١. پێشەكی

ئاشکرایە هەر قۆناغەکا ئەدەبی ژانرێن ئەدەبیێن تایبەت بخوڤە هەنە. کورتیلە شیعر هەر چەندە ژ کەڤندا هەبوویە, لێ ژبەرکو نویکرنێ هێزا گهورینا ڕەوتێن مروڤایەتیێ هەیە , تۆخمێن هونەری بگشتی و هۆزانێ بتایبەتی ژ ئەنجامێ بزاڤێن نویکرنێ گوهورین بسەردا هاتن. د ئەنجامدا هۆزانا کورت لسەردەمێ نوی ب شێوازەکێ جوداتر سەرهلدا و بەڵاڤبوو, ئەڤەژی ب ڕوونی د ئەدەبیاتێن نەتەوەیێن جیاوازدا دیارە. هۆزانا کورت دڤێت لسەر کێمترین هژمارا پەیڤان هاتبیتە ئاڤاکرن, لێ ب مەرجەکێ پێکهاتەیەکێ ئورگانی تەمام دناڤبەرا پەیڤێن وێدا هەبیت. ژانرێن کورتیلە شیعرێ وەکو ژانرەکێ ئەدەبیێ نوی هێشتا وەکو زاڕاڤ نەگەهشتییە قۆناغەکا جێگیردا, ژبەرکو ناڤ و زاڕاڤێن وێ بشێوەیەکێ سەرەنجراکێش هەمەجۆربووینە کو ژدەهان زاڕاڤان پێکدهێن.

ناڤۆنیشانێن ڤەکۆلینێ: ئەڤ ڤەکۆلینە ل ژێر ناڤۆنیشانێ (بەراوردیەک دناڤبەرا هۆزانا هایکۆ و پۆستەرە شیعر و سێ خشتی د هۆزانا کوردیدا) هاتییە بەرهەڤکرن.

گرنگیا ڤەکۆلینێ : ئەڤ ڤەکۆلینە بهایەکێ ئەدەبی دبەخشیتە دناڤ گەنجینەیا ڤەکۆلینێن مفادارێن کوردی ل کوردستانێ بگشتی و ل دەڤەرا بەهدینان ب تایبەتی, چونکی ڤالاهییەکا زۆر دناڤ جیهانا هۆزانا هایکۆ, پۆستەرە شیعر وسێ خشتی وڤەکۆلینێن زانستی لسەر ئەوان دهێتە هەستپێکرن.

ئارمانجا ڤەکۆلینێ : ئەڤ ڤەکۆلینە بشێوەیەکێ دێ هێتە ئەنجامدان کو خالێن جوداکر و هەڤبەش دناڤبەرا ژانرێن هایکۆ و پۆستەرە شیعر و سێ خشتیێ دیار و ئاشکرا بکەت. ب مەرەما ئەوێ چەندێ بهێتە ئاشکراکرن تا چ ڕادە هایکۆ پشتی بەڵاڤبوونێ تێکەلی ژانرێن هۆزانێ یین دیتر بوویە. ئارمانجا سەرەکییا ڤەکۆلینێ ناساندنا هۆزانا هایکۆیە, و جوداکرنا ئەڤی فۆرمییە ژ هەردوو فۆرمێن هۆزانا کورت یێن ئاماژە پێ هاتینەدان .

سنوورێ‌ ڤەكۆلینێ‌ : ڤەکۆلین بەراوردەکە دناڤبەرا سێ ژانرێن هۆزانا کورتدا. سنوورێ ڤەکۆلینێ بەراوەردیا دناڤبەرا ژانرێن هایکۆ و پۆستەرە شیعر و سێ خشتیێ د هۆزانا کوردیدایە, ل باشۆر وڕۆژهەلاتێ کوردستانێ.

میتۆدا ڤەکۆلینێ : ل دویف سروشتێ ڤەکۆلینێ, ژبۆ ئەنجامگەهاندنێ مفا ژ ڕێبازا (وەسفی ـ شڕۆڤەکاری) هاتییە وەرگرتن.

گرێمانا ڤەکۆلینێ : ئەو تایبەتمەندیێن پێکهاتەیی و فۆرمی چنە کو هایکۆ ژ پۆستەرە شیعرێ و سێ خشتیێ د هۆزانا کوردیدا جودا دکەن؟ بابەت و هێمایێن د هایکۆیێدا هاتینە بکارئینان چەوا جوداترن ژ پۆستەرە شیعرێ و سێ خشتیێ د هۆزانا کوردیدا؟

پەیکەرێ ڤەکۆلینێ : ئەڤ ڤەکۆلینە ژ دوو پشکان پێک دهێت. لژێر ئەڤی ناڤۆنیشانی هاتییە ئەنجامدان ( باکگراوەندەکێ تیوری لدور هۆزانا هایکۆ و پۆستەرە شیعر و سێ خشتی د هۆزانا کوردیدا) و ئەڤ پشکە ژی ئەڤان تەوەران بخۆڤە دگریت (زاراڤ و تێگەهـ و پێناسە, تایبەتمەندی) دبیت. پشکا دوویێ : ئەڤ پشکە لژێر ناڤۆنیشانێ (بەراوردی دناڤبەرا هۆزانا هایکۆ و پۆستەرە و سێ خشتی د هۆزانا کوردیدا) پێک دهێت. ل دوماهیێ ڤەکۆلین ب کومەکا ئەنجامان و و لیستا ژێدەران و پۆختەیا ڤەکۆلینێ ب زمانێن عەرەبی وئینگلیزی دوماهیک دهێت.

٢. پشکا ئێکێ: باکگراوەندەکێ تیوری لدور هۆزانا هایکۆ, پۆستەرە شیعر و سێ خشتی د هۆزانا کوردیدا.

٢. ١. هۆزانا هایکۆ:

٢. ١. ١. زاراڤ و پێناسەیێن هایکۆی :

د ڕاستیدا داهێنانا زاراڤێ هایکو ژ ئەنجامێ گەشەکرنا هندەک فۆرمێن ئەدەبیێن دیترن کو پێشتر دروستبوویە. پێدڤییە دەستپێکێ ژبۆ تێگەهشتنا جەوهەرێ هونەرێ هۆزانا هایکۆ, لسەر ژێدەرێ پەیڤێ ب ڕاوەستین, ژبەرکو ڕهـ وڕیشالێن شیعری وفەلسەفی یێن ئەڤی هونەری ئاشکرا دکەت. پەیڤا هایکۆ(Haiku) وەکو زاراڤ د بنەرەتدا پەیڤەکا ژاپۆنییە (( کە سەرەتا پێیوتراوە (هوککو(Hokku لە بنەرەتدا فۆرمێکی شیعرى ژاپۆنییە و لە دەستپێکی فۆرمی (تانکا(Tanka و( ڕینگا (Renga جیابووەتەوە, (هوککو (HOKKU کە بە واتاى"شیعری دەستپێک" دێت, لە کۆندا دەستپێکی جۆرێک لە شیعری زنجیرەیی بووە, کە پێیدەوترا (هایکای نۆ ڕینگا (Haikai no renga وپاشان کرا بە (هایکای (Haikai )) (نۆڕی,٢٠١٩:١٧). پشتی ئەو چەند گۆڕانکارییە ب سەر پەیڤێدا هاتین, هەتاکو دوماهیک جار ل سەردەمێ چاکسازییا(میجی ـ Migi) ئەڤ پەیڤە (( وەک چەمک لە سالی ١٨٩٢ لە لایەن (ماساۆکا شیکی)یەوە ناونراوە (هایکو) )) (ئەحمەد,٢٠١٨:٥٩).

ئەڤ پەیڤە ( ل دویف ئاخفتنا موحەمەد عەزیمە : ژ دوو پشکان پێکدهێت, یا ئێکێ (های) ژ ڕامانێن وێ یێن دەستپێکی خۆشی و خۆشی ژێبرن, کەنی و کەیفخۆشی, گوهورینا ڕۆخسارێ تە یێ ژدەرڤە وزارڤەکرن. پشکا دووێ (کۆ) ڕامانا وێ دەستەواژە یان پەیڤ یان فریز. ب لێکدانا هەردوو پەیڤان دێ بێژین: دەستەواژە یان پەیڤەکا خۆش, ڕوح سڤکی یان بکەنی ) (أحمد,٢٠٢٢: ٣٨٨). ئەڤ ڕامانە ژلایێ هونەریڤەیە, بەلێ ژ لایێ هزریڤە هایکۆیا ژاپۆنی ( پشبەستنێ لسەرفەلسەفەیا (زین ــ zen) یا بودی دکەت, کو هاندانە بۆ تێهزرینێ و ڕاماندنێ, ونقومبوونە د جەوهەرێ تشتێن مادی و دیاردەیێن سروشتیدا داکو ببنە نیشانە بۆ ڕامانەکا مەزنتر وبەرفرەهتر, هەروەسا فەلسەفەیەکی ڕوحییە کو بەرەف حیکمەت وئاشتیێ و هەڤسەنگییا دەروونی دچیت (عبدالحاکم,٢٠٢٣: ٧٣٤).

پێناسەکرنا هۆزانا هایکۆی کارەکێ سەخت و دژوارە, چونکی هایکۆ پشتی دروستبوونێ و بەڵاڤبوونا وێ د جیهانێدا چەندین گورانکاری بسەردا هاتینە کو ئەڤەژی دبیتە هوکارەک کو پێناسە ژ چەندین گوشەنیگایێن جیاواز بۆ بهێنە کرن, ژوان :

هۆزانا هایکۆ (( ناودارترین شێوازی شیعری یابانییە و بە کورتترین جۆری شیعر لە دنیا دادەنرێت, چونکە تەنیا هەڤدە برگەیە, کە پێکەوە هۆنراوەیەکی سەربەخۆ پێک دەهێنن))( سابیر,٢٠٢٢: 9). د ئەڤێ پێناسێدا پتر گرنگی ب لایەنێ فۆرمی هاتییە دان .

هندەک ڤەکولەران ژگوشەنیگایا سوفیاتییا (بودی) بەرێ خو ددەنە ئەڤی هونەری و دەنە دیارکرن کو (ئەزموونەکا ڕاستەوخۆیە یان گاڤەکا ڕاماندنێیە, بێی کو بڕێکا پەیڤان بهێتە شرۆڤەکرن Hong and Wolff,2019:115)). هەر د ئەڤی بواریدا هاتییە پێناسەکرن کو (هایکۆ جۆرەکێ تێهزرینا سۆفیگەرییە, تەکەزێ لسەر سروشتی و دیتنا ساتە وەختەکێ دکەت) (Kazemian,2018: 2).

د پێناسەیەکا دیتر دا, ڕەخنەگرا عەرەب (بوشرا ئەلبوستانی) دبێژیت: (هۆزانا هایکۆ گاڤەکا ئیستاتیکییە نەک دەمییە د هۆزانەکا بچویک وپۆخت دا, و خەیالێ بۆ لێگەریانێ ل دویڤ دەلالەتاندا هانددەت, ب شێوازەکی نامۆ دەربرینێ ژ ئاشنایێ دکەت برێکا گرتنا دیمەنەکی هەستیاری سرۆشتى یان مرۆڤایەتى کو د ڕوویدانەک و دیدەکا ڤەکریدا سەرهلددەت و بەرفرەهـ دبیت, داکو ل هەمی جهان برێکا چریسکەکا عیرفانی و تێڕامانى ئەوا ژ جیهانا مادی ڕزگاردبیت, دگەل مرۆڤان بئاخڤیت) (البستاني,20١٥: 47) . د ئەڤێ پێناسەیێدا تەکەز لسەر پەیوەندییا دناڤبەرا هایکۆی و زین دا کرییە, ژبەرکو ئاماژە ب چەندین ساخلەتێن وەکی پۆختی و تێهزرین و گرتنا دیمەنێن هەستیاری و تێرامانێ کرییە, ئەوێن کو دبنە بنەمایێن سەرەکی یێن پێکهێنەرێن هۆزانا هایکۆیێ و دهەمان دەمدا ب بنەمایێن سەرەکیێن فەلسەفەیا زین ژی دهێنە هژمارتن.

پێناسەیێن هۆزانا هایکۆ نە بتنێ گرنگیێ ب ڕوخسار ولایەنێ ئیستاتیکی وڕوحی ددەت, وەکی پێشتر ئاماژە پێ هاتییەدان, بەلکو گرنگی ب ناڤەڕۆکێ ژی هاتییە دان, ڤەکۆلەر وهایکۆنڤیسێ کورد (سمایل عەزەمی ) پێناسە دکەت ودبێژیت: (( هایکۆ جۆرێک خستنەڕوو یان نیشاندانی ژیانە بە شێوەیەکی ڕێئال وڕەوان وزیندوو لە وێنەیەکدا)) (عەزەمی وئازەر وکەماڵ,١٣٩٩ : ٥), هەر د ئەڤی بواریدا هایکۆنڤیسێ کورد (کەماڵ ڕەمەزانی) پێناسەکرییە: ((هایکۆ شیعری سروشتە, سروشت وەک خۆی, بەوجۆرەی کە هەیە دوور لە شوبهاندن وخەیالی شاعیرانە وڕێک لە فۆرمی تایبەتی خویدا )) (هەمان ژێدەر : هەمان لاپەر). واتە هایکۆ وەک چاڤکەکێیە بۆ دیتنا گاڤەکێ هەر وەکی چەوا ل سروشتیدا یان ل ژیانا ڕۆژانەدا هاتییە ڕوویدان و هەوڵددەت وەرگر د ئەوێ گاڤێدا بژیت, هەر وەکی چەوا ڕوویدان یێ لبەرچاڤێن وی دهێتە ئەنجامدان. د پێناسەیەکا دیتردا کو پتر هایکۆیا مۆدێرن لبەرچاڤ هاتییە وەرگرتن, کو (هۆزانا هایکۆ حالەتەکێ ڕاماندنێ وڕۆحییە, ئەزموونەکا جوانیناسی وشیعری دروست دکەت, هەروەسا دەقەکێ ئێکگرتیێ مۆدێرن پێکدئینیت, کو جیهانێ د چڕاتییەکا پری وێنە ودەلالەتێن کویر وێنە دکەت, د پێکهاتەکا سێ قۆلی چڕدا کو ڕەنگڤەدانا واقعێ هەڤچەرخ و پرسێن مروڤێ هەڤچەرخ بیت, ب ڕێکا کارلێکرنا دەنگ و وێنە وتێکەلبوونا هەستان د پێکهاتەکێ ئیستاتیکی ل هۆزانا هایکۆیدا بەرجەستە دبیت) (بوادي,٢٠١٥ : 12). د ئەڤێ پێناسەیێدا گرنگی ب هەرسێ لایەنێن ڕۆحی وڕوخسار وناڤەڕۆکێ ددەت, کو هەرسێ لایەن دڤێت لبەرچاڤ بهێنە وەرگرتن, داکو تێکستێ هۆزانا هایکۆی لسەر پێکهاتەکێ ئیستاتیکی بهێتە ئاڤاکرن.

٢. ١. ٢. سەرهلدان و وەرار :

پێداچوونەکا مێژووی بۆ سەرهلدان و وەرارا هۆزانا هایکۆی هەر ژ دەستپێکا وێ ل ژاپۆنێ هەتا دگەهیتە کوردستانێ دێ ئەنجامدەین , ب ئەڤی شێوەیێ ل خوارێ :

١ ـ هایکۆیا ژاپۆنی : هەلبەت سەرهلدان و( دەستپێکرنا هونەرێ هایکۆ ژ ڤالاهیێ نەهاتییە, بەلکو دەستپێکا وێ ل ناڤەراستا سەدێ شەشێ ل ژاپونێ د هەمبێزا "زین" یا بودیدا بوویە (بومطرق و خشاب,٢٠١٩ــ٢٠٢٠:٢٢) . هۆزانا هایکویا ژاپونی چەندین قوناغ دەربازکرینە هەتا فۆرمێ خۆ یێ دوماهیێ ئەوێ ئەم ئەڤڕۆ دبینین وەرگرتی, (ژێدەرێ هایکو ڤەدگەریت بۆ هندەک فۆرمێن پێشتر. کو بشێوازێ ٥\٧\٥\٧\٧ برگەی دهاتە نڤسین, و دهاتە ناسکرن ب (واکا ) یان " سترانا کورت", پاشى هاتە ناڤکرن ب "تانکا" ) (Bullock,2021:4). دهێتە پێشبینیکرن ئەڤ فۆرمێ کەڤن یێ هۆزانێ بناڤێ (واکا) بوویە ئەگەرێ وەرارا فۆرمەکێ ئەدەبیێ دیتر ئەوژی (ڕێنگاــ Renga)یە. ڕێنگا زنجیرەیەکا هۆزانێن پێکڤە گرێدای و درێژن کو ل سەدێ ١٢ دەستپێکرییە (براهمي وحفري وخليف,2022: ١٠٤). ل سەدێ (١٦) جۆرەکێ دیتر یێ هۆزانێ بناڤێ (هایکای ــ Haikai) جهێ "ڕینگا"یێ گرت, هۆزانەکا جەماوەری وکومێدی بوو(بومجان و مكاكي,2023: ١٧٢), هەتا (ل دەستپێکا سەدێ هەژدێ دێرا دەستپێکی یا هایکای کو دبێژنێ (هوکو ـ Hokku) بوویە فۆرمەکێ هۆزانا جودا و سەربەخۆ) (براهمي وحفري وخليف,2022: 107) . کارێ ژێکجوداکرنا بەشێ هوکو بۆ هۆزانڤانێ ژاپۆنی (ماتسو باسهو ـ Matsu Basho) دهێتە زڤراندن, کو ب داهێنەر و پەرەپێدەرێ ئێکەم یێ هایکۆی دهێتە ناسکرن (Budimir,2023: 4). هۆزانا هایکو هەبوونا خۆیا سەربەخۆ وەکو فۆرمەکی هوزانێ یێ جودا وەرنەگرت هەتا (( ل دوماهیکا چەرخێ ١٩ ماسوکا شیکی هونەرێ شیعرا (هوکو) ژ یا (رینگا) ب ئیکجاری جوداکر وناڤێ هایکو دانا ل سەر کو پێک دهێت ژ (هایکای) hikai و(هوکو) hokku دا ببتە ئەڤ هایکو یا ئەم ئەڤرو پێ دنیاسن و بەربەلاڤ ل جیهانێ)) (سلێڤانی,٢٠١٠: ١٧). کەواتە (ماساوکا شیکی ــ (Masaoka Shiki ب داهێنەرێ چەمکێ هایکۆ دهێتە ناساندن, کو ب ڕێکا لێکدانا دوو پارچەیان دروستکرییە, پارچەیا ئێکێ ژ دەستپێکا پەیڤا(هایکای ــ Haikai) و پارچەیا دووێ ژ دوماهیا پەیڤا (هوکوــ Hokku). بڤى ڕەنگی شیایە پرەکێ دناڤبەرا فۆرمێ کورت یێ (هوکو)ی و ڕوح سڤکییا (هایکای) دروست بکەت.

ئەم دشێین بێژین ئەڤ هونەرە درێژی پێدانا هندەک جۆرێن دیتر یێن هۆزانێ بووینە, کو پێشتر د کەلتورێ ژاپونیدا هەبوون, ژبەری بنیاتێ هۆزانا هایکویا نهۆ تەمام ببیت.

٢ ـ هایکۆیا ئەوروپی وعەرەبی : هۆنەرێ هایکۆی ل دوماهییا سەدێ نوزدێ گەشتا بەڵاڤبووناخۆ ژ ژاپۆنێ بەرەف جیهانیبوونێڤە دەستپێکر, بۆ ئێکەم جار (هۆزانا هایکۆی ل دوماهیا سەدێ نوزدێ ژ سنۆرێ خۆ یێ جوگرافی دەرکەفت و بەڵاڤەبوو. ئێکەم وەڵات هایکۆی هاوردەکری وەڵاتێ فرەنسا بوویە karman,2021:1132) Akhan,büy ve). هۆزانڤان و نوژدارێ فەرەنسی (پاول لویس کوتشود ) بۆ ئێکەم جار لسەر ئاستێ ئەوروپا و فەرەنسا (ل ساڵا (١٩٠٥)ێ دگەل هەردوو هەڤالێن خۆ (ئەندریە فور) و (ئەلبرت پونسی) گەشتەکا دەریای ئەنجامدان, د ئەڤێ گەشتێدا هەرسێیان پێکڤە (٧٢) پارچە هۆزان دپەرتوکەکا بچویکدا ل ژێر ناڤێ (ب نهێنی ل سەر پێلێن ئاڤێ) نڤیسین (chipot,2014:2-3 ). دووەم ئەزموون پشتی فەرەنسیان ژ لایێ ئنگلیزان بوویە, کو (ئێکەم هۆزانا هایکۆ ب زمانێ ئینگلیزی ژ لایێ هۆزانڤانێ ئەمریکی "ئەزرا پەوند"ی ل ساڵا(١٩١٣)ێ ل ژێر ناڤونیشانێن (ویستگەها میترو) هاتییە بەلاڤکرن (Salloom and Abbood,2020: 1946 ). ئێدی بڤی شێوەی ژ وەڵاتێ فەرەنسا بەرەف زۆربەی وەڵاتێن ئەوروپی و ئەمریکا باکۆر و ئەمریکا لاتینی چوویە و هەتا ل هەمی کێشوەران ئامادەبوو. هۆنەرێ هایکۆ ل دەستپێکا سەدێ بیستێ ل دەمێ ژ سنورێ ژاپۆنێ دەرکەفتی ئانکو ((لە ڕەوشی بڵاوبوونەوەیدا, گورانکاری بەسەردا هاتووە. زۆر جار لە هەندێ ریسا ونەریتی هایکوی یابانی, بە تایبەتی رێسا ونەریتى حەڤدە برگەیی, ئاماژەکردنی ڕاستەوخۆ یان نا ڕاستەوخۆ بە وەرزێکی ساڵ و خوبەستنەوە بە سروشتەوە لادەدات )) (سابیر,٢٠٢٢: ١٧). واتە هەر وەڵاتەکێ هەوڵدا ساخلەت و تایبەتمەندیان بۆ دابنن, کو دگەل کەلتور وسروشتێ زمانێ وان بگونجیت. هونەرێ هایکۆ گەهشتە زمان وئەدەبیاتا عەرەبیدا ب ڕێکا ( وەرگێرانێن ئەوروپی تایبەت زمانێن ئینگلیزی وفرەنسی, ل دویفرا وەرگێرانا ڕاستەوخۆ ژ زمانێ ژاپۆنی دەستپێکرن) (بولحام,٢٠١٩: ٥١٧). ئەڤ هونەرە د هۆزانا عەرەبیدا ژ ( ئەزموونا هۆزانڤانێ فلەستینی "عزەدین ئەلموناسیرە" ل ژێر ناڤێ (ئەی تریێ خەلیل) ل ساڵا (١٩٦٨)ێ دەستپێکرییە, ل دەمێ هۆزانەکا کورت یا پێکهاتی ژ دوو پارچەیان, ل ژێر ناڤ ونیشانێ (هایکۆــ تانکا) نڤیسیی) (عبدالحاکم,٢٠٢٣ : ٧٣٩).

٣ ـ هایکۆیا کوردی : د ئەدەبیاتا کوردیدا دەستپێکا ئاشنابوونا زمانێ کوردی ب زاراڤێ هایکۆی, هۆزانڤان و ڕەخنەگر "کامەران گەردی" ددەتە دیارکرن,کو ((مامۆستا ئازاد عەبدولواحید یەکەمین نووسەر ولێکۆلەری کوردە ناو و دەستەواژەی فۆرمی هایکۆی ژاپۆنی هێناوەتە نێو نەخشەی ئەدەبیاتی کوردییەوە )), (گەردی,٢٠٢١: ٦٦). کو د گوتارەکێ ل ژێر ناڤ ونیشانێن (پۆستەر و پەراوێزێکی ڕەخنەیی) ئەوا ل ساڵا(١٩٧٨)ێ, ل گوڤارا(بەیان) یا ژمارە(٥٢)بەڵاڤبووی. ڕەخنەگر د لاپەرێ (٥)ێدا ب ڕوونی ناڤێ فۆرمێ هایکۆیا ژاپۆنی دئینیت وەکو فۆرمەکێ هۆزانا کورت و بەربەڵاڤ ل ژاپۆنێ و پێناسەیەکا کورت بۆ هایکۆیا ژاپۆنی ژی دکەت.

ئەزموونا هایکۆیا کوردی وەکو ئێکەم پەرتوکا تایبەت ب هۆزانێن هایکۆیڤە (( لە سەرەتادا هایکۆی کوردی لە کوردستانی ئیرانەوە دەستی پێکرد کە بە جۆرێک شوێنکەوتووی هایکۆی فارسی بوو )) (عەزەمی وئازەر وکەماڵ,١٣٩٩ : ٥), کو ئێکەم هەوڵا نڤیسینا ئەڤی ژانرێ هۆزانا نوی ژ هایکیستا کورد (( (شەویار گولابی ئازەر) دەستپێدکەت, ... لە ساڵی (١٣٨٧هەتاوی) "٢٠٠٨زاینی" هایکوەکانی خۆی لە کتێبێکدا بە ناونیشانی (با ــ با ــ چیتر نەتانخوسێنێ) کە ٨٨ هایکو ــ وە)) (نۆڕی,٢٠١٩a: ٧٤) چاپ وبەڵاڤەکر. ئەڤ پەرتوکە دبیتە ئێکەم هەوڵ د نڤیسینا هایکۆیێدا لسەر ئاستێ هەرچار پارچێن کوردستانێ. دووەم ئەزموون پشتی گولابی ژ لایێ (( شاعیر و ڕۆژنامەنووس (شەمال ئاکرەیی) لە ساڵی ٢٠١٠ کتێبی هایکوەکانی بەناونیشانی (ژ سیتافکێن دوهی و ئەڤڕۆ) چاپ کردووە, ئەمەش یەکەمین کتێبی شیعری (هایکۆی کوردی)ی چاپکراوە لە باشووری کوردستان )) (نۆڕی,٢٠١٩: ٤١). هەروەسا هۆزانڤان (خالد عەلی سلێڤانی) دهەمان ساڵدا, ئانکو ل ساڵا (٢٠١٠)ێ پەرتوکەکا تایبەت ب هایکۆیڤە ل ژێر ناڤ ونیشانێ (داکەتنەک ژ ڕۆژئاڤایا پەیڤان) چاپ وبەڵاڤەکر. واتە ئەڤ هەردوو پەرتوکە دبنە ئێکەم پەرتوکێن چاپکری تایبەت ب هۆزانا هایکۆیا کوردی ل باشۆرێ کوردستانێ. ئەزموونا نڤیسینا هۆزانا هایکۆیا کوردی بەردەوامی پێ هاتە دان و سێیەم ئەزموون ل باکۆرێ کوردستانێ بوویە, کو (نموونەیێن وێ یێن دەستپێکی ل ساڵا(٢٠١١)ێدا بوو, ژ لایێ هەر ئێک ژ (بەرکەن بەرەهـ) و (سەلیم تەمۆ) یڤە دهێتە دیتن) (omeri:2023). ئانکو دشیاندایە بێژین (بەرکەن بەرەهـ) بۆ ئێکەم جار ل باکۆرێ کوردستانێ هۆزانێن هایکۆیێ ئەزموونکرن, و دگەل هەمی هۆزانێن خۆ یێن تا وی دەمی نڤیسین, کو ( دناڤ پەرتوکا (دلێ من پاڵگەهە ژ ئشقێ ڕە) ل ساڵا (٢٠١١)ێدا هاتە چاپکرن. پاشان ل ساڵا(٢٠٢٠)ێ د چاپا دووێدا تێکستێن خۆ یێن هایکۆیێ وەکی پەرتوکەکا جودا ل ژێر ناڤ و نیشانێن (هایکۆ) ل ئەستەنبولێ چاپ و بەڵاڤەکرن) (Bereh,2020: 2). ئەڤ پەرتوکە ژ (٤٩٥) هایکۆیان پێکدهێت. د هەمان ساڵدا هۆزانڤان (سەلیم تەمۆ) ئێکەم ئەزموونا خۆ یا هایکۆیێ ( ل بوهارا ساڵا(٢٠١١) ێدا, هایکۆیێن خۆ د پەرتوکا (سێ دەنگ)دا, ل ئەستەنبولێ چاپ و بەڵاڤەکر(تەمۆ,٢٠٢٥) . سەبارەت ئەزموونا هایکۆی ل ڕۆژئاڤایێ کوردستانێ ل ئەڤان ساڵێن دوماهیێدا دەستپێکرییە, کو ئێکەم هەوڵا نڤیسینا هایکۆی وەکو پەرتوکەکا تایبەت هایکۆیڤە و ب زمانێ کوردی ژ لایێ هۆزانڤان (عەبدولرەحمان عەبدو)یڤە هاتییە ئەنجامدان, کو ل ساڵا (٢٠٢٠)ێ پەرتوکا (هایکۆیێن پایزێ) ب زمانێ کوردی (٤٥) تێکستێن هایکۆی نڤیسینە, و ب شێوازێ ئەلیکترونی(pdf) بەڵاڤکرینە.

بڤی ئاوایی ئێدی ب شێوەیەکی بەرفرەهـ هەر ساڵ ل هەرچار پارچێن کوردستانێ چەندین پارچە هۆزانێن هایکۆی دهێنە نڤیسین و ب ڕێکا پەرتوکان یان گوڤاران یان ماڵپەرێن سوشیال میدیایێ دهێنە بەڵاڤکرن.

٢. ١. ٣. هوکار و چەواییا بەڵاڤبوونێ :

وەک ئەم دزانین دەمێ هونەرەک جهێ خۆ بگریت و ژلایێ وەرگریڤە بهایێ خۆ ب چەسپینیت پێدڤی ب ناساندن و پێشڤەچوونێ هەیە, هونەرێ هۆزانا هایکۆی ژی ددەمەکێ کورت دا سنور دەربازکرن و بوویە جهێ گرنگی پێدانا خاندەڤان و هۆزانڤانان و ڤەکولەرێن ئەدەبیدا, بۆ ئەڤێ دیاردێ ژی چەندین هوکار ڕۆلێ خۆ دگێرن, هۆزانڤانێ عیراقی (عەبدولکەریم کاصد) د بەرچاڤکرنا هوکارێن بەڵاڤبوونا هۆنەرێ هایکۆیدا ئاماژێ ب چوار هوکاران ددەت (کاصد,٢٠٢٢: ١٠) :

١ـ هایکۆ پشتبەستنێ ل سەر وێنەى ودیمەنان دکەت.

٢ـ سادەیی وچڕی, هوکارەکی سەرەکیێ بەڵاڤبوونێ یە.

٣ـ ڕوحەکە ژ هەمی ئەوان یاسایێن گرێدای ب ڕوخساریڤە کو گرانی ئێخستینە ل سەر یا ڕزگاربووی, وەکی کێش وسەروایێ و هەتا ژمارەیا برگەیان هۆزانڤان ژێ ڕزگاربوویە.

٤ـ ئێک دێری وسێ ڕێزی نەگەلەک نامۆنە بۆ کەلتۆر وئەدەبیاتێن مللەتێن دیتر, دیسان ڕوخسارێ سێینە ل دەف هەمی مللەتان بەربەڵاڤبوویە, چ ب ئەوی ڕوخسارێ دیار ل دەف ژاپۆنیان یان نێزیکی ئەوی بوویە یان ژ گەلەک لایەنانڤە نیزیکبوویە.

هۆزانڤانێ ژاپۆنی (نیا ناتسو ئیشی) دەربارەی بەڵاڤبوونا هایکۆی یا بلەز دبێژیت: ( بەڵاڤبوونا هایکۆی لسەرانسەری جیهانێ بۆ ئەوێ چەندێ دزڤریت کو تێکستەکە تنێ برێکا سێ دێران دشێت جیهانەکا تەمام ب ئافرینیت) (ايشي,2016: 117). ئانکو ئەم دشێین بێژین هۆنەرێ هایکویا ژاپۆنی بەرەف جیهانیبوونێڤە چوو ژ ئەنجامێ پۆختی وکورتیا وێ وچڕییا وێنەیان ئەوا دگەل ڕوحا ئەوی سەردەمی دا دهاتە گونجاندن, کو بلەزی ژ سیمایێن وێ یێن هەرە سەرەکی بوویە.

ئەڤ فۆرمێ هۆزانێ ب چەندین شێوازان بەڵاڤبوویە, کو (ئالوگوریا ڕەوشەنبیری و وەرگێران و میدیا ڕولەکی کارا د هاتنا ئەڤی هۆنەری بۆ ئەوروپا و جیهانێ هەبوویە) (شعبور و عیاری,٢٠١٨ــ٢٠١٩ : ٤٨).

٢. ١. ٤. تایبەتمەندیێن هۆزانا هایکۆی :

هۆزانا هایکۆیا ژاپۆنی چەندین ساخلەت وتایبەتمەندی هەنە, هۆزانڤان و نڤیسەرا ئەمریکی)جەین رەیچهولد ــ Jane Reichol ) (١٩٣٧ـ ٢٠١٦) نەهـ ژ ئەوان تایبەتمەندیان دیارکرینە (Reichhold,2011:3-5) :

١ ـ هایکۆ ل دەمێ نەبووریێ نهۆدا دهێتە نڤیسین.

٢ ـ پۆختى وئاسانی.

٣ ـ وێنەیێن هایکۆی ژ سڕۆشتى دهێنە دروستکرن. ئانکو دڤێت پەیڤا وەرزی(کیگو) تێدا هەبیت.

٤ ـ هایکۆ وێنەیان ل شوینا هزران بکاردئینت.

٥ ـ ژمارەکا سنوردارکری ژ جهناڤان بکاردئینیت.

٦ ـ هۆزانا هایکۆ خۆ ژ دەربرینێ ل سەر بریاردانێ دویردئێخیت.

٧ ـ د زمانێ ژاپۆنیدا ل شوینا نیشانێن خالبەندیێ پەیڤ بکاردئینان.

٨ ـ هۆزانێن هایکۆ نە سەرواداربوون.

٩ ــ خۆ دویرکرن ژ کەسایەتیکرنا سرۆشتی.

زێدەباری تایبەتمەندیێن لسەری ئاماژە پێ هاتینە دان, هایکۆیا ژاپۆنی ( ژ (١٧) برگەیان پێکدهێت و لسەر سێ ڕێزان ب شێوازێ (٥/٧/٥) دهێتە پارڤەکرن) (یوتسویا,١٤٣٢ : ٨). هەروەسا ( سروشتەکێ سادە هەیە و خۆ ژ ئالۆزییان دویر دئێخیت. جیهانێ و تشتان وەکو خۆ دبینیت و وێنە دکەت) (Kazemian,2018: 3).

هۆنەرێ هایکۆ (( بەرهەمی کەلتوور و شێوەژیان و ئەزموونی ئەدەبی و ژیانی سەدان ساڵەی گەلی یابانە, بۆیە وەک هەر دیاردەیەکی تری ئەدەبی, یان کولتووری, زەحمەتە و ناشکرێت بە هەمان فۆرم و بابەت و تایبەتمەندییەوە, لە وڵاتانی تردا, دووبارە ببێتەوە, یان کۆپی بکرێتەوە )) (سابیر,٢٠٢٢ : ١٧). لەورا هایکۆیا کوردی ژی هەر چەندە ژلایێ ڕۆخسارێڤە گەلەک نە دویرە ژ هایکۆیا جیهانییا نوی, لێ ژلایێ ناڤەرۆکێڤە دهێتە جوداکرن ژ هایکۆیێن وەڵاتێن دیترڤە. سەبارەت هۆزانا هایکۆی وەک پێناسە ل زمانێ کوردیدا, هۆزانڤان (سمایل عەزەمی) دبێژیت: هایکۆ (( ئیماژی شێعریە کە ژیان وسروشت و زمان وفەرهەنگی تاکی کورد بە خوێنەر نیشان ئەدات)) (عەزەمی وئازەر وکەماڵ,١٣٩٩ : ٥). واتە هایکۆیا کوردی پتر بابەت و مژارێن کەتوارێ کوردی بخۆڤە دگریت, و جوانییا سرۆشتێ کوردستانێ کارتێکرنەکا مەزن ل هایکیستێ کورد کرییە. ژ دیارترین تایبەتمەندیێن هایکۆیا کوردی :

١ ــ ژ لایێ فۆرمیڤە, هایکۆیا کوردی ب سێ ڕێزان دهێتە نڤیسین, راستە هایکۆ ل دەف (( ئەزرا پاوند و گروپیان بە دوو دێری و چوار دێریش نووسیویانە بەڵام لای خۆمان جێگیرمان کردووە لەسەر سێ دێر )) (ئەحمەد, ٢٠٢٥). سەبارەت هژمارا برگان و پارڤەکرنا وان ل هایکۆیا کوردیدا چ قالبەکێ دیارکری نینە, ل ((یانەی هایکوی کوردی (هایکونووسانی باشوور), کە لامان ئاساییە لە ١٧ برگە زیاتر بێت و زۆرێک لە هایکوەکانیشمان لە ١٧ بڕگە زیاترن و لە ١٧ بڕگە کەمتریشمان هەیە)) (نۆڕی,٢٠١٩:ل٣٤). ب دیتنا مە مەرجێ (١٧) برگەی ب شێوازێ ٥/٧/٥ دگەل سروشتێ زمانێ کوردی گونجایی نینە ژبەر هندێ ئەڤ مەرجە وەکو فۆرم دهێتە لادان و بتنێ مەرجێ سێ ڕێزی وەکو تایبەتمەندیەکا دیار د هۆزانا هایکۆی دهێتە هژمارتن.

٢ ـ ژ لایێ ناڤەڕۆکێڤە, د زمانێ کوردیدا ژ بابەتێن هەرە گرنگە د هایکۆیێدا سروشتە, کو د ئەڤی جۆری دا, (( هایکو پێک دهێت ژ وەرزەک ژ وەرزێن سالێ یان ناڤێ گیانەوەرەکێ یان شینکاتییەکێ یان هەر کاودانەک گرێدایی ب سروشتی ڤە بت )) (سلێڤانی,٢٠١٠: ٩٢) . هەروەسا هۆزانڤان ( پەیڤا وەرزی (kigo) بکاردئینیت, یان ب شێوەیەکێ ڕاستەوخۆ ناڤێ وەرزی دئینیت, وەکی: بوهار و هاڤین, یان بشێوەیەکێ نەڕاستەوخۆ تنێ ئاماژێ ب وەرزەکێ ددەت ب ڕێکا هندەک پەیڤان, وەکی: پەیڤا "بەفر" ئاماژەیە بۆ وەرزێ زڤستانێ یان "مێش ومۆر" ئاماژەیە بۆ وەرزێ هاڤینێ ) ( عمر,٢٠١٧ــ٢٠١٨ :ل١٧ــ١٨).

ل سەردەمێن نویدا, (هایکۆ تێکەلی زمان و جڤاکێن نوی بوویە, لەورا مژار و خواستێن وێ ژی بەرفرەهتر بوون, ژبلی بابەتێن سروشتی, هەستێن مرۆڤی یێن گرێدای ب ژیانا باژێر و ناکوکیێن دی یێن جڤاکی ژی بوونە مژارێن هایکۆیان) (12:(Sami&Ertekin,2024. ئەڤ جۆرێ هایکۆیێ ئەزموونەکا مروڤایەتی ژ ژیانا ڕۆژانە دەربارەی گاڤەکا ڕاماندنێ ل گەردوونیدا ددەتە دیارکرن. هایکۆیا کوردی(( ناوەرۆکێکی پڕ لە خۆشەویستی هەیە, کە پڕە لە سۆزی ڕاستەقینەی نێوان شاعیر و یارەکەی و ڕاز و نیازی ناسکانەی ناخ و دەرونی )) (کەسنەزانی,٢٠٠٧: ١٥٦). هەروەسا ناڤەرۆکەکا نیشتیمانی و نەتەوەیی ب دیتنەکا شورەشگێرانە هەیە, چونکی (هۆزانڤانێ کورد ب هندەک وێنەیان ئاماژێ ب مێژوو و کارەسات و کەسایەتیێن کورد ددەن ) (Omeri:2023). زێدەباری بابەتێن ئاماژە پێ هاتینەدان, ((لە هایکوی کوردیدا دەستمان بۆ ئەمانەش "شەڕ و سێکس و ...هتد" بردووە )) (نۆڕی,٢٠١٩: ٦٥).

٣ ـ ژ لایێ پێکهاتێڤە, پەیرەوکرنا ساخلەتا (کورتبری (شیبومی) کو ئێکە ژ مەرجێن هەرە گرنگ) (عەزیز,٢٠٢٣: ٣٢). واتە بەرچاڤ وەرگرتنا بنەمایێ کورتیێ و خۆ دویرکرن ژ پەیڤێن نە پێدڤی د هایکۆیا کوردیدا. پتریا جاران دەمێ نەبۆریێ نهۆ دهێتە بکارئینان, بەلێ وەکو یانەیا هایکۆیا کوردی ((ئێمە هەندێ جار دەمی ڕابردووش بەکاردێنین )) (نۆڕی،٢٠١٩:ل٦٣). هایکۆ هۆزانەکا (سفک و تژی یە ژ وێنەیێن کو خواندەڤان پێدڤی دەمێن درێژ نابیت, داکو ژ رامان و مەرەمێن نەپەن و ئاشکەرایێن هەر هایکۆیەکێ تێبگەهیت) (ئاکرەیی,٢٠٢٤: ١٥). واتە (ئەڤ هۆزانە ژ هێمایێن سادە و ساناهی پێکدهێت, هەروەسا هۆزانڤان دیتن و ڕامانێن خوە ب قاسی دەرباسبوونا چێبوونا ڤی دیمەنێ کورت دکەت, و خوە یا هەستیاری تەڤلی هۆزانێ ناکەت) (Ebdo,2023:6). واتە نابیت هایکیست ل هایکۆیێن خۆدا ئاماژێ ب خوە بدت. سەبارەت ریتمێ (( ئەگەرچی دەوترێت لە هایکۆدا دەبێ سەروا بەکارنەبەیت, بەڵام لەبەرئەوەی سەروا باشترین هۆکاری بۆ جەخت کردن لە خشینی هەست و مانا, ئەوا هەندێ جار بەکاردەهێنرێ )) (کەسنەزانی, ٢٠٠٧ :١٠٧). ئێک ژ خالێن گرنگ د پێکهاتا هەر هۆزانەکا هایکۆیدا, هەبوونا کیرێجی یە, ئانکو (( دابران و وەستانێکی زمانی تێدایە)) (عەزەمی,1٤02 :٣), و ئەڤ چەندە ل (( زمانی ژاپۆنیدا وەستان یان بڕین بەم ئامرازانە دەکرێت ( tsu- kana-keri-ramu) بەڵام لە زمانەکانی دیکەى وەکو فارسی و عەرەبی وکوردیدا دەتوانین ئەمانەی بۆ دابنین (, \ ... \ ـــ ) )) (نۆڕی,٢٠١٩ : ٥٣).

٢. ٢. هۆزانا سێ خشتی :

٢. ٢. ١. زاراڤ و پێناسە:

جۆرەکێ دیتر ژ هۆزانا کورت جهێ خۆ دناڤ هۆزانا کوردیدا گرتییە, ئەوژی هۆزانا (سێ خشتی)یە , ئەڤ زاڕاڤە لێکدایە کو ژ دوو پەیڤان پێکهاتییە ( د زمانێ کوردیدا (خشتی) ب ڕامانا نیڤە دێر دهێت و (سێ خشتی) واتە سێ نیڤە دێر, هەروەسا ئاماژەیە بۆ ئەوان هۆزانێن سێ دێری یێن کێشدار و سەڕوادار) (مردانی و طاهرى,١٣٩٨: ٢٠٤). واتە زاراڤێ ( سێ خشتی) ب ڕامانا سێ ڕێزی یان سێ دێری دهێت.

سێ خشتی ( ئێکە ژ ژانرێن هۆزانا کورمانجی و سێ ڕێزێن سەروادار هەنە, کو هەر ئێک ژوان ب خشت دهێتە ناڤکرن. پتریا سێ خشتییان ب شێوەیەکی زارەکی هاتینە ڤەگێران, و هژمارەکا ژوان د ئەڤان سالێن دوماهیێ دا هاتینە نڤیسین. ئەڤان هۆزانان کێشەیەکا برگەیی هەیە و ب ستران و موسیقا دهێنە گوتن (علی پور,١٠٤٣: ٧). هەروەسا (سەلیم تەمۆ) پێناسەکرییە, کو (هۆزانەکە ژ سێ ڕستەیان پێکدهێن و ئەڤ سێ ڕستە هەشت برگەینە, وهەرسێ ڕێز ژ لایێ ڕامانێڤە پێکڤە گرێداینە) ((gorican,2022:16. واتە سێ خشتی هۆزانەکا زارەکییە ژ سێ ڕێزان پێکهاتییە, هەروەسا سەروادارە و کێشەکا دیارکری(هەشت برگەی) هەیە.

د بەراوردکرنا ئەڤی فۆرمی دگەل هۆزانا هایکۆی لدەف ڤەکۆلەران هاتییە گوتن کو (سێ خشتی ژ لایێ پێکهاتێ ڤە کورتترین فۆرمێ تەمامێ هۆزانەکێیە پشتی هایکۆیێ) (عظمى,2022:ل23). هەروەسا سێ خشتی و هایکۆ (( تا ڕادەیەک چ لە باری فۆرمی و چ لەباری کاڵەی شێعرییەوە لەیەک دەچن, بۆ نموونە سێ خشتەکی کوردی و هایکۆ لە سێ دێردا دەنووسرێن هەردوک باسی سروشت و ژیان دەکەن, هەڵبەت هەرکام جیاوازی و تایبەتمەندیی خۆشیان هەیە )) (عەزەمی وئازەر وکەماڵ,١٣٩٩ : ٥). بەلێ خالا جوداکەر ئەوە(سێ خشتی پشبەستنێ لسەر کێش و سەروایێ دکەت) (عظمى,2022: 23). واتە کێش و سەروا مەرجەکێ بنەرەتی یێ سێ خشتیێ یە.

٢. ٢. ٢. مێژوو و وەرار :

دەربارەی مێژوویا نڤیسینا سێ خشتیێ (سەلیم تەمۆ) دبێژیت : (سێ خشتی ژ سەد ساڵا سێیەم و هەتا ئەڤڕۆ د ناڤ کوردێن خوراسانێدا دهێن گوتن ونڤیسین و دگەل سازێ دهێنە سترین ((gorican,2022:16.

سەبارەت گوتار و ڤەکولینێن دەستپێکی یێن ئەڤێ هۆزانا لیریکی , بۆ ئیکەم جار ڕۆژهەلات ناسێ ڕوسی (ئیڤانوڤ ــ Ivanov)ی, ( هژمارەکا سێ خشتییان ل ژیر ناڤێ (ترانەهای کرمانجی) ل گۆڤارا (ئاسیا بنگال) ل ساڵا (١٩٢٧)ێ بەڵاڤکرینە, و ل دویفرا ڤەکولەرێ ڕوسی (تسوکرمان ــ Tsukarman)ی ل ساڵا(١٩٨٦)ێ ل پەرتوکا (کورمانجێن خوراسان) ئەڤ جۆرە هۆزانە پێشکێش کرینە (علی پور,١٤٠٣: ٧). پشتی هەردوو گوتارێن ئاماژە پێ هاتینە دان, هۆزانڤان و ڤەکۆلەرێ فارس (ملک الشعراء بهار) کو (گرنکی ب ئەڤان جۆرە هۆزانان دایە و ب (غەزەلیاتێن سێ خشتی) ناڤکرینە. ڤەکولەر (کەلیم الله تەوەحدی) بۆ ئێکەم جار( ل ساڵا (١٣٣٤)ێ ناڤێ سێ خشتی ئێخستییە لسەر ئەڤان هۆزانێن سێ ڕێزی و ب کومکرنا (٢٠٢) تێکستێن سێ خشتیێ ڕابوویە (زمانی و میرحسینی,١٤٠١: ٤٥). ڕەنگە ل دەڤەرا کورمانجێن باکۆرێ خوراسانێ زێدەتر ژ هزار نموونەیێن ئەڤان سێ خشتییان بهێنە دیتن, بەلێ جهێ سەرەنج ڕاکێشانێ یە کو تنێ نڤیسەرەک ژی ژ نڤیسەرێن ئەوان هۆزانان نە هاتییە ناسکرن (لائین,١٣٧٦ : ١٦١). هەژی ئاماژەدانێیە کو (کورمانج هژمارەکا هۆزێن کوردانە لسەردەمێ سەفەویان بۆ پاراستنا سنورێ ئیرانێ ژ ئوزبەکییان بۆ خۆراسانێ هاتینە ڤەگوهاستن, هەروەسا هەلگرێن بەشەکێ مەزن بووینە ژ ئەدەبێ کوردی) (مردانی وطاهری,١٣٩٩: ٢).

ئەڤ هۆزانا زارەکی ( ل دەردورا دێرسمێ ژی ب دیالێکتا زازاکی و هەروەسا د نامەیێن ئەلێکسەندەر ژاباییدا ژی ئەم ڕوی ب ڕویێ سێ خشتیێن مەلا مەحموودێ بایەزیدی دبین ) (grican,2022:16). ئانکو نموونەیێن مینا سێ خشتییان نە بتنێ ل خوراسانێ هەنە, بەلکو ( گەلەک نموونەیێن مینا هۆزانێن سێ خشتی یێن کوردێن خوراسانێ ل هەر ئێک ژ وەڵاتێن تورکیا, عیراق, سوریا, ئەرمینیا و ڕۆژئاڤایێ ئیرانێ دهێنە دیتن) (حسین پور و مرادیان,١٣٩٥ : ٨٨٦). واتە (ژ لایێ جوگرافیڤە دناڤ دیالێکتا کرمانجییا سەریدا بەربەڵاڤە) ((gorican,2022:16.

سەبارەت نڤیسین وگوتنا ئەڤان جۆرە هۆزانان , (دیارە کو پشتی کوچکرنا هۆزێن کورمانجان, ئەوا ل دەستپێکا سەردەمێ سەفەویدا ڕوویدای وبەشەک ژ کوردێن ڕۆژئاڤایێ ئیرانێ بۆ خوراسانێ کۆچکرین, ئەڤ جۆرە هۆزانە لگەل هۆزانڤانێن وان بۆ دەڤەرێن باکورێ خوراسانێ هاتینە ڤەگوهاستن, خۆشبەختانە ژ نڤشەکێ بۆ نڤشەکێ دناڤبەرا کورمانجێن خوراسانێدا هاتە ژبەرکرن وپاراستن) (علیپور,١٣٩٥: ١١٨). ل سەردەمێ نویدا (کوردێن خوراسانێ هەتا نهۆ ژی ئەڤی فۆرمێ هۆزانێ بکاردئینن. ئەڤ هۆزانە ژبەر فرە جۆریا ناڤەڕۆک و بابەتێن وێ بشێوەیەکێ بەرفرەهـ ل هەمی دەزگەهێن موسیقی و کەلتووری هاتییە بکارئینان, ڕەنگە ئەڤە هوکارەکێ سەرەکی ژی بیت کو ئەڤ فۆرمە نەهاتبیتە ژبیرکرن ) (لایین,١٣٩٨: ٦). دەربارەی شێوازێ نڤیسینا سێ خشتیێن نوی یین ئەڤی سەردەمێ (هۆزانڤانێن هەڤچەرخ پابەندن ب میراتێ ئەدەبیێ هۆزانڤانێن ژبەری خۆ و پتر پەیڤسازی و وێنەسازییا ئەوان بکاردئینن, چونکی پرسا چاڤەرێکرنا وەرگری و پەسەندکرن ژ ئالیێ چڤاکێ ئەدەبیڤە ئارمانجە. پەیوەندییا سوزداری لگەل سروشتی ڕێکەفتنەکا دیارە ل هونەریدا و بتایبەتی د هۆزانێدا. ئەڤ جۆرە ڕێبازە ل ئەدەبیاتا فۆلکلوری وکلاسیکیدا دیارترە ژ ئەدەبیاتا نویدا, ژبەرکو پەیوەندی پتر د گەل ژیارا گوندنشینی و کوچەری و ژینگەها سروشتیدا هەبوو (علي پور,١٤٠٣: ٢٢). د ئەڤی سەردەمیدا (ڕۆژانە ب دەهان هۆزانێن سێ خشتی یێن مودێرن ژ ئالیێ هۆزانڤانێن هەڤچەرخڤە ئاوازا بۆ ددانن و د ئێخنە لبەر دەستێ خەلکێ خۆ) (لایین,١٣٩٨: ٨). واتە سێ خشتیێن نوی ب هەمان فۆرم و پێکهاتا فۆلکلوری دهێتە نڤیسین, لێ تنێ ژ لایێ ناڤەڕۆکێڤە تا ڕادەیەکێ ژ سروشتی دویرکەفتینە وپتر بەرەف بابەت وئاراستەیێن جوداتر چووییە.

٢. ٢. ٣. جۆرێن هۆزانا سێ خشتیێ :

وەکو هەر هۆزانەکا دیارکری, هۆزانا سێ خشتی ژی دبنەرەتدا دابەشی دوو جۆرێن سەرەکی دبیت :

( ١ ـ سێ خشتییا ئێک بەندی : ئەڤ جۆرە ژ ئێک بەندی پێک دهێت, کو ئەڤ بەندە تنێ ئێک سێ خشتیێ ب خۆڤە دگریت. سێ خشتیێن ئەڤی جۆری گەلەک بەرفرەهن.

٢ ــ سێ خشتییا فرە بەندی : ئەڤ جۆرە ژ دوو بەندان هەتا چوار بەندان پێک دهێت. هژمارا برگەیان د ئەڤان بەنداندا نە هەمان هژمارن, بۆ نموونە ڕەنگە سێ خشتییا ئێکێ (٨) برگەیی بیت و یا دووێ وسێیێ (٦) و (٧) برگەیی بیت. ئەڤ جۆرە ب (سێ خشتییا تەرجیع بەند) دهێتە ناڤکرن) (علیپور,٢٠١٥: ١١٩ ــ ١٢٠). دەربارەی ڕێژەیا بەربەڵاڤبوونا سێ خشتییان ل دویف ژمارەیا برگەیێن وێ, د ڤەکۆلینەکێدا ژسەرجەم (٣٠٤) پارچە سێ خشتییان هاتییە ئەنجامدان, ئامار بڤی ڕەنگێ ل خوارێ بووینە (هەمان ژێدەر: ١٢١) :

کەواتە جۆرێ بەربەڵاڤ و ڕەسەنێ وێ بتنێ سێ ڕێزییە و ئێک بەندا هەشت برگەیی یا هۆزانێیە و جۆرێ دووێ ژ کومەکا ئێک بەندیان پێکڤە بەرنیاسە.

٢. ٢. ٤. تایبەتمەندیێن هۆزانا سێ خشتیێ :

١ـ سێ خشتی (پتر پشتبەستنێ لسەر کێشێ و سەروایێ دکەت چونکی دڤێت هەرسێ رێز ئێک سەروا بن هەروسا ژ ئالیێ هژمارا برگان و پارڤەکرنا وان لسەر سێ ڕێزان بیت, ئەڤ فۆرمە نیزیکترین فۆرمێ هۆزانێیە بۆ هایکۆیێ چونکی ژ (٢٤) برگەیان پێکدهێت و بشێوازێ (٨/٨/٨) دهێتە پارڤەکرن) (عظمى,2022: 23). سەبارەت کێشا ئەڤێ فۆرمێ هۆزانێ ڤەکولەرێ فارس (بهار) دبێژیت: (سەرەرای غەزەواتێن عەرەبان و گوهوریانا کێشا برگەیی بۆ کێشا عەروزی, لێ کێشا برگەیی شییا هەبوونا خۆ پارێزیت. ئەڤ کێشە هەتا نهۆ ژی ل دەف کوردان بەربەلاڤە (مردانی و طاهری,١٣٩٨ :٢٠٥).

٢ـ ژ ئالیێ پێکهاتێڤە, (وێنە ل سێ خشتیێ دا کورت و سادەنە وەکی شێوازێ ژیارا کوردێن کورمانجان. د ئەڤان وێنەیاندا هیچ ئاماژەیەک ب ئەفسانەیێن نەتەوەیی, کەسایەتێن ئاینی, ئاماژەیێن قورئانێ نینە ( پور,١٤٠٣ : ٣). جهێ ئاماژە پێدانێ یە کو (وێنەیێن گرێدای ب ئەڤینداران و دیمەنێن سروشتی و گوندان بەربەڵاڤترین وێنەنە ل سێ خشتیێ دا) (هەمان ژێدەر:٤). دەربارەی زمانێ سێ خشتیێ ئەڤ فۆرمە ( ب زمانەکێ مللی یی سادە دهێتە خواندن و نڤیسین) (مردانی و طاهری,١٣٩٨ :٢٠٤).

٣ـ ژ ئالیێ ناڤەروکێڤە سێ خشتی ( ژ ژیانا ڕۆژانە و سروشتێ دانەرێ وێ تێدا ژیایی هاتییە وەرگرتن, کو ب شارەزایانە و ب هێمایان کومەکا بەرفرەهـ ژ بابەتان هاتینە پێشکێشکرن(مردانی و طاهری,١٣٩٨ :٢٠٠), وەکی بابەتێن : (ژیان, ئەڤینداری, هیڤی, ڤەگێرانا بێ ئومێدیێ, نستالوژیا, ڕوندک و گریان, نیشتیمانپەروەری, سۆزداری بۆ هەڤال و وەڵاتێ خوە, چیا و دەشت و ژیارا کوچەریێ و عەشیرەتگەریێ , دەربەدەری, شەر و کوشتن, دیلبوون. هەروەسا ئەزموونا کورمانجان دژی لەشکەرکێشی و فەتحکرنا ئوزبەک و ڕووس و تورکمانان هاتینە نیشاندان (زمانی و میر حسینی,٢٠٢٣ : ٤٣). وەکی ئاماژە پێ هاتییە دان چەندین بابەتێن جۆرا و جۆر بخۆڤە دگریت, لێ (تەوەرێ سەرەکیێ سێ خشتیێ ئەڤیندارییە, ڕەنگە باشتربیت بێژین هەر خشتییەک وێنەیەک وبیرهاتنەکا ئەڤینداریێیە) (لائین,١٣٧٦: ١٦٠).

٢. ٣. پۆستەرە شیعر :

٢. ٣. ١. زاراڤ و پێناسە :

د ناڤ هۆزانا هەڤچەرخا کوردیدا هژمارەکا زاڕاڤێن جوداجودا بەرامبەر هۆزانا کورت دهێنە بکارئینان, زاراڤێ (پۆستەرە شیعر) ئێک ژ ئەوان زاڕاڤانە. پۆستەرە شیعر ژ ئێکگرتنا دوو پەیڤان (پۆستەر+ ە/ناڤبەند+ شیعر) پێکدهێت. پەیڤا (پۆستەر) (( ووشەیەکی ئینگلیزییە و مانای ـ ئیعلان ـ دەگەیەنێ )) (عبدالواحد,١٩٧٨: ٥), واتە (( پۆستەر هەڵگری شتێکە یاخود بیر و مەبەستێکە کە پەیامنێر گەرەکیەتی بگاتە وەرگر بە خێرای و بە زویی )) (کەسنەزانی,٢٠٠٧: ٢٢) ب لێکدانا هەردوویان پەیڤەکا لێکدای (پۆستەرە شیعر) درستبوویە. ب ئەڤی شێوەیی ئەڤ زاڕاڤە بوویە هەلگرا پەیامەکا کورت.

د ناڤ هۆزانا نوی یا ئەدەبێ کوردیدا, چەندین ناڤێن جۆرا جۆر بۆ کورتە هۆزانان بکارئیناینە, کو هەمیان دڤیان دەربرینێ ژ هزر و دیتنێن خۆ بکەن, ب ڕێکا قەبارێن بچویک و کێمترین پەیڤان, بۆ ئەڤێ مەبەستێ (( توێژەران و شاعیران و نووسەرانی ئەم بوارە زاراوەکانی (پۆستەرە شیعر, کورتە شیعر, کۆپلە شیعر, خونچە شیعر, پشکۆ شیعر, بروسکە شیعر, کەڤاڵە شیعر) بەکاردەهێنن, کە ئەمەش هەموویان گوزاراشتن لە ئەدگاری (کورتبری)ی ئەم فۆرمە شیعرییە )) (خۆشناو,٢٠٢٤: ٢٢٨). سەبارەت هەبوونا ژمارەکا زۆر ژ زاڕاڤێن کو دەربرینێ ژ هۆزانا کورت دکەن, ڕەخنەگر (ئازاد عەبدولواحید) دبێژیت: ((لە ساڵی هەشتاکان هەر یەک هەڵوەستا لە خۆیەوە زاڕاوەیەک و بەحەزی خۆی دادەنا, یەک دەنووسی (پێکە شیعر) چونکی بە قەدەر پێکەکە ئەو پۆستەرانە, یەکێک ناوی لێ دەنا (پۆستەرە شیعر) و یەکێک ناوی لێ دەنا (خونجە شیعر) ئیتر ئاوا ئەو ناوانە هەمووی هەیە, بەڵام ئەوەی کە شائیعە و مواسەفاتی پۆستەر هەر ئەوەیە کە لە پۆستەرە شیعردا هەیە. ئینجا بوویە ئەمە هەمووی خۆ شاردنەوەیە لە پشت زاڕاوەکان )) (عەبدولواحید,٢٠٢٥). کورتیلە شیعرێ وەکو چەمکەکێ نوی بۆ ئێکەم جار خۆ دفۆرمێ پۆستەرە شیعردا دیتییە. پۆستەرە شیعر (( بریتییە لە بەرجەستەکردنی شیعر لە تابلۆیەکی بچکوڵانە, کە وەکو پۆستەرێکی بچووک دەکەوێتە بەرچاو, خورپەیەکی شاعیرانە, یان حالەتێکی دەروونی لە ناکاو, یان بابەتێکی کتوپڕ دروستبووە, یان ساتەوەختێکی شێک یان حاڵەتێک, یان ڕووداوێک لە خۆ دەگرێت )) (خضر و محەمەد,٢٠٢٣:ل٦٦). واتە هۆزانڤانی مفا ژ هونەرێ پۆستەران وەرگرتییە, کو چەوا بینەر ل دەمێ بەرامبەر پۆستەرەکێ ڕادوەستییت, ب زویترین دەم زانیاریان ب دەستخوەڤە دئێخیت, ل پۆستەرە شیعر دا ژی ب هەمان شێوەیە. هەروەسا شێرکۆ بێکەس پێناسە دکەت,کو: ((شیعری پۆستەر (پوختە شیعر)ە, زەڕەبێنیکی زۆر حەساسە, چڕو مەوزوعییە )) (عەبدولواحید,٢٠٠٣:ل٣٠٦). هەروەسا ملکو ئەحمەد دبێژیت: (( فۆرمێکی نوێی هونەریی شیعری هاوچەرخە, لە دەقێکی بچووک پێکدێت, کە شاعیر بە شێوەیەکی خەست و چڕ, وێنە و بیرۆکە و خەیاڵی خۆی دادەنێت, خۆی لە وشەی زیاد و درێژ بڕی دەپارێزێت )) (ئەحمەد,٢٠١٨:ل١٥١). ل دوماهیێ ئەم دشێین بێژین ژ ئەوان پێناسەیێن ئاماژە پێ هاتییەدان کو پۆستەرە شیعر دیمەنەکێ کورتە و زوی دەربازدبیت, ئەو وێنەیێن نە چاڤەڕێکری کاریگەریەکا کویر لسەر خواندەڤانی دهێلیت کو دبیتە ژێدەر بۆ هزرکرنەکا کویر ل دەف خواندەڤانی .

٢. ٣. ٢. مێژوویا سەرهلدانێ :

کورتیلە شیعر (( لە ناوەراست و کۆتایی ساڵانی حەفتاو هەشتایەکی سەدەی رابردوو, لەناو شاعیران و خوێنەراندا شێوە شیعرێک بەدەرکەوت و باس و خواسی زۆری لێکەوتەوە لەو کاتەدا کە زۆر شاعیر خاوەن بەهرەو توانست کەتنە نووسینی ئەم جۆرە شیعرەو کاریان تێدا کردو کەوتنە بەرهەمهێنانی کە بە (پۆستەرە شیعر) و (بروسکە شیعر) و (شیعری مەوزوعی)ناویان دەبرد)) (خضرو محەمەد,٢٠٢٣: ٧٠).

دەربارەی نڤیسین و بکارئینانا زاراڤێ پۆستەرە شیعرێ بۆ ئێکەم جار ل ئەدەبێ کوردیدا, هۆزانڤان(شێرکو بێکەس) دبێژیت: (( بۆ یەکەم جار لە ڕۆژنامەی ــ هاوکاری ــ ژمارە(٢٨١)ی ڕۆژی ٣٠/٨/١٩٧٥ دا بە ناونیشانی (دە پۆستەر لە پێشانگای شیعرێکی کۆچەر)دا ئەو زاراوەیەم بەکار هێناوە و نموونەی ئەم جۆرە شیعرانەم بڵاوکردەوە )) (بێکەس,١٩٧٨: ١٧٨). واتە شیرکو بێکەس وەکو پەرەپێدەر و داهێنەرێ ئەڤی ژانرێ هۆزانێ دهێتە هژمارتن.

پشتی شڕۆڤەکاری دناڤبەرا نموونەیێن هەرسێ فۆرمێن هۆزانێ (هایکۆ, سێ خشتی, پۆستەرە) ژ لایێ ناڤەڕۆکێڤە هاتییە ئەنجامدان, ئەم گەهشتینە ئەنجامەکێ ل دویف خشتەیێ لسەری دیار,کو هۆزانا هایکۆ دکەڤیتە ناڤەڕاستێ دناڤبەرا هەردووجۆرێن هۆزانێدا, بێ دیاربوونا باڵادەستییا چ جۆرەکێ ژهەردوو فۆرمێن هۆزانێ سێ خشتی وپۆستەرە شیعرێ لسەر هایکۆی.

٤ . ئەنجام

١ . د ئەڤێ ڤەکۆلینێدا ژ ئەنجامێ شڕۆڤەکرنا هژمارەکا هۆزانێن دیارکری وبەراوردکرنا داتایێن خشتەیێن ئاماری ژلایێ فۆرم وپێکهات وناڤەڕۆکێڤە, کو ڕوونبوویە هایکۆ لگەل هۆزانا سێ خشتی هەڤپشکبوویە پتر ژ پۆستەرە شیعرێ.

٢. کورتی و پوختی خالا هەڤبەش و بنەڕەتە دناڤبەرا هەرسێ ژانرێن هۆزانێدا.

٣ . ژ لایێ فۆرمیڤە, هۆزانا هایکۆ هەڤدەم دگەل سێ خشتیێ فۆرمێ سێ ڕێزی مەرجەکێ سەرەکی وبنەرەتە, بەڕۆڤاژی پۆستەرە شیعرێ کۆ پابەندی هژمارەکا دیارکری یا ڕێزان نینە.

٤ . کێش و سەروا د هایکۆی و پۆستەرە شیعرێدا لبەرچاڤ ناهێتە وەرگرتن, د بەرامبەردا مەرجەکێ سەرەکییە د هۆزانا سێ خشتیێدا .

٥ . د هایکۆیێدا وێنە دڤێت بشێوەیەکێ ڕاستەوخۆ بهێتە کێشان نەک ل دەمێ بۆریدا بهێتە ڕویدان. بەلێ د هەردوو ژانرێن دیتردا دەمەکێ دیارکری یان دەستنیشانکری نینە.

٦ . ژ لایێ ناڤەڕۆکێڤە هەرسێ ژانرێن هۆزانێ هەمی بابەتان بخۆڤە دگرن .

٧ . دەربرینا هەست و سۆزان, هۆزانا هایکۆ ژ هەردوو جۆرێن دی دهێتە جوداکرن, کو نابیت هۆزانڤان ل دەمێ ڤەگوهاستنا وێنەیان هەست و هەڵچوونێن خۆ بدەتە دیارکرن, بەلکو تنێ ئاماژە پێ دهێتە دان, ئانکو خۆدێ هۆزانڤانی ئامادە نینە. د دەمەکێدا ل سێ خشتیێ و پۆستەرە شیعرێدا ئاساییە و ب ئازادانە هۆزانڤان دەڕبیرنێ ژ هەڵچوونین خۆ دکەت.

٥ . لیستا ژێدەران

ژێدەر ب زمانێ کوردی

ـ ئاکرەیی,شهاب(٢٠١٦). کەڤالەک شکەستی. دهۆک: چاپخانا خانی.

ـ ئاکرەیی, شەمال(٢٠٢٤).خویسارا پەیڤان. دهوک: چاپخانا خانی.

ـ ئاکرەیی, شەمال .چاڤپێکەفتن لسەرئەزموونا هۆزانا هایکۆ. ئاڤاهیێ گوڤارا مەتین. مێژوو (٤/١١/٢٠٢٤).

ـ ئامێدی,تیرۆژ(٢٠٢٠). گولدانکا سۆسنا. بڵاوکراوەکانی یانەی هایکوی کوردی.

ـ ئەحمەد,ملکو(٢٠١٨).هایکو لە ژاپۆنەوە بۆ کوردستان. چاپخانەى کەکۆن.

ـ ئەحمەد, ملکو. دیدار لسەر مەرج و ڕیسایێن هایکۆ (پەیوەندیێن ئەلیکترونی). مێژوو (٢١/٤/٢٠٢٥).

ـ بەیار باڤی(٢٠٢١). سێ پوستەرە شیعر. ژمارە(٨٤). ئێکەتیا نڤیسەرێن کورد تایێ دهۆک.

ـ بێکەس,شێرکۆ(١٩٧٨). کازیوە. سلێمانی: الأمانة العامة للمکتبة المرکزیة.

ـ تەمۆ, سەلیم .دیدار لسەر بەرهەمێن سەلیم تەمۆی یێن تایبەت ب هایکۆیڤە(پەیوەندیێن ئەلیکترونی). مێژوو (١٧/٢/٢٠٢٥).

ـ جاسم, ئەحمەد(٢٠١٨). ژ سیمایێن ڕەشەبای.دهوک: چاپخانا هاوار.

ـ خضر, پەروین عبدالله و محەمەد,فواد رەشید(٢٠٢٣).پۆستەرە شیعر لە شیعری هاوچەرخی کوردیدا. گۆڤاری قەڵای زانست. بەرگ(٨). ژمارە(١).هەولێر. زانکۆی لوبنانی فەڕەنسی .

ـ خۆشناو, کامران ابابکر خضر(٢٠٢٤). بنیاتی هونەریی لە (مۆبایلە شیعر)یی کوردییدا. گۆڤاری زانکۆ. بەرگ(٢٨). ژمارە(٣).زانکۆی هەولێر.

ـ سابیر,ڕەفیق(٢٠٢٢).لەدنیای گوڵاندا:گوڵبژێرێکی هایکوی یابانی وباسێک لە بارەی هایکو.سلێمانی:ناوەندی غەزەلنووس.

ـ سلێڤانی,خالد عەلی(٢٠١٠). شیعرا هایکو. گوڤارا هیزل. ژمارە(١٧). زاخو.

ـ سلێڤانی, خالد عەلی(٢٠١٠a). داکەتنەک ژ ڕۆژئاڤایا پەیڤان. دهوک: چاپخانا هەوار

ـ سلێڤانی, خالد عەلی(٢٠١٤). پشیکێن ئاشی. دهوک: چاپخانا پارێزگەها دهوکێ.

ـ سندی,کوڤان(٢٠٠٦).چراێ شەڤ. دهوک: چاپخانا زانا.

ـ عبدالواحد, ئازاد(١٩٧٨). پۆستەر و پەراوێزێکی رەخنەیی. گۆڤاری بەیان. ژمارە(٥٢). بغداد.

ـ عەبدولواحید,ئازاد(٢٠٠٣).گەڕانەوەیەک بۆ پۆستەرەشیعر. گۆڤاری ڕامان. ساڵی حەوتەم. ژمارە(٨٠). هەولێر.

ـ عەبدولواحید, ئازاد .دیدار لسەر مەرج و ڕیسایێن پۆستەرە شیعرێ (پەیوەندیێن ئەلیکترونی). مێژوو(٦/٤/٢٠٢٥).

ـ عەزەمی,سمایل وئازەر,شەویار گولابی وڕەمەزانی, کەماڵ(١٣٩٩). میزەگردێک لەبارەی هایکۆ و پێگەی لە ئەدەبی کوردیدا. هفتەنامەی سیروان. ژمارە (١٥٩٣) .

ـ عەزیز, فێنک وەعد(٢٠٢٢). سەکەراتێن ماتسووی و چریسکێن شەڤا تاڕی. گۆڤارا پۆیێتیکا. دهوک: دەزگەها سپیرێز. ژمارە(٤).

ـ فاضل, هیوا(٢٠١٩). ئورڤیا. ئیران : چاپخانا تەهران.

ـ کەسنەزانی, بوشرا(٢٠٠٧). پۆستەرە شعری کوردی و هایکۆی ژاپۆنی. وەزارەتی ڕەوشەنبیری.

ـ گەردی,کامەران(٢٠٢١). مێژووی پۆستەرە شیعری کوردی و ڕاگوزارێکی"تایبەت" بە فۆرمی هایکۆ. گۆڤارا ڕامان. ژمارە(٢٨٩/٢٩٠).

ـ محەمەد,شاخەوان فەرهاد(٢٠١٣). کورتیلە شیعر لە ئەدەبی هاوچەرخی کوردیدا. نامەی ماستەر. زانکۆی سەلاحەددین. کولیژی زمان. هەولێر.

ـ نۆڕی, سەردار حەمید(٢٠١٩a). هەوڵەکانی هایکوی کوردی, لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان.گوڤاری هایکیست. ساڵی دووەم. ژمارە(٢).

ـ نۆڕی, سەردار. دیدار لسەر مەرج و ڕیسایێن هایکۆی (پەیوەندیێن ئەلیکترونی). مێژوو (٤/٥/٢٠٢٥).

ـ نۆڕی, سەردار(٢٠١٩).کەوتنەخوارەوەى مەراق. تاران:بلاوکراوەکانی نووسیار.

ـ هالۆ,دلبرین(٢٠٢٢).هەناسەیێن وەستیایی.ئیران: چاپخانەیا تەهران.

ژێدەر ب زمانێ عەرەبی :

ـ إيشي ,نياـ ناتسو(2016). شلال الغيب:الهايكو الرفيع هو لغز.ترجمة:محمد عضيمة.مجلة نزوى. العدد (٨٧). صص١١٣ـ١٢٣.

ـ البستاني, بشرى (٢٠١٥).الهايكو العربي بين البنية والرؤى.مجلة رسائل الشعر , العدد(٣).

ـ براهمي,فلة وحفري,فطيمة وخليف,عبدالقادر(2022).شعر الهايكو من الخصوصية اليابانية الى الانفتاح على العالمية.مجلة القارئ للدراسات الأدبية والنقدية واللغوية.العدد(3).الجزائر:جامعة الوادي. صص103 ــ 121 .

ـ بولحام,مال(2019).قصيدة الهايكو الجزائرية بين التجريب والتلقي.مجلة التسليم.الجزائر:جامعة باتنة.كلية اللغة والأدب العربي والفنون. صص509 ـ 538.

ـ بومجان,زهية ومكاكي,محمد(2023). بنية قصيدة الهايكو العربية.مجلة النص.المجلد(9).

ـ بومطرق,نورة وخشاب,اية(2019ـ 2020).التجريب في شعر الهايكو"قراءة في تجربة الأخضر بركة".مذكرة الماستر.المركز الجامعي عبدالحفيظ ب الصوف ليلة:معهد الاداب واللغات.

ـ شعبور,سلسبيل وعياري,منية(2018ـ 2019).شعر الهايكو في الخطاب الشعري الجزائري المعاصر,بحث في البنية المعمارية والخصائص الجمالية والمعنوية ــ هايكو القيقب لمعاشو قرور أنموذجا ــ . مذكرة الماستر.جامعة العربي التبسي ــ تبسة.كلية الاداب واللغات.قسم اللغة والأدب العربي.

ـ عبدالحاكم,بالحيا(2023).نص الهايكو,مفهومه ومميزاته,وقيمه العالمية. مجلة دراسات وابحاث المجلة العربية في العلوم الانسانية والاجتماعية. كلية الاداب واللغات والفنون. جامعة سيدي بلعباس. المجلد(15). العدد(2).

ـ عمر,نبیلة وعمر,زينة(2017 ــ 2018).شعر الهایکو في دیوان "أتوهج في نبض القصید" ل"عقيلة الرابحي". مذكرة الماستر.جامعة مولود معمري .كلية الاداب واللغات. قسم اللغة العربية وادابها) .

ـ کاصد,عبدالكريم(2022).أزهار الهايكو وحديث الأشجار. بغداد: دار النبض للنشر والتوزيع.

ـ یوتسویا,ریو(١٤٣٢). تاریخ الهایکو الیاباني.ترجمة: سعيد بوكرامي.المجلة العربية.الرياض. الكتاب(175).

ژێدەر ب زمانێ فارسی :

ـ حسین پور ومرادیان(١٣٩٥). دغدغە ها در ترانە های سە مصراعی کردهای خراسان. یازدهمین گردهمایی بین المللی انجمن ترویج زبان و ادبیات فارسی. دانشگاهـ گیلان در شهر رشت. تاریخ ١٧ ــ ١٩. صص ٨٧٩ ـ ٨٩٨.

ـ زمانی, فاطمە و میرحسینی, مژگان(١٤٠١). انسان شناسی فرهنگی نظام زندكى شبانى در سة خشتى هاى كرمانجى خراسان شمالى. فصلنامه علمى مطالعات فرهنگی ــ اجتماعی خراسان. دورە (١٧). شمارە (٢). صص ٣٧ ـ ٧٢ .

ـ عظمى, اسماعيل(٢٠٢٢). هايكو در زبان كوردى. آوای تبعید برگسترە ادبیات وفرهنگ. شمارە(٢٨). صص21 ـ 25.

ـ علیپور,اسماعیل(١٣٩٥). معرفی سرودەهایی از شاخە ادبیات شفاهی ایران: سەخشتی های کرمانجی. . نشریە علمی: زبان فارسی و گویش های ایرانی. سال(١). شمارە(١). ص ص ١١٣ ـ ١٣١.

ـ علی پور, اسماعیل(١٤٠٣). تصویر سازی در سەخشتی های کرمانجی. دوماهنامە فرهنگ و ادبیات عامە. سال(١٢). شمارە(٥٩). صص ١ ـ ٣٨ .

ـ لائین, علیرضا سپاهى(١٣٧٦). سە خشتی,شعر ویژە کرمانجها. مجلە شعر. شمارە (٢١).صص ١٥٨ ـ ١٦٣.

ـ لایین, ئەلیرزا سپاهی (١٣٩٨). سێ دلۆپ. سنندج: مادیار.

ـ مردانی, أیگین و طاهری, صدرالدین(١٣٩٨). تحلیل نشانە شناختی ساختار ادبی سە خشتی های کرمانجی. فصلنامە زبان شناسی گویش های ایرانی. سال (٤). شمارە (٢).

ـ مردانی, أیگین و طاهری, صدرالدین(١٣٩٩). پی جویی نشانەهای نوشتار زنانە در سەخشتی های کرمانجی. زن در فرهنگ و هنر. دورە(١٢). شمارە(١). صص ١ ـ ١٧.

ژێدەرێن لاتینی :

Haıku.Çapa Duyem. Istanbul:Avesta. Bereh, Berken (2020). ـ

Ebdo, Ebdırıhman(2023). Qérınek Perçebüyı. Qamışlo: Aleyqona.-

Gorıcan, Sıdıq(2022). Gumbıl. Istanbul: Weşanén Dara. ـ

- Omerı,Yehya(2023). Nıvdestpékek bo haıküya Kurdı. Botan Tımes: https://botantimes.com/nivdestpekek-bo-haikuya-kurdi

De hat ditin 22/5/2025.

ژێدەر ب زمانێ ئینکلیزی :

-Abbood,Omar Ra'oof and Salloom,Aida Thamer(2020).Cross-cultural poetry:The influence of Japanese Haiku poetry on English modernpoetry/ Acomparative study. Journal of University of Shnghai for Science and Technology. Volum(22).Issue(10).ss 1007-6735.

- Budimir,Jana(2023).The Influence of Haiku on American and British Poetry.Undergraduate thesis. Srpanj: University of pula.

- Bullock,Owen(2021).Haiku for recovery: An immersive workshop.Journal of writing and writing courses. Vol (25). No (1). University of Canberra.pp1-26.

- Hong,Nguyen & Wolff,Michael Roth(2019).An analysis of haiku teaching discourse: From talking about to doing haiku.Journal of Pedagogical Research. Volum(3).Issue(3).Canada: University of Victoria.Faculty of Education.

- Kazemian,Saba(2018).On the poems of Bijan Jalali and Yadollah Royal: A short comparative study.Journal of organizational Behavior Research. Vol(3). Ss 2528-9705.

- Reichhold,Jane(2011).UkiaHaiku Festival Workshop.Ninth Annual ukiaHaiku Festival 2011.pp 1-8.

ــ ژێدەر ب زمانێ فەرەنسی :

- Chipot,Dominique et Jean Antonini(2014).Histoire du Haiku en France.The foundation Haiku Francie.

ژێدەر ب زمانێ تورکی :

- Akhan,Nurcıhan ve Büyükarman(2021).Haiku Estetipoıklşiği ve Oruç Arubanın Haıkuları Üzerine Yapısal Bir Deneme.Folklor/Edebiyat International Journal.Cyprus Internatıonal University.Cılt(27).Sayi(108).

ژ	جۆرێن سێ خشتیێ	ئەنجام
١	(٨) برگەیی	(٢٨٧) پارچە
٢	(١٤) برگەیی	(٧) پارچە
٣	(٧) برگەیی	(٤) پارچە
٤	(١٥) برگەیی	(٣) پارچە
٥	(١١) برگەیی	(١) پارچە
٦	(١٣) برگەیی	(١) پارچە
٧	(٥) برگەیی	(١) پارچە

ژ	بنیاتێ هونەری	هەیە/ نینە
١	فۆرمێ سێ ڕێزی	û
٢	وێنەیەکێ ڕاستەوخۆ	û
٣	زمانێ سادە	û
٤	ڕیتم	û
٥	کیرێجی	û
٦	هەبوونا هەستەکێ دیارکری	ü

ژ	بابەت	هۆزانا هایکۆ	هۆزانا سێ خشتی	پۆستەرە شیعر	ئەنجام
١	زمان	ئاماژەیی, سادە و چڕە	سادە و ڕوهنە	ڕاستەوخۆیە, هێمای وچڕە	زمانێ هایکۆی پتر نێزیکی سێ خشتیێیە, زمانێ هەردوویان سادەیە ودویرە ژ پەیڤێن ئالۆز.
٢	کێش وسەڕوا	ب تەمامی ئازادە ژ کێش وسەڕوایێ	کێش وسەڕوا مەرجەکێ سەرەکییە	پتریا جاران ئازادە ,جاران سەڕوادارە	هایکۆ پتر نێزیکی پۆستەرە شیعرێیە.
٣	وێنە	ژدیمەنێن سروشتی وژیانا ڕۆژانەیە	سادەنە ژ ژینگەها سروشتی وڕۆژانە	وێنەیێن ئالۆز و هزرینە	هایکۆ نێزیکی سێ خشتیێ دبیت پتر ژ پۆستەرە شیعرێ.
٤	ئەبستراکت	ئەبستراکتێن هێمنن وڤەشارتینە	ئەبستراکتێن سادەنە و ڕوهن وئاشکرانە	ئەبستراکتێن ب هێزن و ڤەشارتینە	هایکۆ پتر نێزیکی پۆستەرە شیعرێ دبیت.
٥	هەبوونا هەڵچوونان	نینە یان ڤەشارتییە ل پشت وێنەیی	ب شێوازەکێ ڕاستە ڕاست وسادەیە	ب ڕوهنی دیارە و دەربڕینەکا ب هێزهەیە	هایکۆ پتر نێزیکی سێ خشتیێ دبیت. چونکی هەڵچوونێن سێ خشتیێ ژ چوارچوڤێ دیمەنی دەرناکەڤیت, لێ دپۆستەرێدا ژدیمەنی دەربازدبیت

ژ	بابەت	هایکۆ	سێ خشتی	پۆستەرە شیعر	ئەنجام
١	هەبوونا ڕاماندنێ وتێهزرینێ	سەرەکییە	هندەک جاران هەیە, سادەیە	ب ڕوهنی دیارە , ئالۆزە	هایکۆ پتر نێزیکێ پۆستەرە شیعرێ دبیت.
٢	ئامادەبوونا سروشتی و ژیانا ڕۆژانە	جەوهەرییە و مەرجەکێ سەرەکییە	ب ڕوهنی دیارە , سادەنە	هندەک جاران هەیە	هایکۆ پتر نێزیکی سێ خشتیێیە.