وحضارة الحيثيون، عمان.
2. الحديدى، خلف زيدان خلف سلطان (2012). الديانة الحثية في بلاد الأناضول، أطروحة دكتوراه غير منشورة، جامعة الموصل، كلية الآداب، قسم التاريخ.
3. الحمداني، هاني عبد الغني عبدالله (2012)، الحياة الاجتماعية في المملكة الحثية (1680-1207 ق.م)، أطروحة دكتوراه غير منشورة، جامعة الموصل، كلية الآداب، قسم التاريخ.
4. الربيعي، أزهار محسن شذر (2020)، الدبلوماسية الحثية تجاه ممالك الشرق الأدنى القديم، أطروحة دكتوراه غير منشورة ، جامعة بغداد، كلية الآداب، قسم التاريخ.
5. سليم، سعيدي (٢٠١٠) القانون والاحوال الشخصية في كل من العراق ومصر ٢٠٥٠-٣٢٢ ق.م دراسة تاريخية مقارنة، ڕسالة ماجستير غيرمنشورة مقدمة إلى كلية العلوم الاجتماعية والانسانية، جامعة منتوري، قسنطينة ، ٢٠١٠ ، ص ٢.
6. سليمان، عامر (1993) ،العراق في التاريخ القديم: موجز التاريخ السیاسي، الموصل: دار الكتب للطباعة والنشر، جامعة الموصل.
7. سليمان، عامر، (1977)، القانون في العراق القديم،ج2، بغداد.
8. الصالحي، صلاح ڕشيد (٢٠١١)، المملكة الحثية دراسة في التأريخ السياسي لبلاد الأناضول، ط ٢، بغداد.
9. الصالحي، صلاح ڕشيد (٢٠١١)، المملكة الحثية دراسة في التأريخ السياسي لبلاد الأناضول، ط ٢، بغداد.
10. نجوى، راشی (٢٠١٨)، نظام الدوله المدینه و تطورة من السومر الى بلاد الاغریق، أطروحه دكتوراه غیر منشورة، قسم التاریخ القدیم، كلیه العلوم الانسانیه، جامعه ابو القاسم سعدالله، الجزائر.
11. نخبة من الباحثين الأجانب. (2021). الحضارة الحثية، ت: جمة صلاح ڕشيد الصالحي، بغداد، جامعة بغداد.
- ژێدەرێن ب زمانێ بیانی:
1. Beckman, G. (1995), Royal ideology and state administration in Hittite Anatolia, Cane.
2. Beckman, G. (2000), Hittite chronology. Akkadica, 119120, 1932.
3. Bin-Nun, S. R. (1976), The offices of GAL MEEDI and the tuhkanti in the Hittite kingdom, La Revue Hittite et Asianique, 37, 3752.
4. Blasweiler, J. (2012), Map languages Anatolia, North Syria and Upper Mesopotamia c. 1700 BC. In Anatolia in the Bronze Age (No. 3), Leiden.
5. Blasweiler, J. (2013), Tabarna/Labarna of Hattusa a personal name? The throne-goddess of the Sea called him: king (the) Tabarna. In Anatolia in the Bronze Age (pp. 111), Leiden University.
6. Collins, Billie Jean (2007), The Hittites and their world. Atlanta: Society of Biblical Literature.
7. Genz, H., & Mielke, D. P. (Eds.). (2011). Insights into Hittite history and archaeology (Colloquia Antiqua, (Vol. 2), Leuven: Peeters.
8. Haas, V. (1994), Geschichte der hethitischen Religion, Leiden: Brill.
9. Hoffner, H. A. (2003), Daily life among the Hittites. In R. Averbeck, M. W. Chavalas, & D. B. Weisberg (Eds.), Life and culture in the ancient Near East (pp. xxxx), CDL Press.
10. Macqueen, J. G. (1975), The Hittites and their contemporaries in Asia Minor. London.
11. Messerschmidt, L. (1903), The Hittites (J. Hutchison, Trans.), London.
12. Roux, G. (1999), Ancient Iraq (3rd ed.), Penguin Books.
4- ژێدەرێن ب زمانێ توركی.
1. Akurgal, Ekrem (2021), hatti ve hitit uygarlıkları, 2.baskı, Ankara.
2. Alp, Sedad (2001), Hitit çağında Anadolu: Çivi yazılı ve hiyeroglif yazılı kaynaklar. Ankara.
3. Arslan, Yavuz (2021), M.Ö. II. bin yılda Anadolu ve Mezopotamyada tazminat ve idam cezaları, Yayımlanmamış Doktora tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Selçuk Üniversitesi, Konya.
4. Başol, Serkan (2006), Hitit askeri teşkilatı ve sefer organizasyonu, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Eski Çağ Tarihi Bilim Dalı, Pamukkale Üniversitesi, Denizli.
5. Çakmak, Diren (2018), hitit imparatorluğu'nun toplumsal ve iktisadi yapısı, 5.baskı, İstanbul.
6. Çilingir, Sevgül (2011), Hitit tapınak kentleri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih (Eski Çağ Tarihi) Anabilim Dalı, Ege Üniversitesi, İzmir.
7. Dilber, F. Belde Akyol (2007), Hitit uygarlığı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Tekstil Tasarımı Bölümü, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
8. Doğan, Erdal (2019), hitit hukuku, 4.baskı, İstanbul.
9. Fayette, Jolie (2024) ANTİK ANADOLUNUN KEHANET KRALLIĞI HİTİTLER DÜNYA UYGARLIKLARI, İstanbul.
10. Galanti, Avram (2023), hititler ve kanunları (adil kerimoğlu), Ankara.
11. Gurney, Oliver (2001), hititler (Pınar Arpaçay, Çev), Ankara.
12. Güneri, Semih. (2017), Yaşar Coşkuna saygı yazıları Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınları, İzmir.
13. Karauğuz, Güngör (2018),hitit yasaları, İstanbul.
14. Kınal, Firuzan (1991), eski Anadolu tarihi, 3.baskı, Ankara.
15. Koç, İlker (2006), Hititler, İstanbul.
16. Köroğlu, Kemalettin (2011), eski Anadolu tarihi, Eskişehir.
17. Lloyd, Seton (2003), Türkiye'nin tarihi bir gezginin gözüyle Anadolu uygarlıkları (ender Varillioğlu, Çev.), Ankara.
18. Memiş, Ekrem (2019), eskiçağ medeniyetleri tarihi 5.baskı, Bursa.
19. Narçin, Ali (2016), Dünya uygarlıkları hitit Anadolu rüzgârları, Istanbul.
20. Nogay, Irem Şükran (2019), Hitit krallığında diplomatik evlilikler, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
21. Özdemir, Halil (2020), Hitit kültür ve dininin günümüz Anadolu kültürü ile benzer yanları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya.
22. Özen, Esra Saçma (2016), Hitit çivi yazılı belgeler ışığında kraldan görevlilere direktif metinleri, Yayımlanmamış Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Gazi Üniversitesi Ankara.
23. Özgül, Evim (2008), Hitit sanatı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Bölümü), Afyonkarahisar.
24. Reyhan, Esma (2017), hitit Devleti'nde siyaset ve yönetim, Ankara.
25. Sivas, Taciser (2018), uygarlık tarihi, Eskişehir.
26. Sivas, Taciser (2019), genel uygarlık tarihi, Eskişehir.
27. Tanrısever, Berkay Necati (2016), Çiviyazılı Hitit kanunlarında insan yaralama ve öldürme cezaları, Yayımlanmamış lisans tezi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Tarih Bölümü, Ankara Üniversitesi, Ankara.
28. Turgut, Ferda Gökce (2018), Hitit diplomasisi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Hitit Üniversitesi, Çorum.
29. Uğurlu, Burak Han (2023), Hitit sosyo-ekonomik yapısının konut mimarisine yansıması, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı, Bursa Uludağ Üniversitesi, Bursa.
30. Ünal, Ahmet (2002) Hititler devrinde Anadolu, 1.cilt, İstanbul.
31. Yıldırım, Recep (2012), Eskiçağa tarihi ve uygarlıkları uygarlık tarihine giriş, Ankara.
نظام الحكم في المملكة الحثية القديمة
(1680-1450 ق.م)
الملخص:
يعد نظام الحكم في المملكة الحثية القديمة من الموضوعات الرئيسة والمهمة في دراسة تاريخ هذه الدولة، إذ كان الحثيون من أوائل من أسسوا دولة مركزية في منطقة الأناضول. وقد أدوا دورا بارزا في المسارين السياسي والثقافي في الشرق الأدنى القديم. تميز النظام الحاكم في الإمبراطورية الحثية بتنظيم إداري وسياسي متطور، أتاح لها القدرة على منافسة القوى العظمى في ذلك العصر، مثل الإمبراطوريتين المصرية والبابلية. يتناول هذا البحث طبيعة السلطة في الدولة الحثية، مع التركيز على النظام الملكي الذي منح الملك صلاحيات مطلقة في الحكم. ورغم مركزية السلطة الملكية، فقد شاركه في إدارة شؤون الدولة مجلسان، هما "البانكو" Panku) ) و"الطوليا"(Tulya)، واللذان اضطلعا بأدوار استشارية وتنظيمية، إلا أن الكلمة الفصل في اتخاذ القرارات كانت دائما بيد الملك. يتناول هذا البحث بإيجاز التاريخ السياسي للإمبراطورية الحثّية القديمة والمراحل المختلفة التي مرت بها. كما يسلط الضوء على نشأة الإدارة وتطورها ضمن بنية الدولة الحثّية، ويعرض الهيكل الإداري ودوره في تسيير شؤون الإمبراطورية. وبينا من خلال الدراسة كذلك الأدوار المحورية التي أدّاها كل من والجيش في تنظيم وإدارة الدولة الحثية. وفي الختام يستعرض البحث القوانين الحثّية وأثرها في إدارة المملكة، إلى جانب الدور الذي قامت به المحاكم في تطبيق تلك القوانين وضمان سير النظام الإداري.
الكلمات الدالة: المللكة الحثية القديمة، نظام الحكم، خاتوشا، مجلس بانكو، مجلس توليا.
THE SYSTEM OF GOVERNMENT IN THE ANCIENT HITTITE KINGDOM
(1680-1450 B.C.)
The structure of government in the ancient Hittite kingdom is an elementary and essential topic in the study of its history. The Hittites were among the first to establish a centralized state in Anatolia. They played an important role in the political and cultural developments of the ancient Near East. The ruling system in the Hittite Empire was distinguish by an enlightened administrative and political organization, enabling it to play with the great powers at that period, such as the Egyptian and Babylonian empires. This study look into nature of power in the Hittite state, focusing on the monarchy, which granted the king absolute powers of government. Despite the centralization of royal authority, two councils shared the management of state affairs with him: the Panku and Tulya. These councils played advisory and regulatory roles, but the final say in decision-making always rested with the king. This study briefly examines the political history of the ancient Hittite Empire and the various stages it went through. It also sheds light on the origins and development of administration within the Hittite state structure, presenting the administrative form and its role in managing the empire's affairs. The study also demonstrates the pivotal roles played by the army in organizing and administering the Hittite state. eventually, the study reviews Hittite laws and their impact on the administration of the kingdom, along with the role played by the courts in implementing these laws and ensuring the smooth running of the administrative system.
KEYWORDS: Ancient Hittite kingdom, Government system, Ḫatua, Panku board, Tulya board.