سەرشوویێن گشتی ل میسر وشام ل سەردەمێ ئەیووبیان،خواندنەک لدور لایەنێ ئاینی و کومەلایەتی وساخلەمیی
(567648مش /11721251م)
شوکت عارف محـمد 1* و روژین درویش خلیل 2
1 پشکا مێژوو،کولیژا زانستێ مروڤایەتی،زانکویا زاخۆ،کوردستان-عێراق. (rojeen.darwesh@staff.uoz.edu.krd)
2 پشکا مێژوو،کولیژا زانستێ مروڤایەتی،زانکویا زاخۆ،کوردستان-عێراق. (Shawkat.a.mohammed@uoz.edu.ked)
وەرگرتن: 06/2025 پەسەندکرن: 08/2025 بەلاڤکرن: 12/2025 https://doi.org/10.26436/hjuoz.2025.13.4.1642
پۆخته:
سەرشوویێن گشتی ل سەردەمێ ئەیووبیان پێشکەفتنەکا بەرچاڤ بخۆڤەدیت،و ئەرکێن سەرشوویێ نەبتنێ ب پاقژیا تاکەکەسی سنوردار بوو،بەلکۆ رولەکێ کاریگەر دلایەنێ کومەلایەتی وساخلەمی وئاینیدا تومارکر بوو،ئەڤ سەرشوویە ژ بەرچاڤترین بنگەهێن خزمەتگوزاری بوون،ل باژێرێن ئەیووبیان دەستهەلات لێ دگێران،ب تایبەتی ل دیمەشقێ وقاهیرە و حەلەبێ، ئەڤ سەرشوو ئێک ژبەشێن سەرەکی بۆ ل پیلانا باژێراندا ل ڤی سەردەمی،هەتا بویە هێمایێ وباشترین نموونە ژبۆ پێشکەفتن وگوهورینێن ل سیستەمێ ئاڤەدانێدا ب شێوەیەکێ ئاشکەرا ل ئەندازەیا سەرشوویاندا دیار دبوو. ژلایێ ساخلەمیێ سەرشوویان رولەکێ بەرچاڤ دپاقژییا گشتی و رێگری ژبۆ بەلاڤبوونا نەخوشیان دگێرا،سەرشوو ژبۆ ڤێ مەرەمێ باشترین بنگەهـ بوون و بشێوەیەکێ بەردەوام دهاتە بکارئینان،هەروەسا لدویڤ پێدڤی وجورێن نەخوشییان ژینگەهەکێ گونجای ل سەرشوویان هاتبوو دابینکرن،ب تایبەتی ژبۆ هندەک نەخوشیێن پیستی و ب ساناهی ڤەگوهاستنا لولەیێن خوینێ ل ناڤ دەماراندا سەرشوو بکاردئینان،بێگومان مفا ژجورێن مەساج وهەلما ئاڤێ ژی دهاتە وەرگرتن. هەروەسا ژلایێ کومەلایەتی سەرشوو بویە بنگەهەکێ کومبوونا خەلکێ و روژانێن خەلکێ ژتەخێن جودا بەرەڤ سەرشوویان دچوون،سەرشوو بویە ئامیرەیەکێ چاڤپێکەڤتنێ وڤەگوهاستن وئالوگورکرنا دەنگوباس و روودانێن ل جڤاکیدا،دیسان ل هندەک هەلکەفتێن جڤاکی یێن گرنگ وەکۆ ئاهەنگێن شەهیانان و زاروکبوونا ئافرەتێ بویە ئێک ژدابونەریتان سەردەدانا سەرشوویێن گشتی دکرن،سەرشوو بونە بەشەکێ سەرەکی ژ ژیانا روژانەدا،بەشەکێ تایبەت ژبۆ ئافرەتان. دەولەتا ئەیووبیان پالپشتیا ڤان بنگەگێن خزمەتگوزاری برێکا داهاتێ ئەوقافان بوو،ژبۆ دابینکرنا پێدڤیێن خۆ داهاتەک ژبۆ وان تەرخانکربوون،هەژمارەکا زور ژ ڤان سەرشوویان بێ بەرامبەر یان بودجەیاکا کێم ژبۆ چوونا ژوورا دهاتە وەرگرتن،داکۆ هەمی تەخێن ل جڤاکیدا ب تایبەتی تەخا هەژاران ژی مفایی ژ ڤان سەرشوویان وەربگرن. پیلانا ئەندازەیا سەرشوویێن ئەیووبیاندا ژ هولا پێشوازیێ و ژوورا گەرم وسار وسیستەمێ پێشکەفتی ژبۆ گەرمکرنا ئاڤێ بکاردئینان،و سەرشوویێن ئەیووبیان بنگەهەکێ کومەلایەتی وساخلەمیێ گرنگ بوو،بویە هوکار ژبۆ باشکرنا ژیانا باژێران وبهێزکرنا پەیوەندیێن جڤاکی.
پەیڤێن سەرەکی: سەرشوویێن گشتی؛ سەردەمێ ئەیووبیان؛لایەنێ کومەلایەتی و ساخلەمی ؛میسر؛شام.
1. پێشەکی
بنگەهێن خزمەتگوزاری ئێک ژ بنەمایێن گرنگە ژبۆ پێشکەفتنێ باژێران ل هەمی سەردەماندا،دەستهەتداران ژی پویتە ب ڤان بنگەهێن گشتی دابوو،داکۆ باشترین شێوە خزمەتا خەلکێ خۆ بکەن،لەورا ئەیووبیان ژی پشتی بدەستڤەئینانا دەستهەلاتێ (٥٦٧-٦٤٨مش/١١٧٢-١٢٥١ز)ژبەر هەبوونا چەندین پالدەرێن گرنگ یێن پاقژی وساخلەمی وئابوری وشارستانی ژبۆ پێشئیخستنا باژێرێن خۆ سەرشوویێن گشتی دروستکرن،لێ ل ڤێرێ جهێ پرسیارێیە کۆ سەرشوویێن گشتی رولەکێ چاوا دژیانا کومەلایەتدا دگێرا.
.1.1 گرنگیا بابەتی:
گرنگیا بابەتی ئەوە سەرشوویێن گشتی ل میسر و باژێرێن شامێ ژلایێ دەستهەلاتدارێن ئەیووبی هاتبوون دروستکرن و نویژەنکرن،ب تایبەتی ئەڤ بنگەهە ل سەنتەرێن باژێرێن خۆ وەکۆ قاهیرە ودیمەشقێ ئاڤاکربوون،ژبەرکۆ ئەڤە باژێرێن ستراتیجی بوون،و رێژەیەکا زور خەلک لێ دئاکنجیبوون،لەورا نابیت ژ بنگەهێن خزمەتگوزاری بێبەهر بیت،دیسان هەبوونا ژێدەرێن ئاڤێ ل ڤان باژێران و پویتەدانا دەستهەلاتداران ب لایەنێ ئاڤەدانێ وکارێن خێرخوازیان بویە هوکارێ زێدەبوونا هەژمارا سەرشوویان.
.2.1 ئارمانجا ڤەکولینێ:
سەرەرای گرنگیا بابەتی گاریگەریا سەرشوویان ل ژیانا کومەلایەتیدا ل سەردەمێ ئەیووبیان چ ڤەکولینێن تایبەت ب شێوەیەکێ ئەکادیمی ب هەمان ناڤونیشان نەهاتینە نڤیسین،ژبۆ دیارکرنا رولێ ڤان سەرشووێن گشتی دهەردوو بیاڤێن کومەلایەتی و ساخلەمی لسەردەمێ ئەیووبیان ژبۆ خوێندەڤانان بهێتە دیارکرن.
.3.1رێبازا ڤەکولینێ:
دئەڤێ ڤەکولینێدا رێبازا خوێندنەکا مێژوویی و شروڤەیێ هاتییە بکارئینان،لدیڤ ئەڤێ رێبازێ دێ وەسفا سەرشوویان ل میسرێ و باژێرێن شامێ(٥٦٧-٦٤٨مش/١١٧٢-١٢٥١ز) ل سەردەمێ ئەیووبیان بشێوەیەکێ مێژوویی شروڤەکاری بابەت هاتیە رونکرن.
.4.1پلانا ڤەکولینێ:
ئەڤ ڤەکولینە ئامادەکرن و رولێن سەرشوویێن گشتی ل سەردەمێ ئەیووبیان بخۆڤەدگریت،هەر ژدەستپێکا وەرگرتنا دەستهەلاتێ ژلایێ سولتان سەلاحەدین ئەیووبی ولدیڤدا ئەندامێن بنەمالا ئەیووبیان و پویتەدانا وان ب سیستەمێ ئاڤەدانی و خزمەتگوزاریێن گشتی ل وان باژێرێن دەستهەلاتێ لێ دگێران،ب ئەڤێ مژارێ بابەت ل سەر دوو تەوەران هاتیە دابەشکرن،هەر تەوەرەک ژچەند خالەکان بخۆڤەدگریت،تەوەرێ ئێکێدا ئێکەم خال باس ل پێناسا سەرشوویان ژلایێ زمانی وزاراڤێ دکەت،خالا دووێ باسێ پالدەرێن گرنگیدانا موسلمانان ب ئاڤەدانکرنا سەرشوویان دکەت،خالا سیێ باسێ کاریگەریا لایەنێ ئاینی ل سەر سەرشوویان دگەل ئاماژەدان ب چەندین ئایەتێن قورئانا پیروز وفەرموودەیێن پێغەمبەری(سلاڤ لێ بن)دڤی بواریدا،تەوەرێ دووێ ئێکەم خال باسێ کاریگەریا لایەنێ ساخلەمیێ ل سەر سەرشوویان و مفا وزیانێن سەرشوویان هاتییە کرن،خالا دووێ یا دوماهیێ باسێ کاریگەریا سەرشوویان دژیانا کومەلایەتیدا دگەل ئاماژەدان ب گرنگترین دابونەریتێن ل هەلکەفتێن خوشی ونەخوشیاندا ل سەرشوویان دهاتینە گێران.
ژێدەرێن ڤەکولینێ:.5.1
ب مەرەما ئەنجامدانا ئەڤێ ڤەکولینێ پشتبەستن ل سەر رێژەیەکا ژێدەرێن جورەوجور هاتیە کرن،وەکۆ ئایەتێن قورئانا پیروز و فەرموودەیێن پێغەمبەر(سلاڤ لێ بن) ژبۆ پرکرنا زانیاریان و ژبۆ روونکرنا هندەک بابەتان پشت بەستن ل سەر پەرتووکێن نوژداری یێن رەسەن و ژێدەرێن سەرەکێ یێن باسێ سەردەمێ ئەیوبیان کرن،دیسان دگەل ئاماژەدان ب ژێدەرێن جورەوجور یێن بیانی وگوڤار ل سەر بابەتی.وەکۆ
- الإدریسي.محمد بن محمد بن عبداللە،(٢٠٠٢)،کتاب نزهة المشتاق في أختراق الآفاق.
- أبن أبي أصیبعة.موفق الدین أبي عباس أحمد بن القاسم،(د.ت)،عیون الأنباء في طبقات الأطباء.
-أبن جبیر.أبي المحسن بن أحمد،(د.ت)،رحلة أبن جبیر.
- الأقفهسي.شهاب الدین أحمد بن عماد،(٢٠٠٠)،القول التمام في آداب دخول الحمام.
- الألباني.أبو داود محمد ناصر الدین,)١٩٩٨)،صحیح سنن أبي داود.
-أبن عبدالظاهر.محي الدین أبو الفضل عبداللە،الروضة البهیة الزاهرة في خطط المعربة القاهرة.
- القزویني.زکریا محمد بن محمود،(١٩٦٠)،آثار البلاد و أخبار العباد.
- القلقشندي.أبي عباس أحمد،(١٩١٤)،کتاب صبح الأعشی في صناعة الإنشاء.
-المقریزي،تقي الدین أحمد بن علي(١٩٩٧)،المواعظ الأعتبار بذکر الخطط والآثار،
2 .پێناسا سەرشوو وپالدەرێن گرنگیدان ب سەرشوویان:
.1.2 پێناسا سەرشوو ژلایێ زمانی وزاراڤێ:
ژلایێ زاراڤی ڤە:سەرشوو ئێك ژوان ئاڤاهیان بۆ ب شێوەیەکێ دەستکر ژبۆ گەرمبوونا ئاڤێ و پاقژیا پیستی و سەرشوویشتنێ دهاتە بکارئینان،هەروەسا ئاڤ ژ گرنگترین ژێدەران بوو،هەر ژئافراندانا مروڤی پویتەپێ هاتبوو دانان،وچەندین شارستانیەتێن گرنگ وخۆدان دەستهەلاتێن بهێز ل درێژیا دیروکێدا لسەر ئاخا میزوپوتامیا و دولا دوو روویباران ول دەوروبەرێ وان ژێدەرێن ئاڤی پەیدابوون،دیسان زوربەیا ئاین وبیروباوەران هەر ژکەڤندا گرنگی ب پاقژیی دابوون،کۆ ئێك ژبنەمایێن سەرەکیێن وان بوو،ب تایبەتی ژبەری ئەنجامدانا عیبادەت وپەرستنێن خۆ،ژبۆ ڤێ مەرەمێ هندەک بنگەهـ ژبۆ خۆ ئامادە کرن،دگەل بورینا دەمێ ژی شێوازێ وان هاتبوو گوهورین،هەتا کۆ شێوەیێ سەرشووییان ب دروستی پەیدابووی (Seda,2007,4-5).
.2.2. گرنگیدانا موسلمانان ب سەرشوویان:
.1.2.2هەبوونا ژێدەرێن ئاڤێ:ئێک ژپالدەرێن رێکخوشکەر ژبۆ هەبوونا سەرشوویان بێگومان هەبوونا ژیدەرێن ئاڤێ بوو،ژبەرکو ئاڤ پێکهاتەیەکێ سەرەکی بۆ ل هەمی سەرشوویان،جوگرافیا میسرێ و وەلاتێ شامێ ب هەبوونا ژێدەرێن ئاڤێ دەولەمەند بوو،ئێک ژتایەتمەندییێن وەلاتێ شامێ هەبوونا ژێـدەرێن ئاڤێ و باژێرێن کەناری هەبوون ،ب تایبەتی سیسـتەمێ کونترولکرنا ئاڤێ ل باژێرێ دیمەشقێ ژی گەلەک پێشکەفتی بوو،چونکە ئاڤ ل ژێر ئەردێ برێکا کەنالان وبوریان دهاتە ڤەگوهاستن(یاقوت الحموي ،١٩٧٧،٢/٤٦٥)،سیستەمەکێ گەلەک جوان وسەرنجراکێش بوو (القلقشندي،١٩١٤،٤/٩٣)،دیسان ژبۆ دابینکرنا ئاڤێ ژبۆ ڤان سەرشوویان مفا ژلقێن رووباێ بردی وعاسی ل شامێ وچەندین لق وکەنال ژبۆ ڤەگوهاستنا ئاڤێ ژبۆ ئاڤاهیان وسەرشوویان وەکۆ ژێدەرێ ئاڤێ دهاتە بکارئینان(ابن شحنە،١٩٨٤، ١٤١)،گەروکناس دبیژیت:ل دیمەشقێ نێزیکی سەد سەرشوویان و چل بنگەهێن دەستنڤێژێ وهەژمارەکا زور دەستشوو هەبوون،ئاڤ ژبۆ هەمی بنگەهات دهاتە ڤەگوهاستن(ابن جبیر،د.ت،٢٣٥)، رووباری نیل ژێدەرێ سەرەکیێ ئاڤێ بۆ ل میسرێ زوربەیا پێدڤیێن خۆ برێکا ڤی رووباری دابیندکرن(المقریزي،٢٠٠٧،١٠٣).
2.2.2ژێدەرێن کانزایی(معدنیة):ئێک ژهوکارێن بەلاڤبوونا سەرشوویان هەبوونا ژێدەرێن ئاڤێن کانزایی بوون،ب تایبەتی وەلاتێ شامێ ب ژێدەرێن ئاڤێن کانزایی وگەرماڤان ناڤداربوون،ئەڤ ژێدەرێن ئاڤا ژبۆ چارەسەرکرنا نەخوشیێن جورەوجور دهاتە بکارئینان،خەلکێ ناوچەیێن جودا سەرەدانا وان دکر،باسێ باژێرێ طەبەریە دهێتە کرن،کۆ سەرشوویێن سەیر هەبوون،بەشەك ژبۆ زەلامان وبەشەک ژبۆ ئافرەتان هاتبوون تەرخانکرن،ئاڤا وێ گەلەک گەرم بوون(ناصر خسرو،١٩٩٣،٦٣)ئەڤ گەرماڤێن ل وەرزێ زڤستانێ وهاڤینێ بەردەوام ئاڤا وان دگەرم بوو،ژوان(حمام الدماقر)و(حمام الؤلؤ)و(حمام المنجدة) ل باژێرێ طەبەریە ل بەشێ باکورێ روژهەلاتێ فلستینی بوو(ادریسي،٢٠٠٢، ١/٣٦٤)،دیسان ل روژئاڤایێ رووبارێ نیلێ ل میسرێ ژی کانیێن ئاڤا گەرم هەبوون،ل نێزیکی وان سەرشوو ژی هاتنە دروستکرن(ابن حوقل،١٩٢٨، ١/١٥٥)( القزویني ،١٩٦٠، ١٤٧)،ل باژێرێ قاهیرە ژی ژێدەرێن ئاڤا گەرم هەبوون(تۆفیق،٢٠٠٨، ٩٩)،هەبوونا ڤان ژێدەران کارتێکرنا ئەرینی لسەر ساخلەمیێ مروڤی هەبوو،بویە هوکارێ کۆ پویتە ب گەرماڤ وسەرشوویان بهێتەدان.
.3.2.2کەشوهەوایی: ئێک ژهوکارێ راستەوخۆ بۆ کۆ کارتێکرنێ لسەر سروشتێ مروڤێ دکەن،چونکە جورەوجوریا کەشوهەوایێ وپلاگەرمێ ل وەلاتێ شامێدا لدویڤ ناوچەیان کەناری و هشکاتیێ ولدیڤ وەرزێن سالێ دهاتە گوهورین،بەلێ زوربەیا جاران ل وەرزێ زڤستانێ ژبەر نزمبوونا پلاگەرمێ بەرەڤ سەرشوویان دچوون(ابو دمعە،١٩٨٨، ٣٥)،هەروەسا کەشوهەوایێ میسرێ ل زوربەیا وەرزێن سالێدا خەلکێ وێ نەچارکر خۆ پاقژ بکەن،چونکە ل وەرزێ زڤستانێ دژواریا سەقایی بەرەف ژێدەرن ئاڤا گەرم وسەرشوویان دچوون،ل وەرزێ هاڤینێدا ژی بلندبوونا پلاگەرمێ وتیشکێن روژێ وهەبوونا توز وشەها زور ل بەرگێ هەواییدا،بویە هوکارێ پیسبوونا وان وجلوبەرگێن وان وپەیدابوونا خوهێ وبێهنا نەخۆش،ل ڤی وەرزی خەلکێ ژبۆ خۆپاقژکرنا بەرەڤ سەرشوویان نەدچوون،ژبەرکۆ پێدڤێ ب ژێدەرێن ئاڤا گەرم نەبوون،بەلکۆ زوربەیا جاران خەلکی بتایبەتی چینا گشتی قەستا بەرلێڤێن ئاڤێ دکر،بەلێ ل وەرزێ زڤستانێ بەرەڤ سەرشوویان دچوون.(علماءحملة فرنسي ،٢٠٠٢، ١٣٤)(الصاعدي،٢٠١٢، ٤٥).
.4.2.2پاقژیا ژینگەهێ:ئێك ژپالدەرێن گرنگیدانا موسلمانان ب سەرشوویان،ژبەرکۆ رولەکێ تایبەت ژبۆ پاقژیا ژینگەهێ دگێرا ،چونکە رولێ وان نەبتنێ ب پاقژیا پیستێ مروڤێ سنوردار بوو،بەلکۆ ل دەمێن دیروکیدا ڕولەکێ تایبەت ژبۆ پاقژکرنا ژینگەهێ ژی دگێرا،چونکە ل سەرشوویان بەشەکێ تایبەت ژبۆ گەرمکرنا ئاڤێ هەبوون،دار وپەمبی وەکۆ ژێدەرێن سوتەمەنیێ ژبۆ ڤان ژووران دهاتە ڤەگوهاستن،بەلێ دویربوونا جهێ کومکرنا ئەڤان ژێدەران بویە هوکار کۆ دیڤچوونا ژێدەرەکێ دی بهێتە کرن،ژبۆ ڤێ مەرەمێ مفا ژ پاشماوێن جڤاکێ وگیانەوەران وەرگرتن،ل دەستپێکێ ل جادەیێن شامێ ئەڤ پاشماوە دهاتنە کومکرن،و لبەر هەتاڤێ دهاتە هشککرن،ل قوناغا دیڤدا ئەڤ پاشماوەییە ژبۆ وان ژوورێن تایبەت ب گەرمکرنا سەرشوویان دهاتنە ڤەگوهاستن،هەتا کۆ بویە بهێزترین ژێدەرێ سوتەمەنیێ ژبۆ گەرمکرنا سیستەمێ ئەڤان سەرشوویاندا (البکري ،١٨٧٢ ،٣٥٠).
.5.2.2زێدەبوونا هەژمارا خەلکێ:ئێک ژپالدەرێن گرنگ بۆ کارتێکرنێ راستەوخۆ لسەر زێدەبوونا رێژا سەرشوویان دکر،چونکە بەلافبوونا سەرشوویان ل باژێرێن موسلمانان هەر ل دەستپێکێ لدیڤ پلانا باژێری وهەژمارا ئاکنجیێن باژێری ڤەدگرێدایی بوو،و پێدڤیا وان ژبۆ بنگەهێن گشتی وەکۆ سەرشوویان لدیڤ هەژمارا گوهورین لسەر دیاردبوون،ب تایبەتی ل باژێری قاهیرە لسەردەمێ سولتان سەلاحەددین ئەیووبی(٥٦٧-٥٨٩مش/١١٧١-١١٩٣ز)رولەکێ گرنگ هەبوو،چونکە جێگیربوونا دەستهەلاتا وی ل میسرێ بویە هوکارێ کوچکرنا هەژمارەکا زور بازرگان وزانا وقوتابیێن زانستی وزێدەبوونا هەژمارا خەلکێ،لەورا دەستهەلاتدار ژی پتر پویتە ب بنگەهێن خزمەتگوزاریێن گشتی ژبۆ خزمەتکرنا خەلکێ هاتبوو دانان(الحارثي،١٩٩٩،٤٠٦-٤٠٧ )،دیسان نەبوونا تەناهیێ وهەولێن خاچپەرێسان دناڤبەرا سالێن(٤٩٠-٦٧٠مش/١٠٩٦-١٢٧٢م)ژی بویە هوکار خەلکێ ژبۆ جهێن ئارام بتایبەتێ هندەک باژێرێن شامێ کوچکرن،بەلێ زێدەبوونا رێژا خەلکێ بویە هوکارێ پیسبوونێ وکێمبوونا هەوایێ پاقژ و زێدەبوونا میکروبان ل هەواییدا،بویە پالدەرێ راستەوخۆ ژبۆ بەلاڤبوونا نەخوشیان،وەکۆ ل باژێرێ حەلەبێ جهێ جوگرافی وسەقایێ وێ دگونجایی بوو،بویە هوکار دەستهەلاتدار قەستا ڤی باژێری دکر ورێژەیەکا زور سەرشوو لێ هاتبوون ئاڤاکرن(ابن العدیم،١٩٨٨، ١، ٤٤٩).
.6.2.2گرنگیدانا دەستهەلاتداران ب سەرشوویان:هەروەسا ئێک ژهوکارێن بەلاڤبوونا سەرشوویان پویتەدانا دەستهەلاتداران بوو، ،چونکە ژبۆ دروستکرنا سەرشوویان پێدڤی ب داهاتەکێ زور هەبوو،وڤەگوهاستنا ئاڤێ بشێوەیەکێ بەردەوام نە بساناهی بوو،لەورا زوربەیا جاران سەرشوو ژلایێ تەخا دەولەمەند وەکۆ گرنگیدانا دەستهەلاتدار وئەمیران دهاتە ئاڤاکرن(عثمان،١٩٨٨، ٢٢٣)،دیسان هندەک بنگەهێن خزمەتگوزاری گشتی ل میسرێ و وەلاتێ شامێ ژلایێ دەستهەلاتدارێن ئەیووبی هاتبوو دروستکرن(الاتروشي،٢٠٠٧،٣٤٠)،وەکۆ پویتەدان ب سەرشوو وکەنالێن ئاڤێ ل میسرێ و وەلاتێ شامێ(مراکشي،١٩٨٥،٨٤) (خسرو،د.ت،١٠٤)،ل سەردەمێ ئەیووبیان سەرشووین گشتی ل زوربەیا باژێر وگوندان هاتبوون دروستکرن (عبدالحمید،١٩٨٥، ٨٤)،داکۆ هیچ باژێر ژ سەرشووێن گشتی بێبەهر نەبیت،وەکۆ بتنێ ل دیمەشقێ نێزیکی چل سەرشوویان بوون(ابن عساکر،١٩٩٥، ٢/٣٨٦-٣٨٩)،ل سالا (٥٧٧ك/١١٨٢ز) دەمێ سولتان سەلاحەددین ئەیووبی سەرەدانا ئەسکەندەرییە کری،پویتە ب دەزگەهێن خزمەتگوزاری گشتی دابوو،ژبۆ خەلکێ وەکۆ قوتابخانە ونەخوشخانە وسەرشوو دروست کربوون،داکۆ ل دەمێ پێدڤێ ژێ خەلکێ مفایی ژێ وەرگریت(سالم،١٩٨٢، ٢٤٦)،ژوان سەرشوویان سەرشوویا سوفیەت:ئەڤ سەرشوویە دکەڤیتە نێزیکی خانەقاها سەلاحیە-سەعید سعدا ل باژێرێ قاهیرە بوو،ژلایێ سولتان سەلاحەددین ئەیووبی ل سالا(٥٦٩مش/١١٧٣ز) هاتبوو ئاڤاکرن،ئەڤ سەرشوویە ژبۆ ڤێ خانەقاهێ هاتوو تەرخانکرن،بناڤێ سوفیەت هاتبوو ناڤکرن،هەروەسا سولتان سەلاحەددین (٥٦٧- ٥٨٩مش/١١٧١-١١٩٣ز)فەرماندا کۆ چوونا ژوور ژبۆ کەسێن نەموسلمان ژبۆ ڤێ سەرشوویێ قەدەغە بیت(أبن عبدالظاهر،١٩٩٦، ٤٩-٥٠؛المقریزي،١٩٩٧،٢/٥٥٤)،سەرشوویا قوبەیا ئیمام شافعی:گەروکناس دیاردکەن،ئەڤ سەرشوویە ژلایێ سولتان سەلاحەددین ئەیووبی ل نێزیکی قوتابخانا ئیمام شافعی ل قەرفە قاهیرە ل سالا(٥٧٢مش/١١٧٦ز) دروستکر بوو(أبن جبیر،د.ت،٢٢)،لدەمێ سولتان کامل محەمەد کورێ عادل(٦١٥-٦٣٥مش/١٢١٨-١٢٣٧ز)باژێرێ مەنسوریە ل سالا(٦٢٠مش/١٢٢٣ز)ئاڤاکری،بنگەهێن خزمەتگوزاریێن گشتی و پێدڤی ژوان بازار وهوتێل وسەرشوو دروستکربوو(أبن أیاس،١٩٧٥، ١/٢٤)،هەروەسا سولتان سالح نەجمەدین ئەیوبی کورێ سولتان کامل محەمەد(٦٣٨-٦٤٧مش/ ١٢٤٠-١٢٤٩ز)لدەمێ باژێرێ سەلاحیە ل سالا(٦٤٤مش/١٢٤٦ز) ئاڤاکری،ل دگەلدا هەژمارەکا زور بازار و بنگەهێن بێهنڤەدانێ وسەرشوو ژبۆ دروستکربوو(الحنبلي،١٩٩٦،٣٤١؛أبن تغري بردي،١٩٩٢،٦/٣٥٦.
.7.2.2پالدەرێ ئابوری:هەروەسا هەبوونا چالاکیێن ئابوری و بازرگانی ژی ئێک ژ هوکارێن زێدەبوونا هەژمارا سەرشوویان بوو،چونکە ب درێژیا دیروکێ چالاکیێن بازرگانی دبویە هوکارێ پویتەدانا ب خزمەتگوزاریێن گشتی وەکۆ بازار وجهێن بێهنڤەدانێ وخان وفندەق وجهێن ئارامبوونێ وەکۆ سەرشوو دهاتنە دروستکرن،سەرشوو ژبۆ لایەنێ دارایی ژی گرنگیا خۆ هەبوو،چونکە وەکۆ ژێدەرەکێ کاری و دەرفەتێن کاری ژبۆ هەژمارەکا زور کەسان پەیدادبوو(البغدادي،د.ت،٦/٣١)،و نەبتنێ ل سەرشوویان ئەڤ دەرفەتێن کاری پەیدادبوون،بەلکۆ ئەو کەرەستێن ل سەرشوویان دهاتنە بکارئینان،وەکۆ سابوون وبێهنخوشان ئێک ژکەرەستەیێن سەرەکی وپێدڤی بۆ ل سەرشوویان، ل میسرێ و وەلاتێ شامێ دهاتە بەرهەمئینان،لەورا هندەک کارگەهێن تایبەت هاتنە دروستکرن،ژبۆ هەژمارەکا زور کەسان دەلیڤەیێن کاری پەیدادبوو،ب تایبەتی ل هەلکەفتێن ئاینی رێژەکا زور سابوون دهاتنە بەرهەمئینان(ابن بطوطة،١٩٨٧، ٨٥)،ل باژێرێ حەلەبێ کارگەهەک ژبو دروستکرنا ڤان سابوونان هەبوو،و هندەک فروشگەهـێن تایبەت ژبۆ فروتن،وهنارتن وان ژبۆ عێراقێ ودیاربەکر و داهاتەکێ باش بدەستخوڤە دئینان(ابن شحنە،١٩٨٤، ٢٥٤؛ KALASH ,2021, 4/194)ل فسطاط داهاتەکا باش ژ سەرشوویان بتایبەتی ل روژێن ئەینیێ نێزیکی پێنج سەد دەرهەم بدەستخوڤەدئینان(ابن تغري بردي،١٩٢٩ ،٤٤؛صدیق،٢٠١٦، ١٠٨)،ژبەر هەبوونا داخوازەکا زور ژبۆ سەرشوویان ب تایبەتی ل هەلکەفتێن ئاینێ و جڤاکێدا داهاتێ ڤان سەرشوویان ژ دوکان و فروشگەهێن بازرگانی زێدەتربوون،ئەڤ داهاتە ژبۆ پێدڤێن سەرشوویان وەکۆ نویژەنکر و بودجا کرێکارێن ل ڤان سەرشوویادا دهاتە تەرخانکرن(وارهام،٢٠١٧، ٤١).
.8.2.2پالدەرێ شارستانێ: سەرشوو ئێك ژبنگەهێن سەرەکی بۆ لدەڤ خەلکێ شامێ هەر ژکەڤندا ب خودانێن سەرشوویان دهاتە نیاسین(المنذري،٢٠٠٣، ٣/٨٨)،دیسان ل دەمێ ڤەکرنا باژێرێ ئەسکەندەریە لەشکەرێ موسلمانان ب هەژمارا زور ئاڤاهیان وسەرشوویان مەندەهوش بوون(سالم،١٩٨٢،٥٤)،موسلمان کەفتنا ل ژێر کارتێکرنا ڤان شارستانیەتان ژلایێ ئاڤەدانێ وسەرشوو بویە بنگەهەکێ گرنگ ل باژێرێن وان(العابد،٢٠٢٢، ١٣٩)،ل گەل بورینا دەمی سەرشوو بویە فاکتەرێ پێشکەفتنا جڤاکێ،چونکە سەرشوو بویە هێمایێ خوشییێ و دەولەمەندی وبەرفرەهیێ(ابن خلدون،٢٠٠٤، ٢/٥٤)،نەبتنێ موسلمان کەفتبوون ل ژێر کارتێکرنا ڤان شارستانییەتان ل دەمێ ئەڤ باژێرە ڤەکرین،بەلکۆ لدەمێ هەولێن خاچپەرێسان بەرەڤ جیهانا ئیسلامێ هاتین،ب تایبەتی ئەو سەرشوویێن ل باژێرێ دیمەشقێ ژبەر شێواز و قەبارە ونەخشونیگارێن وان کارتێکرن ل خاچپەرێسان کر،هەتا کۆ سەرەدانا ڤان سەرشوویان کرین(ابن منقذ،٢٠٠٣، ٢٢٥-٢٢٦)،دیسان بویە ئێک ژئەنجامێن هەولێن خاچپەرێسان،چونکە خاچپەرێس بدیتنا شێوازێ ئاڤاهییان بتایبەتێ سەرشوویێن باژێرێن موسلمانان داخباربن،ل دەمێ ڤەگەریانا ژبۆ روژئاڤایی دووبارە پویتە ب ئاڤاکرنا سەرشوویێن گشتی دابوون(دیورانت،د،ت،٤/٦٤).
.9.2.2پالدەرێ ئاینی: ئێك ژهوکارێن سەرەکی یین گرنگیدانا موسلمانان ب سەرشوویان لایەنێ ئاینی بوو،چونکە پویتەدانا موسلمانان ب ژێدەرێن پاقژیێ ئێک ژ ئەرکێن سەرەکیێ بۆ ژبەری ئەنجامدانا جورێن عیبادەتان بتایبەتی نڤێژێ،ل قورئانا پیروزدا خودایێ مەزن دبێژیت﴿إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ ﴾(سورة البقرة،الآیة ٢٢٢)،ئانکۆ خودایێ مەزن دبێژیتحەز ژوان بەندەیێن خۆ دکەت یێن پر توبەدکەن،و حەژ ژوان دکەت یێن خۆ پاقژ دکەن،و خۆ ژتشتێن پیس وکرێت ددەنە پاش،وبەرکۆ ژبەری دەستلێدانا قورئانا پیروز ژی پێدڤیە خۆ پاقژبکەت،وەکۆ خودایێ مەزن ﴿ لَّا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ﴾(سورة الواقعة،٧٩)،ل قورئانا پیروزدا ژی چەندین جار ئاماژە ب گرنگیا پاقژیێ ودەستنڤێژێ وسەرشوویشتنێ وئەو رەوشێن پێدڤیە مروڤ خۆ تیدا پاقژ بکەت هاتییە دان،وەکۆ خودایێ مەزن ل قورئانا پیروزدا دبێژیت﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ۚ وَإِن كُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا ۚ﴾ (سورة المائدة،الآیة٦)،هەروەسا نەبتنێ ئەندامێن پیستێ بهێنە پاقژکرن،بەلکۆ پێدڤیە جلوبەرگێن خۆ پاقژ بکەن،وەکۆ خودایێ مەزن دبێژیت﴿ وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ﴾(سورة المدثر،الآیة ٤),زانایێن ئاینی وفەقیهان بشێوەیەکێ روون باسی هوکارێ ژوورا سەرشوویان کرییە،لدیڤ ئایەتێن قورئانا پیروز وفەرموودەیێن پێغەمبەری(سلاڤ لێ بن)ژبۆ چەندین خالان دابەشکرن:
.1.3واجب:فەرز ژبۆ موسلمانان ل هندەک رەوشاندا سەرێخو بشوون،وەکۆ خۆ پاقژکرن ژ پیساتی ب پیستێ مروڤیڤە وپشتی جەنابەتێ و ژ زڤروکا هەیڤانەیا ئافرەتێ و پشتی زاروکبوونێ،وەکۆ خودایێ مەزن ل قورئانا پیروزدا دبێژیت﴿ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنتُمْ سُكَارَىٰ حَتَّىٰ تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّىٰ تَغْتَسِلُوا ۚ وَإِن كُنتُم مَّرْضَىٰ أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِّنكُم مِّنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ﴾ (سورة النساء،الآیة ٤٣)،هەروەسا خودایێ مەزن دبێژیت﴿ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ ۖ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ ۖ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطْهُرْنَ ۖ ﴾(سورة البقرة،الآیة ٢٢٢)،ل فەرموودەیەکێدا دەمێ دەیکا سەلەمەیی پسیار ژپێغەمبەری(سلاف لێ بن) دکەت"یا رسول اللە إن اللە لا یستحي من الحق هل علی المراة من حلم غسل إذا هي احتملت،قال: نعم إذا راأت الماء"(البخاري،٢٠٠٢، ٧٩).
.2.3سوونەت:هەروەسا ل هندەک روژان و رەوشاندا لسەر موسلمانا سوونەت بۆ سەرێخۆ بشوون،وەکۆ ل فەرموودەیەکا پێغەمبەری(سلاف لێ بن)دبێژیت"أذا جاء أحدکم الجمعة فلیغتسل"ئاماژە ب سەرشوویشتنا روژا ئەینیێ ددەت (البخاري،٢٠٠٢، ٢١٣)،هەروەسا سەرشوویشتن ل جەژنا رەمەزانێ وقوربانێدا ژێ سوونەت بۆ موسلمان سەرێخۆ بشوون ،هەروەسا ئێک ژ ئادابێن بەری بەرخۆکرنا ئیحرامی و چوونا مەکەهێ ژی سەرشوویشتن بوو،پێدڤی بۆ ئنیەتا خۆ ژبۆ سەرشوویشتنا ئیحرامی بینیت (الغزالي،٢٠٠٥ ،٢٩٤؛lmoro,2024,1)،دیسان مروڤ ل ئیحرامێدا ژبۆ ئەداکرنا فەرزا حەجێ پێدڤیە سەرێخۆبشووت (الألباني،١٩٩٨، ١/٥١٦)،شووشتنا کەسێ مری ژی ئێک ژگرنگترین ئەرکان بوو، فەرز کفایە بۆ لسەر موسلمانان ڤی ئەرکێ ئەنجامبدەن،چونکە ئەڤە ئێک ژ چوار مافێن کەسی مری بۆ لسەر موسلمانان کۆ پێدڤی بۆ بهێتە شوویشتن وکفنکرن وکرنا نڤێژێ وڤەشارتنا وی(ابن الحاج،د.ت،٣/٢٣٦-٢٣٧)،ل فەرموودەیەکا پێغەمبەری(سلاف لێ بن)دادبێژیت"من کان غسل میتا فلیغتسل ومن حمل جنازة فلیتوضا "(الألباني،١٩٩٨، ٢/٢٨٩)،ئانکو پێدڤی بۆ لسەر مروڤی پشتی سەرێ مری بشووت یان دەستبکەتە کەسێ مری ئەوژی خۆ پاقژبکەت(کاتن الجلبي،٢/١٢٨٦؛ Al-Sheha,2004,74-75).
.3.3مەرجێن چوونا سەرشوویان ژبۆ هەردوو رەگەزان:ل بنەمایێن ئیسلامێدا دەستویری ژبۆ چوونا رەگەزێ نێر ژبۆ سەرشوویان هاتییەدان،بەلێ ب مەرجەکێ جلوبەرگەکێ تایبەت بکەتە بەرخۆ داکۆ شەرمگەها وی بهێتە پاراستن(ابن منظور ،د.ت،١/٧١؛ دوزي،٢٠١٢، ٣٥)،ل فەرموودەیا پێغەمبەری(سلاف لێ بن)دا دبێژیت"من کان تؤمن باللە ویوم الاخر فلا یدخل الحمام الا بمئزر"(ابن منذر،٢٠١٠، ٢/٢٤٥)،ل فەرموودەیەکا دیدا دبێژیت"اتقوا بيتا يقال له الحمام،فمن دخله فليستتر" (الشافعي،٢٠١٦، ١٦/١٦١)،دەربارەی چوونا ژوورا ئافرەتێ ژبۆ سەرشوویان ل دەستپێکێ قەدەغەبوو،پێغەمبەری( سلاف لێ بن)دبێژیت"من كان يؤمن بالله واليوم الآخر فلا يدخل حليلته الحمام"(الترمذي،٢٠١٦، ٣/٦٠١)،ل فەرموودەیەکێدا دەیکا موسلمانان عایشا(٥٨مش/٦٧٨ز) ژ پێغەمبەری(سلاڤ لێ بن)ڤەدگوهێزیت"ما من امرأة وضع ثيابها في غير بيت زوجها،إلا هتكت ستر بينها وبين ربها" (الترمذي،٢٠١٦، ٣/٦٠٢)،بەلێ ژبەرکۆ ئافرەت ژی پێدڤی ب سەرشوویێ هەبوو،و باشترە هندی دشیاندا بیت،ل ئاڤاهیێ خۆ سەرێخۆ بشووت(ابن الحاج،د.ت،٢ /١٧٢؛ابن کثیر،١٩٩٧،٣٥)،بەلێ ئەگەر دشیاندا نەبیت،ژبەرکۆ ئافرەت ژبۆ مەرەما سەرشوویشتنێ وەکۆ رەگەزێ نێر نەشێن مفایێ ژێدەرێن ئاڤێ وەکۆ کەنارێن دەریایێ وەربگریت،لەورا هندەک رەوشاندا دەستویری هاتە دان،کۆ ئافرەت بەرەف سەرشوویان بچیت(البغدادي،د.ت،٣/٤٢٠؛ Benkheira,2008,225/76)،ل فەرموودەیا پێغەمبەری(سلاف لێ بن)دا ئاماژە ب وان رەوشان دابوو دبێژیت" إنها ستفتح لكم أرض العجم وستجدون فيها بيوتا يقال لها الحمامات ...وامنعوها النساء إلا مريضة أو نفساء(العظیم آبادي،١٩٦٩، ١١/٤٨)،بەلێ ل دەمێ چوونا سەرشوویان ژی پێدڤیە ئافرەت شەرمگەها خۆ پارێزیت،ب تایبەتێ ل بەرامبەر ئافرەتێن نەموسلمان ژ جوهی ومەسیحیان،ژبەرکۆ ل فەرمودەیەکێدا پێغەمبەر سلاڤ لێ بن دبێژیت"حفظ عورتک إلا من زوجتک أو ماملکت یمینک"(الألباني،٢٠٠٠، ٣/١٠٥)،چونکە نابیت پێستێ ئافرەتەکا موسلمانێ بینیت،بتنێ ژبۆ وێ رەوشێ دەستویری هاتبوودان،کۆ هەمی کەسێن ل سەرشوویێدا شەرمگەها خۆ ڤەشێرن،شەرمگەها ئافرەتێ هەمی لەشێ وێ یە،ژبلی دەست وسەروچاڤێن وی،وەکۆ دەیکا موسلمانان عایشا دبێژیت"ئافرەت ل دەمێ دچیتە سەرشوویێ پێدڤیە (إزار)درێژ و فرەهـ ل بەرخۆ بکەت(القرشي، ١٩٧٦، ٢٤١).
.4کاریگەریا سەرشوویان ژلایێ ساخلەمیێ:سەرشوو ئێک ژگرنگترین بنگەهێن ساخلەمیێ بوو ل میسرا کەڤندا ژبۆ چەندین نەخوشیان مفا ژسەرشوویان وەردگرت(Gianfaldon,2019,2)،چونکە پەیوەندیەکا راستەوخۆ دناڤبەرا لایەنێ پاقژیێ وساخلەمیێ هەبوو،هەتا کۆ بویە ئێک ژ بنگەهێن گرنگ ل پلانا باژێراندا هاتە زێدەکرن،داکۆ ئاکنجیێن وان باشترین شێوە مفایی ژێ وەربگرن(علي،٢٠١٠، ٢٢٤)،ل تێکستێن مێژوودا بشێوەیەکێ راستەوخۆ ئاماژە ب وان رەوشێن گرێدایی ب لایەنێ ساخلەمیێ لسەردەمێ ئەیووبیان نەهاتبوو باسکرن،بەلێ ئێک ژکاریگەرترین هوکارێن پاقژی وپاراستنا ساخلەمیا تاکە کەسی بوو،وەکۆ خودایێ مەزن ل قورئانا پیروزدا دبێژیت﴿ يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾(سورة الأعراف،الآیة ٣١)ل راڤەکرنا وێ دا فەرمانێ ل دووندەها ئادەمی دکەت،ل دەمێ کرنا هەر نڤێژەکێ ب وی کاروکوکی بن یێ شریعەتی فەرمان پێ ل هەوە کری،کۆ جلکەک بت شەرمگەها هەوە بڤەشێریت،و یێ پاک وبژوین بت،هەروەسا
پێغەمبەری(سلاف لێ بن)دبێژیت"نەهیا مروڤی یێ کری کۆ خو دویربێخیت ژکوشتنا نەفسا خۆ یان هەر تشتەکێ بیتە هوکارێ تێکچوون یان زیانێ بگەهینیتە وی مێشکی یان پیستی وی(ابو رزق،٢٠١٦، ١٢١-١٢٢)،لسەردەمێ ئەیووبیان ل میسرێ وشامێ ژبەر بەلاڤبوونا نەخوشیێن کوژەک وجورەوجور وەکۆ کولێرە وتایێن دژوار و(السل) ونەخوشیێن پیستی وەکۆ جوزام وخوریکان (الصاعدي،٢٠١٢، ٩٤)،بویە هوکار دەستهەلاتدارێن ئەیووبیان پویتە ب بنگەهێن خزمەتگوزاری بتایبەتی بنگەهێن ساخلەمیێ وپاقژیێ وەکۆ نەخوشخانە وسەرشوویان بدەت،و ڤەخوارنێن زیان بەخش ژبۆ ساخلەمییا گشتی هاتبوون قەدەغە کرن(خضر،٢٠١١، ١٦٢)،
.1.4مفایێن سەرشوویان:
.1.2.4ژلایێ پیستی:ئێک ژگرنگترین مفایێن سەرشوویان ژبۆ چارەسەرکرنا هندەک نەخوشیێن پیستی یێن هەستیار (یاقوت الحموي،١٩٧٧، ٤/١٨)،وەکۆ نەخوشیێن خوریکان دهاتە بکارئینان،ب رێکا مەساجێ ل سەرشوویان پیستێ هشک جوان ونەرم و شەهداردبوو،دیسان پشتی بکارئینانا هندەک روونێ رووەکان ژبۆ پیستی،دووبارە ژبۆ پاقژکرنا وان ژ پیستی بەرەڤ سەرشوویان دچوون(ابن نفیس،٢٠٠٢، ٢/٣٥١)( Chakraborty,2022,686)،مفا دگەهاندە کەسێن رێژەکا زوور چەوریێ ل ناڤ پیستێ واندا هەیی،و پلاگەرمیا لەشی بشێوەیەکێ ساناهی ل سەرشوویان دهاتە گوهورین، کارتێکرنەکا باش لسەر بەرگریا لەشی وسیستەمێ هەرسکرنێ دکر،ئەو نەخوشیێن ئاڤا گەرم و هێلما ئاڤێ ژبۆ وان وەکۆ چارەسەری دهاتە بکارئینان مفا ژسەرشوویان وەردگرتن ب تایبەتی ل بەشێن ئاڤا گەرمدا(Ahmed,2024, 11/619)،بەلێ ئەو کەسێن نەخوشیا پیستی یێن ڤەگر وهندەک کارکەرێن پیشەیی دەستویری نەهاتەدان ژبۆ چوونا سەرشوویێن گشتیدا،داکۆ نەخوشیا وان وبێهنا وان ژبەر ئەو پیشەیی پێ دمژویل کارتێکرنێ ل خەلکێ دی نەکەت(فیروز آبادي، ٢٠٠٨، ١٤٥٤)
.2.2.4ژلایێ ئێشانێ:سەرشوو ژبۆ چارەسەرکرنا هندەک جورێن نەخوشیان ئێشانێ(Sekenwa ,2023, 10,10)، بتایبەتی ئێشانا ماسولکان وگەهان وژبۆ چارەسەرکرنا ئێشانێن نەخوشیان روماتیزمایێ ژی مفا ژسەرشوویان وەردگرتن ،کاریگەریەکا باش لسەر ساخلەمیا کەسێن لاواز ونەساخیێن گرێدایی ب میزاجێن سار وهشک هەبوو(المناوي،١٩٧٨، ٣٢)،ژبۆ چارەسەربوونا نەخوشیێن برینان ل سەرشوویان مفا ژ تێکەلەیا رووەکێ سدر وخویێ وەردگرتن،(الاقفهسي،٢٠٠٠، ٨٩)،سەرشوو مفادار ژبۆ هندەک جورێن نەخوشیا شەلەلێ هەیین(الإدریسي،٢٠٠٢ ،١/٣٦٤)،ژبەر هوکارێ گرانبوونا خوینا ل ناڤ دەماراندا،برێکا هندەک جورێن مەساج وسەرشوویان هاتنوچوونا خوینێ دناڤ دەماراندا بساناهی دبوو،چونکە دەمارێن خوینێ گرژبوون،هەتاکۆ ژبۆ چارەسەربوونێ دهاتە بکارئینان(الأبشیهي،٢٠٠٣، ٦٤٧)،هەروەسا باشترین سەرشوویێن ژبۆ ساخلەمیا مروڤی یێن کەڤن وقەبارا وان بەرفرەهـ وهەوایێ وئاڤا وان دپاقژبوو،دگەل دەستنیشانکرنا دەمێ گونجایی ژبۆ کەسێن ئاریشا بێهن تەنگبوونێ وئێشانا سنگی لدەف هەیی،داکۆ مفا ژسەرشوویان وەردگرتن(بدرالدین،٢٠١٤، ٦٠).
.3.2.4ژلایێ پاقژیێ: ئێک ژ مفایێن سەرشوویان ژبۆ پاقژکرنا پیستی ژ پاشماوێن خوهێ و توزێ و جورێن پیساتیان وئیلتهابات وپەرسیڤێ وبەلغەمان دهاتە بکارئینان،خوریانا پیستی کێم دکر(الشیزري ،١٩٤٦، ٨٦-٨٧)،ژبۆ پاقژ کرنا پیستی ژشوینەوارێن برینان وماددەیێن زیانبەخش برێکا ئاڤا گەرم دهاتە دویرئێخستن،دیسان ژبۆ پاقژکرنا پرچێ ژ روونێ وسپێهان مفا ژ سەرشوویان وەردگرتن(المناوي ،١٩٧٨، ٣٢).
.4.2.4ژلایێ ئارامبوونێ:کاریگەریا سەرشوویان لسەر سروشتێ مروڤی هەر ژسەردەمێن زوو ژلایێ نوژداران هاتبوو ڤەدیتن،چونکە رێژا سترێس ودوودلی وخەموکیێ کێم دکەت،وگەرمبوونا سەرشوویان دبیتە هوکارێ ئارامبوونێ وهەستێ ماندیبوونێ و وەستیانێ و بێزاریێ لدەڤ مروڤی نامینیت،وخالێن بچووکیێن پیستی(مسامات)فرەهـ دکەت(Goto,2018,1)،و هەستکرن ب نویبوونێ بتایبەتی پشتی گەشتێن دویر ودرێژ یان پشتی دوماهیک ئینانا کارەکێ ب زەحمەت بەرەڤ سەرشوویان دچوون،ب رێکا سەرشوو ومەساجێ هەست ب تەنابوونێ دکەن(بدرالدین،٢٠١٤، ٦٠)،ژبەرکۆ مەساج کارتێکرنەکا ئەرینی لسەر پیستێ مروڤی هەبوو،ئەندامێن لاواز نەرم دکەت،ویێن رەق بهێز دکر(الاقفهسي،٢٠٠٠، ٨٩-٩٠)، وسەرشوو ژبۆ پەرسیڤ و تایا سار و تایا نەخوشێن زەرکێ ژی دبویە جهێ مفایێ(ابن بسام،١٩٦٨، ٦٧)،
هندەک رەوشیێن سەیر ژی ل سەرشوویان دهاتنە روودان،وەکۆ ل دەمێ جەنازەیەک ل بەر نوژداری1ل باژێرێ فەسطاط دەربازبووی،ئەڤی نوژداری کەسوکارێ وی ئاگەهدارکرن،کۆ ئەڤ کەسە نەمرییە،ئەگەر هاتوو هوین ڤەشێرن هوین دێ وی بساخی ڤەشێرن،دەستویری ژوان خواست کۆ وی کەسی ببەن سەرشوویێ ئاڤا گەرم پێداکر وهندەک جورێن ڤەخوارنێن دبوارێ دەرمانسازیێدا ژبۆ بکاردئینان،هەتاکۆ هندەک لڤین لدەڤ ڤی کەسی دیاربوو،و مزگینی دانە خێزانا وی کۆ چارەسەربوو(أبن ابي صبیعة،د.ت،٥٧٧)،ل سەرشوویان زوربەیا جاران ل وەرزێ هاڤینێ ئاڤا سار ل وەرزێ زڤستانێ ئاڤا گەرم دهاتە بکارئینان،سەرشوویان ب ساناهی کارتێکرن لسەر پلا گەرمیا مروڤ دکر،ژبەرکۆ پلا گەرمیا سار وگەرم برێکا سەرشوویان ناڤنجی دبوو،هەروەسا سەرشوو کارتێکرنێ لسەر کێشا مروڤی ژی دکەت،چونکە سەرشوو شەهیا مروڤی ژبۆ خوارنێ کێم دکەت،و ئەگەر گەدە پربیت ژ خوارن ژی دبیتە هوکارێ کێشا وی زێدەبیت،هەروەسا ئاڤا سار کارتێکرنەکا ئەرینی لسەر ساخلەمیا مروڤی وئاستێ بەرگیریا لەشی هەبوو،ل قورئانا پیروزدا باسێ ئەیووب پێغەمبەری(سلاف لێ بن) دکەت،دەمێ ژ نەخوشیا خۆ چارەسەر بووی،تێدا ئاماژە ب ئاڤا سار هاتییەدان(سورة ص،الآیة ٤٤)،کارتێکرنەکا ئەرینی لسەر ساخلەمیا مروڤی وئاستێ بەرگیریا لەشی هەبوو(الأزرق،د.ت،٤٤-٤٥)،دیسان بکارئینانا ئاڤا سار ل دەمێ دەرکەفتن ژسەرشوویان ئەندامێن لەشی بهێزدکەت(ابن کثیر،١٩٩٧، ٩٤)،ب تایبەتی ژبۆ نەخوشیێن پیان و وەرماندنێ دباشبوو،دەربارەی وەرزێ هاڤینێ نڤستن پشتی سەرشوویێ چارەسەریەکا سروشتییە(الاقفهسي،٢٠٠٠، ١٣٣-١٣٥)،ئاڤا سار دبوارێ جوانکاریێدا ژی دهاتە بکارئینان،ژبەرکۆ پیستێ مروڤی بهێزدکر،دبیتە رێگر ژبۆ پەیدابوونا خالان ل سەروچاڤان،وەرماندنا لەشی کێم دکەت،وپرچێ گەش وساخلەم دکەت،دبیتە رێگر ژبۆ وەریانا پرچێ،هەروەسا ئاڤا ناڤنجی ژی دبیتە هوکارێ ئەو کەسێن ئاریشەیا خەوێ لدەف ب ساناهی ژێ رزگاربیت،ل دەمێ تورەبوونێ هەستێ ئارامبوونێ ل دەف مروڤی پەیدا دکەت(الاقفهسي،٢٠٠٠، ٨٨-٩٢).
5.2.4.زیانێن سەرشوویان:دگەل هەبوونا هەژمارەکا زور مفایی سەرشوویان چەندین زیانێن خۆ ژی هەبوون،ئەگەر بشێوەیەکێ نەگونجای بهێتە بکارئینان،وەکۆ ڤەکولەر دیاردکەن،ئێک ژهوکارێ نەخوشیان ئەو سەرشوویان ل دەمێن نەگونجای بوون،چونکە ئاڤا زێدە گەرم کارتێکرنەکا خراب لسەر ساخلەمیا مروڤێ دکەت،بتایبەتی ل سەردەمێن کەڤندا پشتی ماندیبوون ژچالاکێن وەرزشی بەرەڤ سەرشوویان دچوون ب ئاڤا گەرم سەرێ خۆدشوویشتن،هەتا کۆ بویە هوکار کۆ بارێ ساخلەمیا مروڤی تێکبچیت،ل هندەک رەوشاندا گیانێ خۆ ژدەستدان(Zytka,2013,175-176)،هەروەسا پلا گەرمیێ دناڤ سەرشوویاندا کارتێکرنەکا نەرینی لسەر سیهێن مروڤی ژی دکەت(الابهیشي،٢٠٠٣، ٦٤٧)،لدەمێ تایەکا دژواردا(القوصوني،٢٠١٤، ٦١)،یان پشتی خۆارنێ ئێکسەر(Bhoyar,2021, 13,85)،مەترسیە لسەر توشبوونا نەخوشیا گەدەیی لدەف مروڤی پەیدابیت،وسیستەمێ هەرسکرنێ تێکدچیت،و زێدەبوونا گەرمیێ ل سەرشوویان کوئەندامێ دەماران لاواز دکەت،زیانێ دگەهینیتە جگەر ودلی وحەزا مروڤ ژبۆ خوارنێ وشەهیێ کێم دکەت،بتایبەتی نڤستن ل سەرشوویان زیانێ دگەهینیتە ساخلەمیا دلێ،ولەش لاواز دبیت،کارتێکرنێ لسەر سپیبوونا پرچێ دکەت،زێدە مانا ل سەرشوویێ دبیتە هوکارێ دل رابوونێ وگێژ بوونێ وتێکچوونا هشێن مروڤی ولەرزینا دەستان(ابن بسام،١٩٦٨، ٦٧)،زانا دیاردکەن کۆ پێدڤیە خۆ ژ خوارن و ڤەخوارنا سار وگەرم ل سەرشوویان خۆ ژێ دویر بێخیت،چونکە کارتێکرنەکا نەرینی ل سەر ساخلەمیا مروڤی هەبوو،هەتا ڤەخوارنا ئاڤێ بخۆ ژی ل سەرشوویان نەهێتە ڤەخوارن،چونکە دبیتە هوکارێ پەیدابوونا نەخوشیا(السل-الدق)،وکێشا لەشێ وی زێدەبیت،ب تایبەتی خوارنا ل سەرشوویان گەلەک ب زیانە،زانا دبێژیت(هەر کەسەکێ بڤیت کێشا وی زێدەبیت،بلا پشتی خوارنێ بچیتە سەرشوویێ(ابن سینا، د.ت،١ /١٦٢)،بێگومان مەبەست پێ ئەوە کۆ تۆ ل ماوەیەکێ درێژ بمینی ژوور،وەکۆ زانا ئاماژە ددەن کۆ(تو ژ سەرشووی یێ وەربگرە بەری کۆ ئەو ژتە وەربگریت)(أبن ابي اصیبعە،د.ت،١٧٩).
.5کاریگەریا سەرشوویان ژلایێ جڤاکی:
سەرشوو ئێک ژگرنگترین بنگەهێن خزمەتگوزاریێن گشتی بۆ ل باژێرێن موسلمانان،رولێ وێ نەبتنێ ب لایەنێ پاقژیێ و ساخلەمیێ سنوردار بوو،بەلکۆ لایەنێ جڤاکی ئێک ژدەولەمەندترین هوکارێن پویتەدانێ بۆ ب سەرشوویان،چونکە ل چەندین هەلکەفتێن جڤاکی وخێزانیدا سەرشوویان دبویە خالا دەستپێکێ ژبۆ هەلکەفتێن خوشی ونەخوشیان ل زوربەیا جیهانا ئیسلامێدا خەلک بەرەف سەرشوویان دچوون.
.1.5هەلکەفتێن ئاینێ:جەژنێن ئاینی ئێک ژگرنگترین هەلکەفتان بۆ ل باژێرێن موسلمانان دهاتنە گێران، سەرەرای هەبوونا مەترسیا نەخوشیێن بەربەلاڤ وکارەساتێن سروشتی وهەولێن خاچپەرێسان،بەلێ سولتانێن ئەیووبیان گرنگی ب هەلکەفتێن جەژنا رەمەزان وقوربانێ دابوون،ژبەری گێرانا ڤان هەلکەفتان بەرەڤ سەرشوویان دچوون،داکۆ خۆ ژهەمی جورێن پیساتیێن ماددەیی ومەعنەوی پاقژ بکەن،خۆدایێ مەزن ژبۆ کاری وان پاداشت وبخێر بنڤیسیت(القلقشندي،١٩١٣ ،٩/٤٤-٤٦)،هەروەسا جەژن وهەلکەفتێ نەموسلمانان ل باژێرێن ل ژێر دەستهەلاتا ئەیووبیان دهاتنە گێران،بەری هەلکەفتێن خۆ ژی بەرەڤ سەرشوویان دچوون(الدمشقي ،د.ت،٢٨٠-٢٨١).
.2.5دابونەریت وهەلکەفتێن جڤاکێ:
.1.2.5چوونا زەلامان ژبۆ سەرشوویان:سەرشوو هەر ژسەردەمێن کەڤندا بویە ئێک ژ بنگەهێن ئارامبوون وچاڤپێکەفتنێ دناڤبەرا رەگەزێن جڤاکیدا،چونکە پێگریا وان بنەمایێ ئیسلامێ وپاقژیێ،وکێمبوونا بنگەهێن کومبوونا خەلکێ وجهێن بێهنڤەدانێ دگەل هەڤالێن خۆ بویە هوکار کۆ سەرشوو ژبۆ ڤێ مەرەمێ بهێتە بکارئینان،ل سەردەمێ ئەیووبیان ب شێوەیەکێ راستەوخۆ ئاماژە ب تەخا دەستهەلاتدار نەهاتیەکرن،بەلێ ل ناڤ تەخا گشتی باسێ چوونا زەلامان ژبۆ سەرشوویێن گشتی ژبۆ پێدڤیێن خۆ یێن جورەوجور(أبن منقذ،٢٠٠٣،٢٢٥-٢٢٦)،دیسان سەرشوو دبویە جهێ کومبوون و گەنگەشەیان دگەل هەڤال وهوگرێن خۆ کۆ تێدا باسێ بابەتێن جورەوجور ژ کاری وبازرگاری وسیاسی وروودانێن روژانە ودەنگوباسێن جڤاکیدا بەلاڤەبوون دهاتەکرن،بەرهەڤی ژبۆ خوارن و ڤەخوارن وموزیک وستران وئاواز دهاتە کرن،ب ریکا سەرشوویان داکۆ ژ سترێس وکارێن خۆ روژانە دویربکەڤن ودەمێن خوش پێکڤە بورینین،سەرشوویێن ل قاهیرە وباژێرێن دی ژبۆ زەلامان وئافرەتان بەشێن تایبەت هەبوو،بەلێ زوربەیا جاران هەمان سەرشوو ژبۆ هەردوو رەگەزان دهاتە بکارئینان،بتنێ دەمێ وان جیاواز بوون(إبراهیم،٢٠١٤، ٢١٥)،وەکۆ زەلام ژبەر نڤێژا سپێدێ هەتا بەری نیڤرو بەرەڤ سەرشوویان دچوون،داکۆ ل دەمێ نڤێژێ ئامادەبن،ئافرەت ژی پشتی نیڤرو هەتا بەری روژئاڤابوونێ بەرەف سەرشوویان دچوون(سابانو،١٩٨٤،١٦٢-١٦٣)،ژبۆ پاراستنا ئافرەتان پارچەیەکێ قوماشی ب دەرگەهێ سەرشوویاندا دهاتە هەلاویستن ،داکۆ هەمی ئاگەهدار بن ژماوێ وان(ابن بسام،١٩٦٨، ٦٩)،دەرگەهێ سەرشوویێن گشتی ژی هەر ژ دەمێن زوو دهاتە ڤەکرن،داکۆ باشترین شێوە خزمەتا خەلکێ بهێتە کرن (البغدادي،د.ت،٦/١٢٢).
.2.2.5هوکارێن چوونا ئافرەتان ژبۆ سەرشوویێن گشتی:
.3.2.5ئارامبوونێ:سەرشوو ل باژێرێن شامێ لسەردەمێ ئەیووبیاندا ئێک ژگرنگترین بنگەهێن خزمەتگوزاری گشتی بۆ بتایبەتی ژبۆ ئافرەتان،چونکە ئەو دابونەریتێن ل جڤاکیدا دەستویری نەدابوو،کۆ ئافرەتێ بشێوەیەکێ زور و بێ پێدڤی ژ ئاڤاهێ خۆ دەرکەڤیت،بەلێ سەرشوو ژبۆ دبویە دەرفەتەک کۆ ژ ئاڤاهی وروتینێن وئەرکێ خۆیێن روژانە دویر بکەڤیت، برێکا دیتنا وهەڤالێن ونێزیکێن خۆ ل سەرشوویێ هەست ب ئارامبوونێ بکەت،تێدا باسێ دەنگوباسێن تاخی وجڤاکی ویێن ژیانا خۆ روژانەدهاتە کرن(الشواف،٢٠٠٧،٢٩٧)،هەروەسا ل سەرشوو گەلەک بشێوەیەکێ ساناهی دەنگوباس بەلاڤەدبوون (S.D.Goitein,1978,343-344).
.4.2.5خەملاندن:سەرشوویێن گشتی رولەکێ تایبەت لدەڤ ئافرەتێ هەبوو،چونکە سەرشوو بویە سەنتەرێن جوانکاریێ ل وان سەردەماندا ژبۆ زوربەیا ئافرەتان وماوەیەکێ درێژ ل سەرشوویان دبوراندن،بەشەک ژداهاتێ خۆ ژبۆ بودجا سەرشوویێ وکرینا کەرەستێن وەکۆ سابوون وگولاڤ وسدر ورووەک و رونێن سروشتی تەرخاندکر،ب هاریکارییا هندەک کەسێن ل سەرشوویان ب ئەرکێ شەهکرنا پرچا وان ومەساج وجوانکرن ورزگاربوونا وان ژمویێن پیستێ رادبوون ،دیسان ب رووەکێن سروشتی وخەنایێ دەستێ خۆ ب نەخشونیگاران دخەملاندن،ژ زەلامان پتر دەم ل سەرشوویان دبوراندن وپتر ماندی دبوون(ابن الحاج،د.ت،٢/١٧٠)، دژێدەرێن مێژوویدا باسێ خاتونێن دەستهەلاتدارێن ئەیووبیان نەهاتبوو دانان،بەلێ ل ناڤ تەخا گشتیدا سەرشوو ژبۆ ئافرەتێ بنگەهەک بۆ ژبۆ بەرچاڤکرنا جوانی وخەملا خو،بویە دەرفەت کۆ ئافرەت باشترین جلوبەرگ وئاکسێسوارات(زینەتا)خۆ ل گەل خۆ بینیت سەرشوویێن گشتی ،پشتی دوماهیک هاتن ژ سەرشوویێ بکەنە بەرخۆ داکۆ ئافرەتێن دی پەسن ومەدحێن وێ بکەن،هەتا کۆ بیتە هوکار شانازیێ بخۆ بەت،هەروەسا ئافرەتان ل جەژنان وهەلکەفتان ژی بەرەف سەرشوویان دچوون،دەمەکێ خۆش لێ دبوراندن وزوربەیا جاران بشێوەیەکێ کوم دچوونە سەرشوویان(ابن الحاج،د.ت،٢/١٧٢-١٧٣)،ژبۆ ڤێ مەرەمێ جوانترین و بهاترین خاولی وسابوون وگولاڤ وخوارن وڤەخوارن وشریناهی وفێقی ل گەل خۆ دئینان،هەروەسا زاروکێن کێمتر ژ ژیێ حەفت یان هەشت سالی ژی هندەک دەماندا دگەل خۆ دبرن،ئافرەتان ل هەیڤێ نێزیکی ئێک یان دوو جاران ل دەمێ پێدڤی بەرەڤ سەرشوویان دچوون،دیسان ژبۆ ئافرەتێن دەولەمەند ل سەرشوویێن گشتیدا هندەک ژوورێن تایبەت ژبۆ وان دهاتە تەرخان کرن(العلبي،١٩٨٩، ٤٩١-٤٩٢).
.5.2.5هەلبژارتنا بیکان:هەروەسا ئێک ژبەربەلاڤترین دیاردەیێن ل سەرشوویێن گشتی هەلبژارتنا بیکان بوو،ئێکەم پێنگاڤ ژبو پێکئینانا ژیانا هەڤژینیێ دەستنیشانکرنا هەڤپشکا ژیانێ بوو،بەلێ بێگومان جوداهی دناڤبەرا تەخا تایبەت وتەخا گشتیدا هەبوو،چونکە دەستهەلاتدارێن ئەیووبی ژبۆ ڤێ کارێ مفا ژسەرشوویان وەرنەدگرتن،دژێدەرێن مێژووییدا ژی ئاماژە ب ڤێ چەندێ نەهاتبوو دانان،بەلکۆ ژبۆ ڤێ مەرەمێ دەستهەلاتدارێن ئەیوبیییان کەسایەتیێن بەرنیاس دەستنیشاندکر،داکۆ دەستویریێ ژبۆ خواستنا کچا وی ژ بابێ وێ ب خواست،هەروەکۆ ل سالا(٥٨٩مش/١١٩٣ز)سولتان عەزیزی عوسمانی(٥٨٩-٥٩٥مش/١١٩٣-١١٩٨ز)ئێک ژمەزنێن دەولەتێ بناڤێ فەخرەدین ئەیاز جهارکیس2هنارتە دەڤ مامێ خۆ سولتان عادلی(٥٩٦-٦١٥مش/١٢٠٠-١٢١٩ز) داکۆ دەستویریێ ژێ وەردگریت ژبۆ پێکئینانا هەڤژینیێ دگەل کچا وی خاتونێ(ابن تغري بردي،١٩٣٦، ٦/١٢٢)،هەروەسا ل سالا(٦٢٦مش/١٢٢٩ز)مەلک عەزیز محمد کورێ زاهر غازی سەلاحەدین ئەیووبی دەستهەلات ل حەلەب دکر،دادوەر بەهائەدین یوسف کورێ رەفیع کورێ تەمیم کورێ شەداد(٦٣٢مش/١٢٣٥ز)ودگەل مەزنێن دەولەتێ هنارتە دەڤ سولتان کامل(٦١٥-٦٣٥مش/١٢١٨-١٢٣٨ز)داکۆ دەستویریێ ژێ بخوازیت ژبۆ پێکئینانا هەڤژینیێ دگەل کچا وی (المقریزي ،١٩٩٧،١/٣٥٦)،دیسان مەلک زاهر غیاسەدین کورێ سولتان ناسر سەلاحەدین(٥٨١-٦١٣مش/١١٨٦-١٢١٦ز)هەڤژینێ دگەل کچا مامێ خۆ مەلک عادل(٥٩٦-٦١٥مش/ ١٢٠٠-١٢١٩ز)پێکئینا پشتی گیانێ خۆ ژدەستدایی،هەڤژینی دگەل خۆشکا وێ پێکئینا( ابن واصل،١٩٥٧، ٢/١٧٨)،زوربەیا جاران ئەڤ جورێن هەڤژینییان ژبۆ بهێزکرنا دەستهەلاتا خۆیا سیاسی ومکومکرنا پەیوەندیان دناڤبەرا هەردوو خێزاناندا دهاتە ئەنجامدان.
بەلێ ل ناڤ تەخا گشتیدا سەرشوو رۆلەکێ تایبەت هەبوو،هەتاکۆ دبویە خالا دەستپێکێ ژبۆ پەیوەندیا هەڤژینیێ (الجعدي، ٢٠١١، ١٨٣)،وئافرەتان وکچان ژهەمی دەمان پتر لدەمێ چوونا سەرشوویان گرنگی ب جوانی وخەملا خۆدان (السامرائي ،٢٠٠٤ ،١٥٠)،چونکە هندەک ئافرەتان3رولەکێ تایبەت ژبۆ دروستبوونا ڤێ پەیوەندیێ هەبوون،چونکە ئەو گەنجێن دڤیان هەڤژینێ پێکبینیت ،تایبەتمەندی وحەزا خۆ ژبۆ ڤێ ئافرەتێ دیاردکر،ژبۆ ڤێ مەرەمێ ئەڤێ ئافرەتێ برێکا فروتنا پەرووک وگولاڤان دچوونە ئاڤاهیاندا بشێوەیەکێ راستەوخۆ تەماشەی وان کچێن دژیێ هەڤژینیێدا دکر،وبەرەڤ سەرشوویێن گشتی دچوون،ژبەرکۆ زوربەیا کچان ل گەل دەیکێن خۆ ل سەرشوویێ ئامادە بوون،چاڤدێریا جوانیا کچان وتایبەتمەندیێن وان دکر(ابن دانیال،١٩٦١،٦١)،ئەرکێ ئەڤێ ئافرەتێ پشتی کۆ ل ئاڤاهی و سەرشوویان دگەریان،چاڤدێریا کچان کری،وەسفا وان کچێن گەنج و ژیێ هەڤژینیێ ژبۆ گەنجان ودەیکێن وان دکر (زعرور،١٩٩٠، ١٧٢).
ژبەرکۆ تایبەتمەندیێن جوانیێ ژسەردەمەکێ ژبۆ سەردەمێ دی دهاتە گوهورین،بەلێ بشێوەیەکێ گشتی هوزانڤان ژی ئاماژە ددەن،کچێن دژیێ گەنج دەستنیشاندکرن،چونکە دەلیڤەیا زاروکبوونی ل دەڤ زورتربوو(الوهراني،١٩٩٨، ٨٢-٨٣)، حەزا گەنجان ئەو کچێن کێشا وان ناڤنجی وپیستەکێ جوان وچاڤ گر وپرچا رەش هەبیت(التجاني،١٩٩٢، ٢٤٤)، ژبۆ ڤی کاری لدیڤ حەز وداخواز وتایبەتمەندیێن گەنجان دیڤچوونا کچەکا گونجای دکر،داکۆ وەکۆ هەڤژین ژبۆ خۆ دەستنیشانبکەن،ژبەرکۆ زوربەیا جاران کچێ مافێ دەستنیشانکرنا هەڤپشکێ ژیانا خۆ نەبوو،ئێکەم ودوماهیک بریار ژبۆ بابێ دزڤریت،ودەیکێ ژی پشتەڤانیا بوچوونا بابی دکر(السخاوي ،١٨٩٦، ٣٩١)،دیسان کچان ژی ل ڤێ ماویدا هەولدا سەرنجا ڤان ئافرەتان ژبۆ خۆ راکێشن،دیاردەیێن چاڤلێکرنێ لدیڤ دیتنا جوانیا ل جڤاکیدا بەربەلاڤ دبوو،وەکۆ کێشا لاواز دبویە هوکار ئافرەتان بەشەکێ زێدە ژ پێدڤیا خۆ خوارن دخوار،دیسان سەرەدانا فروشگەهێن رووەکێن سروشتی وگولاڤ ژی دهاتە کرن(ابن بیطار،د.ت،١١٧)،دگەل پێکئینانا هەڤژینیێ دیاری و داهاتەک پێشکێشی ڤی ئافرەتێ بەرامبەر ئەرکێ وێ دهاتە کرن.
سەرشوو ژبۆ دەیکان ژی دبویە هوکار ژبۆ هەلبژارتنا هەڤژینەکێ ژبۆ کورێ خۆ قەستا سەرشوویان دکرن، داکۆ بەرێخۆبدەتە کەسەکا گونجای ولدیف داخازا کورێ خۆ،ژبۆ ڤی کاری بتنێ پێدڤی بو کەسەک خۆ نێزیکی ڤێ کچێ بکەت،باسی ڤێ پەیوەندیێ ژبۆ بکەت،هەروەسا ژبۆ تەماشەکرنا بیکێ ژی بەرەڤ سەرشوویان دچوون،ژبەرکۆ ئێک ژدابونەریتان ل دەستپێکێ روویێ بیکێ نەدیت هەتا پشتی شەهیانێ،لەورا زاڤایی دەیکا خۆ یان خوشکا خۆ دەستنیشاندکر کۆ بچیتە سەرشوویان داکۆ چاڤدێریا بیکێ بکەت،ل دەمێ زڤرینا وان وەسفا وێ ژبۆ زاڤایی دکر(مأمون،٢٠٠٩، ٤٤).
.6شەهیان:سەرشوو ئێک ژ گرنگترین بنگەهێ جڤاکی بۆ ژبۆ هەلکەفتێن خوشیێ بەرەڤ سەرشوویان دچوون،ژهەمیان بەرنیاستر سەرشوویان ژبەری شەهیانێ بوو(القلقشندي،١٩١٣، ٩/٥٤-٥٥)،ژبەرکۆ ئێک ژدابونەریتێن فەر بۆ ژبۆ بیکوزاڤا ژبەری ئاهەنگا شەهیانی ژبۆ پاقژی وجوانی وخەملاندنێ بەرەڤ سەرشوویان گشتی بچیت،و هەلکەفتەکا مەزن دناڤ چینا دەولەمەند ودەستهەلاتدار دهاتە گێران،داهاتەکێ زور ل ڤان هەلکەفتان دهاتە مەزاختن،بەلێ ژبەرکۆۆ دەستهەلاتدارێن ئەیووبیان سەرشوویێن تایبەت بکاردئینان ل کوچک وئاڤاهیێ خۆ،لەورا دژێدەرێن مێژوویدا باسی ڤان هەلکەفتان دناڤ تەخا دەستهەلاتداردا نەهاتبوو کرن،بەلێ ل ناڤ تەخا گشتیی دا هندەک سەرشوویێن دەستنیشانکری ژبۆ شەهیانان هەبوون،ژوان هندەک سەرشوویێن تایبەت ژبۆ ڤێ هەلکەفتێ ل دیمەشقێ هەبوون،وبیکوزاڤا بەرەف ڤان سەرشوویان دچوون،وەکۆ(حمام العرایس -حمام الزین)،(أبن کنان،١٩٤٧،٣١؛الجعدي،٢٠١١ ،١٨٣).
.1.6چوونا بیکێ:هەروەسا ل ناڤ چینا گشتیدا ژبەری شەهیانێ سەرشوویێن گشتی ژلایێ دەیکا زاڤایی دهاتە بەرهەڤکرن ،و ئەندامێن خێزانا زاڤایی وبیکێ وکەسوکار ونێزیکێن هەردوو لایەنان ژبۆ سەرشوویێ دهاتنە داخازدکرن،لدەمێ دەیکا زاڤایی دچوویە سەرشوویێ وخەلک ل دەوروبەرێ بیکێ کومدبوون،چونکە دبویە دەرفەت ژبۆ هەژمارەکا زور ئافرەتان داکۆ تەماشەی جوانیا بیکێ بکەن(السامرائي،٢٠٠٤،١٥٠-١٥١)،بەلێ ژبەری هەلکەفتێ جلوبەرگ وزینەت وزێر ومجەوهەراتێن بیکێ هاتنە ئامادەدکرن،ب پارچەیەکا قوماشی هاتبوو نخافتن،ژلایێ دوو گەنجان ژبۆ سەرشوویێ دهاتە ڤەگوهاستن،ژبۆ ڤێ هەلکەفتێ گروپەکێ هونەرمەندان وموزیکژەنان پشکداری دهەلکەفتێ ل گەل بیکێ وزاڤایی دکر،ب دەنگێ موزیک وستران وئاواز و دەست قوتان وتلیلان ئەڤ هەلکەفتە دهاتە گێران،ل سەرشوویێ جهەکێ تایبەت ژبۆ مالا زاڤایی وکەسوکارێن وی دهاتە تەرخانکرن،دگەلدا خوارن وڤەخوارن وفێقی وشریناهیێن جورەوجور دهاتنە بەرهەڤکرن،بێگومان ئەڤ هەلکەفتە لدیڤ رەوشا دارایی خێزانا زاڤایی دمینیت،ل هندەک جاران بەرخ ژبۆ ڤێ مەرەمێ دڤەکوشتن(الحربي،٢٠١٥،٣٢٨)،ژبۆ بەرهەڤکرنا بیکێ ژبۆ شەهیانێ هندەک ئافرەتێن تایبەت ب ئەرکێ جوانکرن وخەملاندن و پاقژکرنا پیستی وێ رادبوون،ئەڤ کارە ل ئاڤاهیان وسەرشوویێن گشتی دهاتە ئەنجامدان،دیسان دەست وپێ یێن بیکێ ب خەنایێ ونەخشونیگاران دهاتە خەملاندن، هەروەسا پرچا ئافرەتێ سپی یێن ل سەرشوویێ ئامادە دهاتە بویاغکرن(ابن شداد،١٩٨٣، ١٦٦-١٦٧)،لدیڤ داخازا دەیکا بیکێ ژی پشتی شەهیانێ ب دوو حەفتیان دووبارە هەلکەفتەک ژلایێ دەیکا بیکێ ژبۆ کەسوکارێن زاڤایێ ل سەرشوویێ ب هەمان ئامادەکاری دهاتە گێران(کیال،١٩٦٤،٢٠٧).
.7 زاروکبوونا ئافرەتێ:ئێک ژگرنگترین هەلکەفتێن جڤاکی بوو،پشتی زاروکبوونا ئافرەتێ وەکۆ ئێک ژپێدڤیێن هەرە فەر ژبۆ لایەنێ ئاینی وساخلەمیێ ئافرەتی بەرەڤ سەرشوویان دچوون،ژبۆ ڤێ هەلکەفتێ ل ناڤ تەخا گشتیدا ئاهەنگ ل سەرشوویێ دهاتە گێران(القلقشندي ،١٩١٣، ٩/٥٦-٥٧)،ژبەرکۆ ئەڤ هەلکەفتە ژلایێ ئافرەتان دهاتە گێران،بەلێ ب شێوەیەکێ راستەوخۆ ئاماژە ب خێزانێن دەستهەلاتدارێن ئەیووبیان نەهاییە کرن،چونکە زوربەیا خێزانێن دەستهەلاتدارێن ئەیووبیان بخۆ ل ئاڤاهی وکوچکێن خۆ سەرشوویێن تایبەت هەبوون،ژبۆ ڤان هەلکەفتان نەیا پێدڤی بۆ بەرەڤ سەرشوویێن گشتی بچین،بەلێ لسەردەمێ ئەیووبیان ژبۆ ڤێ مەرەمێ هەلکەفتێن مەزن ژبۆ ژدایکبوونێ کورێن خۆ دگێران،وەکۆ ل سالا (٦١٠مش /١٢١٤ز)مەلک عەزیز محەمەد کورێ مەلک زاهر کورێ سەلاحەددین(٦١١-٦٣٤مش/١٢١٤-١٢٣٦ز)دەستهەلات ل حەلەب دکر،ژبۆ هەلکەفتا ژدایکبوونا وێ باژێرێ حەلەبێ هاتە خەملاندن،نێزیکی دەهـ دێدیکێن(لاندک)ب زێری وزیڤی خەملاندی وسیێ جلوبەرگێن ب لولو وزێران نەخشاندی ژبۆ هاتنە بەرهەڤکرن (الدواداري،١٩٧٢، ٧/١٧٦-١٧٩)،لدەمێ کورێ سەلاحەدین ئەیوبێ یێ دوازدێ بناڤێ ئەبو سلێمان داوود کۆ ناسناڤێ وێ سولتان زاهر مجیرەدین بۆ ژدایکبووی،دادوەر فازل(٥٩٦مش/١٢٠٠ز)ب نامەیەکێ پیروزباهییا ل سەلاحەدین ئەیووبی دکەت4،سالا(٦٣٢ک/١٢٣٥ز)کورێ مەلک موزەفری(٦٤٢مش/١٢٤٤ز)دەستهەلات ل حما دکر،ب ناڤێ مەلک مەنسور ناسرەدین هەلکەفتەک ژبۆ ژ دایکبوونا وی هاتە گرێدان(ابن واصل،١٩٥٧، ٦/٩٣)،ل سالا(٦٣٨ک/ ١٢٣٦ز)کورێ سولتان سالح ئەیوبی بناڤێ سالح نجمەدین ئەیوب(٦٣٨-٦٤٧مش/١٢٤٠-١٢٤٩ز)ژبەر کەیفخوشیا وی سولتان سالحی فەرماندا ب ئاڤاکرنا کەلهەیا جزیرێ بەرنیاس بو ب کەلهەیا (روضة) (المقریزي،١٩٩٧، ١/٤٠٥).
بەلێ ل ناڤ تەخا گشتیدا ئافرەتا زاروکبوونێ پشتی بورینا حەفت روژان ژبۆ ڤێ هەلکەفتێ کەسوکارێ وێ بەرەف ئاڤاهیێ ئافرەتێ دچوون،داکۆ تەماشەی زاروکی بکەن،ب شەڤ هندەک پارچەیێن کەسکاتی ونانی وشریناهی ل نێزیکی سەرێ وی ددانان،دیسان ئافرەتان ژی پیچەکا خویێ ل دەورەبەرێ ئاڤاهی دکرن،داکۆ ئەڤ زاروکە ودەیکا وی ژحەسیدی وچاڤان یا پاراستیی بیت(ابن الاخوة،١٩٧٦،٢٤١)،و پشتی زاروکبوونێ ب دوو هەفتیان یان پشتی بورینا چل روژان ئافرەتا زاروکبوویی ل سەرشوویێ هەلکەفتەک دگێرا(الغزي،د.ت،١/٢٤٤-٢٤٥)،تایبەتی ئەگەر زاروکێ ژدایکبووی کور بیت،ئافرەتێ کەسوکار و هەڤالێن خۆ ژب سەرشوویێ داخازدکرن،خوارن و ڤەخوارن و شریناهی وفێقی و جورێن ئامیرێن موزیکێ وستران و ئاواز وب دەستقوتان ئەڤ هەلکەفتە دهاتە گێران(الاقفهسي،سال،٣٩-٤٠)،پێدڤی بۆ بابێ وی ژی خوارنێ ژبۆ کەسوکارێن وخێزان وهەڤالێن خۆ بەرهەڤ بکەت،ب دەنگێ ئامیرێن موزیکی و ستران وئاواز وتلیلیان سەما دکرن(السخاوي،١٨٩٦،٣٩١)،ژبەری روژەکا یان دوو روژان دا کەسوکارێن خۆ ژبۆ سەرشوویێ دهاتنە داخازکرن،هاریکارێن ڤێ ئافرەتێ ژبۆ ڤێ روژێ دەست ب بەرهەڤیان دکر،وەکۆ رێژا کەسێن هاتینە داخازکرن دهاتە دەستنیشانکرن،داکۆ کەرەستێن پێدڤی ژبۆ سەرشوویێ بهێتە دیارکرن،ل روژا دەستنیشانکری هەمیان ئافرەتان جلوبەرگێن وخاولین خۆ ژبۆ مالا ئافرەتا زاروکبووی دهنارتن، کەسەک ژبۆ ڤەگوهاستنا ڤان کەلوپەلان ژبۆ سەرشوویێ دهاتە دەستنیشان کرن،لدەمێ نیڤرو هەمی ئافرەت ل گەل کچ و زاروکێن خۆ ل سەرشوویان ئامادەدبوون،پشتی هەمی ئامادەبوون،هەلکەفت ب هاتنا ژووریا دەیکێ دەستپێدکر،ب هندەک جورێن رووەکێن سروشتی وەکۆ زنجەبیل هندەک تێکەلی ژبۆ پاقژی و ساخلەمیا ئافرەتا زاروکبووی دهاتە بکارئینان،دیسان جهەکێ تایبەت ژبۆ خوارن وڤەخوارن ل سەرشوویێ دهاتنە ئامادەکرن(کیال،١٩٦٤،٢٠٨-٢١٠).
.8سونەتکرن:ئێک ژهەلکەفتێن جڤاکی سونەتکرنا زاروکێن کوران بوو،ئەڤ کارە زوربەیا جاران هندەک جهێن دەستنیشانکری دهاتە ئەنجامدان،بەلێ ژبەری سونەتکرنا زاروکی بەرەڤ سەرشوویان دچووی،ژبەرکۆ سونەتکرن ئێک ژ فەرزێن ئاینی وژبۆ پاراستنا ساخلەمیێ زاروکی پێدڤی بوو،بەلێ دگەلدا جورەکێ نشتەگەریێ بۆ لەورا پێدڤی بۆ زاروک بهێتە بەرهەڤکرن وپاقژکرن،دگەل بورینا دەمێ جورە هەلکەفتەک ل سەرشوویان دناڤ چینێن گشتیدا دهایە گێران ژبۆ ڤێ مەرەمێ سەرشوو دهاتنە ئامادەکرن،دەربارەی ژیێ سونەتکرنا زاروکی لدیڤ دابونەریتێن جڤاکی دهاتە گوهورین،بەلێ ژبەرکۆ پێدڤی بۆ ژبەری ژیێ پێگەهشتنێ بهێتە ئەنجامدان،لەورا زوربەیا جاران ژیێ زاروکینیدا بوو،ژبەرکۆ دگەل بورینا دەمێ ژبەرکۆ زاروک دێ هەست ب ئێشانا کەت،و بەرێخودانا شەرمگەهێ ژی قەدەغەبوو(ابن الحاج،د.ت،٣/٢٩٦)(علي،٢٠١٠،٢٢٥)،هەروەسا سونەتکرنا زاروکان ئێک ژ هەلکەفتێن گرنگ بۆ ل باژێرێن شامێ ومیسرێ دهاتە گێران،ژبۆ ڤێ هەلکەفتێ ژی هەمی ئەندامێن خێزان ونێزیک وهەڤالێن خۆ داخوازکرن،لدیڤ بارێ ژیانا ئابوری ئاهەنگەکا ژبۆ ڤێ هەلکەفتێ دهاتە گێران،ئەو زاروکێ بهێتە سونەتکرن،ئەگەر ژخێزانەکا سادە ونە دەولەمەند بیت،زوربەیا جاران هەژمارەکا زاروکان ل ئێک دەم دهاتە سونەتکرن،داکۆ مەزاختنێن وان بهێنە دابەشکرن،ژبۆ ڤێ مەرەمێ ل هندەک جاران هەلکەفتا سونەتکرنێ وشەهیانان ل هەمان روژ دهاتنە ئەنجامدان،بەلێ ئەگەر خێزانا ڤی زاروکی دەولەمەند یان دەستهەلاتدارەک بیت،هەلکەفتەکا مەزن دهاتە دگێران،خەلکێ تەماشەی ڤێ ئاهەنگێ دکر(معوض،٢٠١٤، ٤١)،هەروەسا کەسێن داخازکرین دیاری و کوژمەکێ پارەیی پێشکێشی خێزانا زاروکی دکرن،بەلێ ئەگەر بابێ وی دەستهەلاتدار یان دەولەمەند بیت،کەسەکێ دەستنیشانکەت،ل جادێ ب دەنگەکێ بلند گازی کەت،کۆ هەر کەسەکێ زاروکێ خۆ سونەت بکەت،بشێوەیەکێ بێ بەرامبەر ژلایێ سونەدجی یان کەسەکێ دەستنیشانکری دهاتە سونەتکرن،ئەڤ خوشی ل هەمی باژێری بەلاڤە دبوو(عاشور،١٩٩٦، ٢٧٤-٢٧٥).
هەروەسا هەلکەفتێن مەزن ژلایێ دەستهەلاتدارێن ئەیووبیان ژی دهاتە گێران،بەلێ دژێدەرێن مێژوویدا ئاماژە نەهاتییەدان ژبۆ ڤێ هەلکەفتێ بەرەڤ سەرشوویان چووبین،بەلێ باسی هەلکەفتا سونەتکرنا زاروکێن وان هاتبوو کرن،ژوان،دگەل بورینا حەفتیەکێ ژدایکبوونا سولتان عەزیزی،سولتان زاهر کورێ خۆ سولتان سالح سەلاحەدین ئەحمەد ل سالا(٦١١مش/١٢١٥ز)دژیێ نەهـ سالیدا سونەتکر،هەلکەفتەکا مەزن هاتە گێران،ژبەری نوکە روژەکا وەکۆ وێ نەهاتبوو دیتن،دگەلدا نێزیکێ چوار سەد کورێن مەزنێن دەولەتێ ونێزیکی هزار کورێن ئێتیم ژی هاتبوون سونەتکرن،وجلوبەرگێن نوی پێشکێشی وان هاتە کرن،هوزانڤانان هوزان ژبۆ ڤێ مەرەمێ دگوتن،دیسان سفرەکا مەزن وخوارن وڤەخوارنێن خوش و شیریناهی هاتبوون بەرهەڤ کرن(ابن واصل،سال،٣/٢٢٠-٢٢١)،دیسان ل سالا(٦٢٤ک/ ١٢٢٧ز)سولتان کامل کورێ خۆ سولتان عادل(٥٩٦-٦١٥مش/١٢٠٠-١٢١٨ز) ل گورەپانا رەش ل کەلها جەبەل ب ئاهەنگەکا مەزن ب بەرهەڤکرنا خوارن وڤەخوارن وشریناهییان سونەتکر بوو(النویري،سال،٢٩/٩١)،هەروەسا ژبۆ هەلکەفتێن سونەتکرنێ هوزانڤانان قەسیدە دگوتن5،هەروەسا هوزانێ ژبۆ هەلکەفتا سونەتکرنا مەلک موغیس فەخرەدین دەستهەلات لکرک وشوبەک دکر،دبیژیت6.
.9.چارەسەربوون ژنەخوشیان: سەرشوو دبویە بنگەهـ ژبۆ هندەک هەلکەفتێن دی ل دەمێ چارەسەربوونا کەسەکێ نەخوش ژ نەخوشییا خۆ ژی هەلکەفتەک ژبۆ ل سەرشوویان دهاتە گێران(القلقشندي،١٩١٣، ٩/٦٩-٧٠)، ژبۆ ڤێ هەلکەفتێ خێزانا وی سەرشوو بەرهەڤدکر،هەمی ئەندامێن خێزانێ ونێزیکێن خۆ داخازی سەرشوویێن گشتی دکرن،ئەڤ هەلکەفتە ب چوونا ژوور کەسێ چارەسەربووی دەستپێدکر،ودەنگوباسێن چارەسەربوونا وی دهاتە بەلاڤەکرن،ژبەرکۆ چوونا ژوور ژبۆ ڤی کەسی دبویە هێمایێ چارەسەربوونا وی ژڤێ نەخوشیێ،ب چەندین جورێن خوارن وڤەخوارن وئامیرێن موزیکێ دەمێن خوش ل سەرشوویێ دبوراندن(صادق،٢٠٠٦،٢/٣٨٣)،بەلێ ل ناڤ تەخا تایبەتدا ل دەمێ چارەسەربوونا دەستهەلاتدارەکێ رولێ هوزانڤانان دیاردبوو،ل دەمێ سولتان سەلاحەدینی ژنەخوشییا خۆ چارەسەر بووی هوزانڤانان برێکا هوزانێ پیروزباهیێن خۆ دەردبرین7،هەروەسا چارەسەربوونا مەلک موعزەم عیسا(٦١٥-٦٢٤مش/١٢١٨-١٢٢٧ز) برێکا هوزانێ پیروزباهییا وی دکەن8.
.10هەلکەفتێن نەخوش:رولێ سەرشوویێ ل جڤاکیدا نەبتنێ ب هەلکەفتێن خوشیان سنوردار بوو،بەلکۆ ل هەلکەفتێن نەخوشی وبەهیان ژی بەرەف سەرشوویان دچوون،ژبەرکۆ پشتی مرنا کەسەکێ جەنازە وی ژبۆ سەرشوویان وبەشەکێ دەستنیشانکری ل مزگەفتان دهاتە ڤەگوهاستن،ژبۆ شوویشتن وکفنکرنا جەنازەیی(الغزي،١٩٩١، ١/٢٠١)،ئەڤە ئێک ژچوار ماف وئەرکان بۆ لسەر موسلمانان کۆ پێدڤیە ژبۆ کەسێ مری بهێتە ئەنجامدان،ئەوژی ژشویشتنا وکفنکرن ونڤێژ وڤەشارتنا وی پێكدهێت،ئەڤ کارە ب ڤەشارتنا شەرمگەها وی دەستپێدکەت،برێکا بکارئینانا ئاڤێ وهندەک کەرەستێن دی ژبۆ ڤێ مەرەمێ بکاردئینان،وئەندامێن دەستنڤێژێ دهاتنە شووشتن،پشتی شووشتنێ ب هندەک رووەک وەکۆ کافور وسدر ژبۆ بێهنخوشیێ ژبۆ کەسێ مری دهاتەبکاردئینان،پشتی سەرشوویشتنێ دەست ب کفنکرنا ڤی کەسی دهاتە کرن،ل ڤی ماویدا ئافرەت داکۆ خەما خۆ دیاربکەن،جلوبەرگێن رەش وشین دکرنە بەرخۆ،دەنگێ دەڤ وگریان بلند دبوو،وهندەک ئافرەت تایبەت داکۆ لسەر کەسێ مری ئاخڤیت و پەسنا وی بکەت،وخەما خۆ ژبۆ چوونا وی دیاربکەت دهاتنە گرتن،بەلێ ئەڤ چەندە دژی بنەمایی ئیسلامێ بوو(ابن الحاج،د.ت،٣/٢٣٧-٢٣٨)،دژێدەرێن مێژوویدا ئاماژە ب شویشتنا جەنازەیا دەستهەلاتدارێن ئەیووبی نەهاتبوو دانان،ژبەرکۆ زوربەیا جاران ل کوچکێن وان دهاتنە شویشتن،بەلێ تەخا گشتی مفا ژبەشەکێ تایبەت ژسەرشوویان وسەرشوویێن ل نێزیکی مزگەفتان وەردگرتن،خەلکێ شامێ گەلەک رێز ل ڤێ هەلکەفتێ دگرت،خەلک ل پێشیا جەنازەیێ دچوون،قورئانا پیروز دخواندن،وبەرەڤ مزگەڤتا ئەمەوی دهات،پشتی نڤێژا مری دهاتە ئەنجامدان،بەرەف گورستانان دچوون،و کەسوکار وهەڤالێن وی ل هەلکەفتا جەنازەییدا ئامادەدبوون،گوتار وقورئانا پیروز دهاتە خۆاندن ،کەسێن ناڤدار وەکۆ شهاب الدین محمود بن بوری9 برایێ وی سیێ روژان ژبۆ تازی دانابوو، کەسوکارێ وی ژی ژبۆ ئاڤاهیێ مری خوارن و تشتێن پێدڤی دئینان،وەکۆ ل حەلەبێ و ل دیمەشقێ(ابن جبیر،د.ت،٢٦٧-٢٦٨).
.11ئەنجام
1/ سەرشوو ئێک ژبنەمایێن سەرەکی بۆ ل ژیانا ساخلەمی و ئاینیدا ل کومەلگەهێ موسلماناندا ب سەدەهان سالان،رولەکێ گرنگ دپاراستنا پاقژیا گشتیدا دگێرا ،وئێک ژبناغێن سەرەکیێن ئاینێ ئیسلامێ وئەنجامدانا عیبادەتان بوو،سەرشوو ئێک ژ پێکهاتەیێن پێدڤییێن ژیانا روژانە بوو.
2/ ئاینێ ئیسلامێ بشێوەیەکێ روون ئاماژە ب رێنما ومەرجێن بکارئینانا سەرشوویان ژبۆ پاراستنا تاکەکەسێ جڤاکی کر بوو،ب تایبەتی ئافرەتان دانابوون،ژبەرکۆ بەشەکێ تایبەت وماوەیەکێ تایبەت ژبۆ سەرشوویشتنا ئافرەتێ هاتبوو تەرخانکرن، سەرشوو ل سەردەمێ ئەیووبیان ژبلی رولێ وێ ئاینی ژبۆ ئەنجامدانا بنەمایێن پاقژیێ،ئێک ژبنگەهێن ساخلەمیێن یێن گرنگبوو، دچارەسەرکرنا نەخوشیێن پیستی. وئێشانا ماسولکان دهاتە بکارئینان،وژلایێ نەخوشیێن دەروونی ژی رێژا دوودلی وسترێس وخەموکیێ ب هاریکاریا سەرشوویان کێم دبوو،سەرشوو نەبتنێ بنگەهێ پاقژیێ بوو،بەلکۆ ئێک ژبنگەهێن کومەلایەتی وئاینی یێن گرنگ بۆ پێکڤەگرێدان دناڤبەرالایەنێ ساخلەمیێ ودەروونیدا دکر.
3/هەروەسا دەربارەی پلانا سەرشوویێن ل سەردەمێ ئەیووبیان لدیڤ قەبارا هاتییە دەستنیشانکرن ژبۆ سەرشوویێ دهاتە گوهورین،ژبەرکۆ سەرشوو قوبارا وان بچووک وناڤنجی ومەزن ژی هەبوون،زوربەیا جاران ئەڤ سەرشوویە ژبەشێ چوونا ژوور و ژوورا گوهورینا جلوبەرگان وسیێ بەشان پێکدهات،ژ بەشێ سار وناڤبجی وگەرم،هەروەسا بانێ وێ ب قوبەییان هاتبوو بەرڤفەهکرن،ژبۆ ژێدەرێن رووناهیێ مفا ژهندەک بەشێن بچووک وپەنجەرێن ل قوبەیا سەرشوویێدا هاتبوو وەگرتن.
/4 زێدەبوونا هەژمارا ئاکنجیان،وبەلاڤبوونا نەخوشیان ل سەردەمێ ئەیووبیان،بویە هوکارێ پویتەدانا دەستهەلاتدارێن ئەیووبی ب بنگەهێن خزمەتگوزاریێن گشتی ب تایبەتی نەخوشخانەیان وسەرشوویێن گشتی ل باژێرێن مەزن وەکۆ قاهیرە و دیمەشقێ و باژێرێن دی هاتبوون دروستکرن.
/5ل سەردەمێ ئەیووبی سەرشوویان پێشکەفتنەکا بەرفرەهـ وجورەوجور ل ناڤ بنگەهێن خزمەتگوزاریدا پێشکێش کربوو،چونکە سەرشوو نەبتنێ بنگەهێن ئاینی وساخلەمیێ بوون،بەلکۆ بنگەهەکێ گرنگیێ کومەلایەتی وجهێ هەڤدیتن وکومبوونا تاکەکەسان وبهێزکرنا پەیوەندیێن جڤاکی بوو.
/6سەرشوویێن ئەیووبیان بنگەهەکی ئێکانە بوو،پەیوەندی دناڤبەرا لایەنێ ئاینی وکومەلایەتیدا گرێدایی،چونکە ئافرەت وزەلام ژبۆ هەلکەفتێن ئاینی وجڤاکی ل سەرشوویان کومدبوون،ل ڤان بنگەهان ب ئەرکێ خزمەتگوزاریێن پاقژیێ وکەرەستێن جوانیێ یێن سروشتی پێشکێش دکرن.
/7سەرشوو ئێک ژبنگەهێن کومبوونا وپەیدابوونا پەیوەندیێن جڤاکی بوو،رولێ وێ نەبتنێ ب لایەنێ پاقژیێ و ساخلەمیێ و ئاینی سنووردار بوو،بەلکۆ بنگەهەکێ بهێزکرنا پەیوەندیان بۆ دناڤبەرا ئەندامێن جڤاکیدا،چونکە ل سەرشوو چەندین هەلکەفتێن ژدایکبوونێ وسونەتکرنێ و شەهیانان دهاتە گێران.
/8ئەرکێ شوویشتنا کەسێ مرنی وکفنکرنا وی ژی زوربەیا جاران ل سەرشوویان دهاتە ئەنجامدان،کۆ ئێک ژئەرکێ ئاینی وجڤاکی گرنگ بوو،کەسانێن بەرنیاس وزانایان پشکداری تێدا کربوون،گرنگیان رولێ سەرشوویان ژهەمی لایەنان ئاینی وکومەلایەتی دیاردبیت.
.1.12قورئانا پیروز:
.2.12 پەرتووک:
.1.2
.2.2.12ژێدەرن رەسەن بزمانێ عەرەبی:
- الأبشیهي.شهاب الدین محمد بن أحمد،(٢٠٠٣)،المستطرف في کل فن مستظرف،تح:مصطفی محمد حسین الذهبي،دار الحدیث،القاهرة.
- ابن الاثیر. عزالدین أبي الحسن علي بن محمد،(١٣٥٧هـ/١٩٣٨م)،اللباب فی تهدیب الانساب،مکتبةالقدس،القاهرة.
- الإدریسي.محمد بن محمد بن عبداللە،(٢٠٠٢)،کتاب نزهة المشتاق في أختراق الآفاق،مکتبة الثقافة،القاهیرة.
- أبن أبي أصیبعة.موفق الدین أبي عباس أحمد بن القاسم،(د.ت)،عیون الأنباء في طبقات الأطباء،تح:نزار رضا،دار الحیاة،بیروت.
- الأقفهسي.شهاب الدین أحمد بن عماد،(٢٠٠٠)،القول التمام في آداب دخول الحمام،دار ابن حزم،بیروت.
- الألباني.أبو داود محمد ناصر الدین,)١٩٩٨)،صحیح سنن أبي داود،مکتبة المعارف،الریاض.
- الالباني،محمد ناصر الدین الالباني،(٢٠٠٠)،صحیح سنن الترمذي محمد بنن عیسی بن سورة الترمذي،مکتبة المعارف ،الریاض.
-الأنصاري،شرف الدین،(١٩٦٨)،دیوان الصاحب شرف الدین الأنصاري،تح:عمر موسی باشا،مطبوعات مجمع اللغة العربیة،دمشق.
- البخاري.أبو عبداللە محمد بن اسماعیل،(٢٠٠١)،صحیح البخاري،دار احیاء التراث العربي،بیروت.
-البخاري،أبو عبداللە بن إسماعیل،(٢٠٠٢).صحیح البخاري،دار أبن کثیر،دمشق.
- القوصونی .بدرالدین محمد بن محمد،(٢٠١٤)،رسالة في الکلام علی الحمام،تحقیق:عبدالحفیظ منصور،مطبعة تونس.
- ابن بسام.محمد بن أحمد،(١٩٦٨)،نهایة الرتبة في طلب الحسبة،تح:حسام الدین السامرائي،مطبعة المعارف،بغداد.
- ابن بطوطة.محمد بن عبداللە بن محمد إبراهیم،(١٩٨٧)،رحلة ابن بطوطة تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الاسفار،تحقیق:محمد عبدالمنعم العریان،دار الحیاء العلوم ،بیروت.
- البغدادي.،عبدالوهاب،(د.ت)،الممونة علی مذهب عالم المدینة الإمام مالک بن أنس،تح: عبدالحق حمش،دار قرطبة.
-الخطیب البغدادي.أبي بکر أحمد بن علي،(د.ت)،تاریخ بغداد أو مدینة السلام،دار الکتب العلمیة،بیروت.
- البکري.حازم،(١٩٧٢)،دراسات في الألفاظ العامیة الموصلیة، مطبعة أسعد،بغداد.
- أبن البیطار.ضیاء الدین أبي محمد،(د.ت)،العلاج بالأعشاب، تح:سعید صالح مصطفی زعیمة،دار أبن خلدون.
- التجاني.محمد بن أحمد،(١٩٩٢)،تحفة العروس ومتعة النفوس،تح:جلیل العطیة،ریاض الریس بوکس،لندن.
- الترمذي.أبي عیسی محمد بن عیسی،(٢٠١٦)،سنن الترمذي وهو الجامع الکبیر،دار التاصیل،القاهرة.
- ابن تغري بردي.جمال الدین أبي المحاسن یوسف،(١٩٢٩)،النجوم الزاهرة في ملوک مصر والقاهرة،دار الکتاب المصریة،القاهرة.
- أبن تغري بردي.جمال الدین أبي المحاسن یوسف،(١٩٣٦)،النجوم الزاهرة في ملوک مصر والقاهرة،مطبعة دار الکتب المصریة .
،القاهرة.
- ابن جبیر،أبی الحسن محمد بن أحمد،(د.ت)،رحلة أبن جبیر،دار الهلال،بیروت.
- أبن الحاج.أبو عبداللە محمد بن محمد،(د.ت)،المدخل أبن الحاج،مکتبة دار التراث،القاهرة.
-یاقوت الحموي،أبو عبداللە بن عبداللە،(١٩٧٧)،معجم البلدان،دار صادر،بیروت.
- ابن حوقل.محمد بن حوقل البغدادي الموصلي،(١٩٢٨)،صورة الأرض، مطبعة بربل،لیدن.
- ناصرخسرو.أبو معین الدین،(١٩٩٣)سفرنامة،ترجمة:یحیی الخشاب،الهیئة المصریة العامة،القاهرة.
- ابن خلدون.عبدالرحمن بن محمـد،(٢٠٠٤)،المقدمة ابن الخلدون،تح:عبداللە محمـد الدرویش،دار البلخي،دمشق.
-أبن خلکان.أبو العباس شمس الدین بن أحمد بن أبي بکر،(د.ت)،وفیات،الأعیان وآبناء آبناء الزمان،دار صادر،بیروت.
- إبن دانیال،(١٩٦١)،خیال الظل وتمثیلیات إبن دانیال،تح: إبراهیم حمادة،المؤسسة المصریة العامة.
--أبن عبدالظاهر.محي الدین أبو الفضل عبداللە،(١٩٩٦)الروضة البهیة الزاهرة في خطط المعربة القاهرة،دال العربیة للکتاب،القاهرة.
- الأندلسي.أبي الحسن علي بن موسی،(٢٠٠٩)،الغصون الیانعة في محاسن شعراء المائة السابعة،تح: إبراهیم الإبیاري،دار المعارف، مصر.
- الدمشقي.شمس الدین أبي عبداللە محمد أبي طالب الأنصاري،(د.ت)،نخبة الدهر في عجائب البر والبحر ،مکتبة،المثنی،بغداد.
- الدواداري.أبي بکر عبداللە بن أیبک،(١٩٧٢)،کنز الدرر وجامع الغرر،تح: سعید عبدالفتاح عاشور،مطبعة عیسی البابي الحلبی،القاهرة.
- الذهبي.شمس الدین محمد بن أحمد،(١٩٩٣)،تاریخ الأسلام ووفیات المشاهیر والأعلام،دار الکتاب العربي،بیروت.
- الرازي.أبو عبداللە محمد بن أبی بکر،(١٩٨٦)،مختار الصحاح،مکتبة لبنان ،بیروت.
- زكريا.أبي الحسین أحمد بن فارس،(١٩٧٩)،معجم مقیاس اللغة،تحقیق:عبدالسلام محمد هارون،دار الفکر،بیروت.
- السخاوي.محمد بن عبدالرحمن،(١٨٩٦)،کتاب التبر المسبوک في ذیل السلوک،المطبعة الأمیریة،مصر.
- ابن سیدە.أبي الحسن علي بن إسماعیل،(٢٠٠٠)،المحکم والمحیط الأعظم،تح:عبدالحمید هنداوي،دار الکتب العلمیة،بیروت.
- ابن سینا.أبو علي الحسین بن علي،(د.ت)،القانون في الطب،مکتبة المثنی،بغداد.
- أبن سناء الملک،(١٩٦٩)،دیوان أبن سناء الملک،تح:محمد إبراهیم نصر،دار الکاتب العربی،القاهرة.
- الشافعي.شهاب الدین أبي العباس أحمد بن حسین بن رسلان،(٢٠١٦)،شرح سنن بي داود لابن رسلان،تح:عصام حمدی محمد-سامي عبدالظاهر عمر،دار الفلاح،الفیوم.
- ابن شداد.عزالدین محمد،(١٩٨٣)،تاریخ الملک الظاهر،بیروت.
- بن شحنە.أبي الفضل محمد،(١٩٨٤)،الدر المنتخب ف تاریخ مملکة حلب،دار الکتاب العرب،دمشق.
- الشیزري.عبدالرحمن بن نصر،(١٩٤٦)،کتاب نهایة الرتبة في طلب الحسبة،مطبعة لجنةالتالیف،القاهرة.
- الصفدي. صلاح الدین خلیل بن،(٢٠٠٠)،کتاب الرافي الوفیات،تحقیق:أحمد الأرنأووط-تزکي مصطفی،دار أحیاء التراث العربي،بیروت.
- ابن العدیم.کمال الدین عمر أحمد،(١٩٨٨)،بغیة الطلب فی تاریخ حلب،تح:سمیل زکار،دار الفکر،بیروت.
- أبن عساکر.أبي القاسم علي بن الحسن،(١٩٩٥)،تاریخ مدینة دمشق،دار الفکر،بیروت.
- عبدالعظيم،آبادي،محـمد اشرف بنبن أمیر علي بن حیدر،(١٩٦٩)،،عون المعبود شرح سنن أبي داود،تح،عبدالرعمن محمد،مکتبة السلفیة،المدینة المنورة
- الغزالي.أبو حامد محمد بن محمد،(٢٠٠٥)،إحیاء علوم الدین،دار إبن حزم،بیروت.
- الغزي.کامل بن حسین بن محمد الحلبي،(د.ت)،کتاب نهر الذهب في تاریخ حلب،المطبعة المارونییة،حلب.
- الفارابي.ابو نصر اسماعیل بن حماد الجوهري،(٢٠٠٩)،الصحاح تاج اللغة وصحاح العربیة،مرتب ترتیبا الفبائیا وفق اوائل الحروف،تحقیق:محمد محمد تامر،دار الحدیث،القاهرة.
- الفراهیدي.أبي عبدالرحمن الخلیل،(٢٠٠٣)،کتاب عین،تحقیق: عبدالحمید هنداوي،دار الکتب العلمیة،بیروت.
- الفیروز آبادي.مجدالدین بن محمد بن یعقوب،(٢٠٠٨)،القاموس المحیط،دار الحدیث،القاهرة.
- القرشي.محمد بن محمد بن أحمد،(١٩٧٦)،کتاب معالم القربة في أحکام الحسبة،تح:محمد محمود شعبان،الهیئة المصریة العامة للکتاب،(د.م).
- القزویني.زکریا محمد بن محمود،(١٩٦٠)،آثار البلاد و أخبار العباد، دار صادر،بیروت.
- القلقشندي.أبي عباس أحمد،(١٩١٤)،کتاب صبح الأعشی في صناعة الإنشاء ،مطبعة الأمیریة،القاهرة.
- إبن کثیر.عماد الدین أبي الفداء إسماعیل،(١٩٩٧)،کتاب الآداب والأحکام المتعلقة بدخول الحمام،تح:أبي سلیمان سامي بن محمد بن جاد اللە،دار الوطن،الریاض.
- إبن کثیر.عمادالدین أبي الفداء،(١٩٩٧)،کتاب الآداب و الأحکام المتعلقة بدخول الحمام،تحقیق:أبي سلمان سامي بن محمد جاد اللە،دار الوطن،الریاض.
- المقریزي.تقي الدین أبي عباس أحمد،(٢٠٠٧)،اغاثة الآمة بکشف الغمة،تحقیق:کرم حلمی فرحات،عین للدراسات والبحوث الانسانیة والاجتماعیة.
-المقریزي،تقي الدین أحمد بن علي(١٩٩٧)،المواعظ الأعتبار بذکر الخطط والآثار،تح:محمد زینهم-مدیحة الشرقاوی،مکتبة مدبولی،القاهرة
- المقریزي.تقي الدین أحمد بن علي بن عبدالقادر،(١٩٩٧)،السلوک لمعرفة دول الملوک،تح: محمد عبدالقادر عطا،دار الکتب
العلمیة،بیروت.
- أبن مطروح.یحیی بن عیسی بن إبراهیم،(٢٠٠٤)،دیوان أبن مطروح،تح:حسین نصار،دار الکتب والوثائق القومیة،القاهرة.
- ابن منذر.أبي بکر محمد بن إبراهیم النیسابوري،(٢٠١٠)،الأوسط من السنن والإجماع والإختلاف،تح: یاسر بن کمال-أیمن السید عبدالفتاح،دار الفلاح،الفیوم.
- المنذري.زکي الدین عبدالعظیم،(٢٠٠٣)،الترغیب والترهیب من الحدیث الشریف،دار الکتب العلمیة،بیروت.
- ابن منقذ،أسامة الکناني الشیزري،(٢٠٠٣)،کتاب الاعتبار،مکتبة الاسلامي،بیروت.
- ابن منظور.أبو الفضل جمال الدین،(١٩٨٤)،لسان العرب ،دار صادر،بیروت.
- المناوي.عبدالرؤوف،(١٩٨٧)،کتاب النزهة الزهیة في أحکام الحمام الشرعیة والطبیة،تح:عبدالحمید صالح حمدان،دار المصریة للبنانیة،القاهرة.
- مؤلف مراکشي،(١٩٨٥)،کتاب الاستبصار في عجائب الأمصار وصف مکة و المدینة ومصر و بلاد المغرب،تحقیق:سعد زغلول عبدالحمید،دار النشر المغربیة(د.م).
- مؤلف جلبي.مصطفی عبداللە القسطنطیني المعروف،(د.ت)،کشف الظنون عن أسامي الکتب و الفنون،دار إحیاء التراث العربي،بیروت،
- أبن النفیس.علي بن أبن الحزم القرشي،(٢٠٠٢)،الشامل في الصناعة الطبیة الأدویة والأخذیة،تحقیق:یوسف زیدان،المجمع الثقافي أبو ظبي،الإمارات.
- النویري.شهاب الدین أحمد بن عبدالوهاب،(د.ت)،نهایة الأرب في فنون الأدب،تحقیق:نجیب مصطفی فواز-حکمت کشلي فواز،دار الکتب العلمیة،بیروت.
- ابن واصل.جمال الدین محمد ابن سالم بن نصراللە،(١٩٥٧)،مفرج الکروب في أخبار بنێ أیوب،تحقیق:جمال الدین الشیال.دار الکتب والوثائق القومیة،القاهرة.
- الوهراني.رکن الدین محمد بن محمد محرز،(١٩٩٨)،منامات الوهراني ومقاماتە ورسائلە،تح: إبراهیم شعلان محمد نغش،منشورات جمل،المانیا.
3.2.12.سەرچاوەیێن نوی ب زمانێ عەرەبی:
إبراهیم.خالدة سلیمان،(٢٠١٤)،الحیاة الإجتماعیة في مصر في عصر الأیوبي،دار البصائر،بیروت.
- الأتروشي.شوکت عارف محمد،(٢٠٠٧)،الحیاة الفکریة في مصر خلال العصر الأیوبي،دار دجلة،عمان.
- الجعدي.شلبي إبراهیم،(٢٠١١)،العامة في مصر في العصر الأیوبي،مکتبة الآداب،القاهرة.
- الحارثي.عدنان محمد فائز،(١٩٩٩)،عمران القاهرة و خططها في عهد صلاح الدین الأیوبي،مکتبة زهراء الشرق،القاهرة.
- خضر.مهدي قادر،(٢٠١١)،الأمن في مصر في العصر الأیوبي،مطبعة روژهەلات،اربیل.
- دوزي.رینهارت المستشرق الهولندي،(٢٠١٢)،المعجم المفصل الملابس عند العرب،دار العربیة للموساعات،بیروت.
- دیورانت.ول وایریل،(د.ت)،قصة الحضارة(عصر الایمان)،ترجمة:محمد بدران،دار الجبل،بیروت.
- سالم.السید عبدالعزیز،(١٩٨٢)،تاریخ الاسکندریة وحضارتها في العصر الاسلامي،مؤسسة الشباب،أسکندریة.
- السامرائي.فارس حیاوي،(٢٠٠٤)،التقالید والعادات الدمشقیة خلال عهود السلجوقیین-الزنکیین-الایوبیین،الأوائل ،دمشق.
- العابد.بدیع،(٢٠٢٢)،العمارة العربیة الاسلامیة الفکر المعماری العربی الاسلامی،وزارة الثقافة،عمان.
- عاشور.سعید عبدالفتاح-سعید زغلول عبدالحمید-أحمد مختارالعبادي،(١٩٩٦)،دراسات في تاریخ الحضارة الإسلامیة العربیة،دار المعرفة الجامعیة،القاهرة.
- عبدالحمید.سعید زغلول،(١٩٨٥)،کتاب الإستبصار في عجائب الأمصار وصف مکة و المدینة و مصر و بلاد المغرب،دار الشؤون الثقافیة العامة،بغداد.
- عثمان.محمد عبدالستار،(١٩٨٨)،المدینة الاسلامیة،عالم المعرفة،الکویت.
- علماء الحملة الفرنسیة،(٢٠٠٢)،وصف مصر،ترجمة:زهیر الشایب،مکتبة الأسرة،(د.م).
- العلبي. أکرم حسن،(١٩٨٩)،خطط دمشق دراسـة تاریخیة شاملة،دار الطباع،دمشق.
-أبن کنان.محمد بن عیسی(١٩٤٧)،المروج السنسییة الفسیحة بتاریخ الصالحیة،تح:محمد أحمد دهان، مطبوعات مدیریة الآثار القدیم، دمشق.
- مأمون.جیهان ممدوح،(٢٠٠٩)،الدولة الأیوبیة في مصر،الجیزة.
- منیر.کیال،(١٩٦٤)،الحمامات الدمشقیة وتقالیدها،وزارة الثقافیة والسیاحة والإرشاد القومي.
- وارهام.أحمد بلحاج أیة،(٢٠١٧)،جمالیات الحمامات في الحضارة العربیة الاسلامیة الفضاء و المتخیل،دار الکتب العلمیة،بیروت.
12 پەرتووکێن بزمانێ کوردی:
- تۆفیق.زرار سدیق،(٢٠٠٨)،چەند لێکولینەوەیەک دەربارەی مێژووی کورد لەسەدەکانی ناوەراستدا،چاپخانەی خانێ،دهۆک.
- دۆسکی.تەحسین ئیبراهیم(٢٠٢٢)،ڕێبازا ژیانێ ل بەر سیبەرا قورئانێ،کتێبخانا جزیری ،دهوك.
.4.2.12پەرتووکێن بزمانێ ئینگلێزی:
-S.D.Goitein,(1978),Mediterranean Society,University of California Press,London.
نامەیێن ماستەرێ ودکتورایێ:.3.12
.1.3.12نامەیێن ماستەرێ بزمانێ عەرەبی:
-أبو دمعە.أمین،(١٩٨٨)،الحیاة الاقتصادیة في بلاد الشام في عصر الأیوبي،رسالة ماجستیر غیر المنشورة،جامعة دمشق.
- الحربي،آماني بنت سعید،(٢٠١٥)،مصر من خلال کتابات الرحالة المغاربة في القرنین السابع والثامن الهجریین/١٣-١٤م،رسالة ماجستیر،غیر منشورة،جامعة ام القری،المملکة العربیة السعودیة.
- ابو رزق.ریاض نعیم إبراهیم،(٢٠١٦)،الأحوال الصحیةوالطبیة في المشرق الإسلامي(٢١-٦١٧هـ/٦٤٢-١٢٢٠م)دراسة الحضاریة رسالة الماجستیر،جامعة الإسلامیة،غزة.
- زعرور.إبراهیم،(١٩٩٠)،الحیاة الإجتماعیة في بلاد الشام في العصرین الأیوبي والمملوکي،رسالة الدکتوراە،غیر منشورة،جامعةدمشق.
-سبانو.أحمد غسان،(١٩٨٤)،مملکة حماة الأیوبیة،رسالة ماجستر،غیر منشورة،جامعة دمشق.
- الصاعدی.هیفە صالح صلاح،(٢٠١٢)،الأوبئة والأمراض في عصرین الأیوبي والمملوکي،رسالة ماجستیر،غیر منشورة،مملکة العربیة السعودیة.
- شامة.سعاد بن،(٢٠٠٩)،المنشآت المعماریة الأثریة بمدینة البلیدة فی العهد العثمانی،رسالة ماجستیر،غیر منشورة،جامعة الجزائر.
- الشواف.عبدالمعین محمد طاهر،(٢٠٠٨)،دمشق بین سقوط الفاطمیین وظهور الأیوبیین(٤٦٨-٥٦٩هـ/١٠٧٥-١١٧٣م) دراسة اقتصادیة اجتماعیة،اطروحة الدکتوراە،جامعة دمشق.
-صدیق.کاژین أنور،(٢٠١٦) ،الحرف والصناعات فی مصر الأیوبیة(٥٦٧-٦٤٨هـ/١١٧١-١٢٥٠م)،رسالة ماجستر،غیر منشورة ،جامعة زاخو.
-علي.رشا خلیل،(٢٠١٠)،الحیاة الإجتماعیة في مصر خلال العصر الأیوبي،رسالة ماجستیر،الجامعة الأردنیة.
.2.3.12نامەیێن ماستەری ب زمانێ تورکیی:
-Seda. Kulasay,(2007),Erken Dönem Osmanli Hamamlarinda Eğrisel Örtüye Geçiş Sistemleri, Yüksek Lisans tezi ,İstanbül Teknik Üniversitesi,Fen Bilimleri Enstitüsü.
.3.3.12 نامەیێن ماستەرێ ودکتورایێ بزمانێ ئینگلێزی:
- Zytka. Michal,(2013), Baths and Bathing in Late Antiquity,Ph.D.thesis.
.1.13گوڤار:
-عمر.أحمد رضا أحمد،(٢٠١٦)،اسهام المراة في المجال العمراني والثقافي في العصر الأیوبي،المجلة العمارة والفنون،جامعة رابرین.
-صادق.عبدالکریم عزالدین،(٢٠٠٦)،الحمامات الشامیة في العصر العباسي المتأخر،مجلة کلیة التربیة للبنات.
.1.14گوتار ب زمانێ ئینگلێزی:
- Ahmed. Ashfaque-Golı Penchala Prasad-Sanıa Sultana-Hakeem Mohammed Farıooq ul lslam,(2024) Bathing in History A Comprehensive Study of the Hammam Bathhouse) at Qutb Shahi Heritage Park Hyderabad,An International Scholary Open Access Peer reviewed Refereed Journal.
-Al-Sheha. Abdul Rahman Abdul Karim,(2004),What Every Muslim Know About Purification,Islam House.
- Bhoyar.Sonal -Arshiya Khan-Saroj Tirpude-Nikhil Dhande,(2021),A Review on Importance of snana (Bathing)in Dincharya According to Ayurveda,International Journal of Current Research and Review
- Chakraborty. Atreyo(2023),Baths and Dermatology uses and Therapeutic guidelines,Article in indian Dermatology online Journal.
- Gianfaldoni. Serena-Georgi Tchernev,Uwe Wollina-Maria Grazia Roccia-Massimo Fioranelli-Roberto Ginafaldoni-Torello Lotti,(2019),History of the Baths and Thermal Madicine,Macedonian journal of Medical Sciences.
- Goto.Yasuaki -Shinya Hayasaka-Shigeo Kurihara,Yosikazu Nakamura,(2018)Physical and Mental Effects of Bathing:A Randomized Intervention Study,Research Article
- lmoro. Fuseini,(2024),The Ghusl Bath( Islamic Religious Bath),University of Ghana.
- Magda. Sibley,(2006),The Historic Hammams of Damascus and Fez,conference on passive and low energy Architecture,Geneva,Swizerland.
-Sekenwa.Sikama -Nour Hamza-Adriana Vivanco,(2023),The Historical Evolution of Bathhouse in Budapest: A Compartive Study of Bathhouse Architecture of The Roman and Ottoman Era, intertational Journal of Innovative Research and studies.
پەراوێز:
(1) هبة اللە بن جمیع الإسرائیلي:ناڤێ وی هبة اللە کورێ زەید کورێ حەسەن کورێ ئەفرائیم کورێ یعقوب کورێ ئیسماعیل کورێ جەمیع ئیسرائیلی بوو،نوژدار ودەرمانسازەکێ جوهی یێن ناڤدار بۆ ل چەرخێ شەشێ کوچێ/دوازدێ زاینی ژیابوو ،خزمەتا سەلاحەدین ئەیووبی کربوو،بسپور بۆ ب کارێ نوژداری ورووەکێن سروشتی،ژ گرنگترین بەرهەمێن وی پەرتووکا(الإرشاد لمصالح الأنفس والأجساد)،دهێتە هەژمارتن ب ئێکەم پەرتووکا زانستێ عەرەبی تایبەت ب دەرمانێن سروشتی ورووەکی بوو،ژبۆ پێشئیخستنا بوارێ نوژداری و دەرمانسازیدا ڤەکولین لسەر پەرتووکا گالینوس کر وشروڤەکر،ڤەکولینێن هویربین دەربارەی پاراستنا کێشا مروڤی ودەرمانسازیدا کربوو کری،دەورەبەر سالا(٥٩٤ک/١١٩٨ ز) ل قاهیرە گیانێی خۆ ژدەستدا،ابن ابي اصيبعة،(د.ت)، ص: ٥٧٧ ؛الصفدي ، ٢٠٠٠،٢٧/١٦٢.
(2) الأمیر فخرالدین المقري أیاز:ئێک ژکەسایەتیێن بەرنیاس وجهێ باوەریێ بوو،پوستێ حاجب لسەردەمێ مەلک زاهر وەرگرت،ل دەمێ ژ حەجێ زڤری،ژشامێ بەرەڤ میسرێ هاتی،ل سالا( ٦٨٧مش/١٢٨٨ز)گیاانێ خۆ ژدەستدا؛الصفدي،٢٠٠٠، ٢٥٨.
(3) الخاطبة:ئافرەتەکە بەرنیاس ل ناڤ جڤاکێ موسلماناندا،ئەرکێ وێ خوشکرنا پەیوەندیان بۆ دناڤبەرا زەلام وئافرەتاندا،ژبۆ پێکئینانا ژیانا هەڤژینیێ،برێکا نیاسینا هەردوو لایەنان وپێکئینانا گرێبەستا هەڤژینیێ،زکریا،(د.ت)،٢/١٩٨؛أبن منظور، ١٤٠٥هـ/ ١٩٨٤، ٢/٦٢٦.
(4) قال:وهذا الولد المبارک هو الموفي لاثني عشر ولدا،بل لاثنی عشر نجما متقدا،فقد زاد اللە تعالی في أنجمە عن أنجم یوسف علیە السلام نجما....،أبن خلکان، ،٢/٢٥٧-٢٥٨.
(5) ختان فیە بالکرم آعتبار وبالشمع المنیر وبالیراع
جري دمە لنا شفقا مشـابا لدی بـدر تلفع بالـشعــاع
؛الأندلسي،٢٠٠٩،ص،٨٧.
(6) لقد سرت البشائر والتهاني إلی الشقلین من إنس وجان
ویصغر کل مبتهج إذا ما نســــبناهـا إلی ذا الـخــتان
؛ أبن مطروح،،٢٠٠٤،ص،٤٦.
(7) وقال یمدح الملک الناصر ویهنیة بالعافیة من المرض
نظر الحبیب إلی من طرف خفی فأتی الشفاء لمدنف من مدنـف
ودنا فســکن نــار قلبــي خــدە أســـمعتــم نــارا بــنــار تـنــطــفی
ل دەمێ پەسنا مەلک ناسری دکر،داخازا ساخ وسلامەتیێ بۆ کر،و گوت:خۆشتڤی بەرێخۆ ب دزیکیڤە دا من،ڤیجا ساخبوون ژکەسەکێ نەخوش بۆ کەسەکێ نەخوش،و وی خۆ نێزیکی من کر،جێهدا ئالەکا وی ئاگرێ دلێ من راوەستاند،ما هەوە گوهلێبوویە ئاگر ب ئاگری بهێتە ڤەمراندن.
أبن سناء الملک،١٩٦٩، ٢/٢٠٠.
(8) وقال بهنی الملک الأمجد بقدومە عندما عاد الملک المعظم وشفی
قدومــک جامــع شـمل الهناء وشــاملنا بأنـواع السـناء
وتشریف الخلیفة خیر ملک تکامل في الأبوة والإبـاء
وعافیة المعظم،وهي أحــلی هــناء في هــناء فـي هــناء
ل دەمێ سەرخوشی ل مەلک ئەمجەدی کری،و ل دەمێ مەلکێ موعزەم زڤریڤە وساخ بووی ژنەخوشیێ،گوت:هاتنا تە کومکەرە بۆ خوشییا،مە دگەل جورێن روناهیان کوم دکەت،رێزگرتنا خەلیفەیی باشترین مەلک،یا تەمام بوییە ب بابینبێ وسەربلندی وهێز و شیانێن مەزن،و ساخ بوونا مەلکێ مەزن ئەو ژهەمی تشتان خوشترە،خوشییە دخوشیێدا دخوشیێدا.
شرف الدین الأنصاري،١٩٦٨،٦١.
(9)شهاب الدین أبو قاسم محمود بن تاج الملوک بوري بن الأتابک طغتکین:فەرماندەیێ باژێرێ دیمەشقێ بوو،پشتی برایێ وی شەمس ملەک ئیسماعیل کورێ بوری هاتییە کوشتن دەستهەلات وەرگرتبوو،ل ماوێ فەرماندەیا ویدا جێگری وئارامی بەلاڤەبوو،بەلێ ل سالا (٥٣٣مش /١١٣٩ز)ژلایێ خزمەتکارێ خۆ دهێتە تیرورکرن،برایێ وی دهێتە بەعلەبەک ودەستهەلاتی ل جهێ وی وەردگریت؛الذهبي،١٩٨٥، ٥٠.
الحمامات العامة في البلاد الشام ومصر خلال العصر الأيوبي، دراسة من نواحي الدینیة و الاجتماعية والصحية
567) 648هـ / 11711250م(
ملخص:
شهدت الحمامات العامة في العصر الأيوبي تطورا ملحوظا، حيث لم تقتصر وظيفتها على النظافة الشخصية فحسب، بل لعبت أدوارا متعددة شملت الجوانب الصحية، الاجتماعية، الدينية. وكانت تلك الحمامات من أبرز معالم المدن الأيوبية، خاصة في دمشق والقاهرة وحلب، حيث مثلت جزءا من البنية التحتية الحضرية التي تعكس تقدم المجتمع الإسلامي في تلك الفترة. من الناحية الصحية، ساهمت الحمامات في تعزيز الوعي بالنظافة والوقاية من الأمراض، إذ وفرت بيئة مناسبة للاستحمام المنتظم، واستخدمت كذلك في بعض العلاجات التقليدية مثل التدليك والعلاج بالبخار. وكانت تعد أماكن مناسبة لعلاج بعض الأمراض الجلدية وتنشيط الدورة الدموية، مما جعلها أحد الوسائل الصحية المتاحة لعامة الناس. أما من الناحية الاجتماعية، فقد كانت الحمامات ملتقى يوميا لأفراد المجتمع من مختلف الطبقات، حيث شكلت بيئة للتواصل الاجتماعي وتبادل الأخبار. كما ارتبطت بطقوس ومناسبات اجتماعية مهمة مثل حفلات الزفاف والولادة، وكانت تعتبر جزءا من الحياة اليومية، خاصة لدى النساء. ومن الناحية الدينية،فقد ارتبطت الحمامات بتعاليم الإسلام التي تولي اهتماما بالغا بالطهارة كشرط أساسي للعبادات، مثل الصلاة والصيام والطواف.ولهذا، اعتبرت الحمامات وسائل ضرورية لتأدية الفرائض الدينية، وساعدت الناس على الالتزام بمتطلبات الطهارة في حياتهم اليومية. كما استخدمت أحيانا للغسل بعد الجنابة أو الحيض، مما أكسبها بعدا دينيا واضحا في حياة المسلمين. تميزت عمارة الحمامات الأيوبية بتخطيط هندسي دقيق يشمل أقساما متعددة، مثل قاعة الاستقبال، الغرف الساخنة والباردة، وأنظمة متطورة لتسخين المياه والتصريف. وبذلك، مثلت الحمامات العامة في العصر الأيوبي مؤسسة اجتماعية وصحية ودينية مهمة ساهمت في تحسين الحياة الحضرية وتعزيز الروابط المجتمع.
الكلمات المفتاحية: الحمامات العامة؛عصر الايوبيون ناحیة الاجتماعي والصحیة ؛مصر؛الشام.
PUBLIC BATHS IN THE AYYUBID ERA: A STUDY OF THEIR SOCIAL AND HEALTH FUNCTIONS
(567648 AH / 11711250 A.D)"
ABSTRACT:
Public baths during the Ayyubid era witnessed significant development and played multiple roles that went beyond personal hygiene. These baths were among the most prominent landmarks in Ayyubid cities, especially in Damascus, Cairo, and Aleppo. They formed a vital part of the urban infrastructure, reflecting the advancement of Islamic society during that period. From a health perspective, the baths contributed to raising awareness about cleanliness and disease prevention. They provided a suitable environment for regular bathing and were also used for traditional treatments such as massage and steam therapy. They helped in treating certain skin diseases and improving blood circulation, making them an accessible form of healthcare for the public,Socially, public baths served as daily gathering places for people of various social classes. They offered a space for social interaction and the exchange of news and ideas. Baths were also associated with important social rituals, including wedding preparations and postnatal care, particularly among women. The Ayyubid state supported these institutions through the waqf (endowment) system, allocating financial resources to ensure their continued operation. Many baths offered services free of charge or at a minimal cost, making them accessible to the poor and underprivileged. Architecturally, Ayyubid baths featured advanced and thoughtful designs, including reception halls, hot and cold rooms, and efficient water heating and drainage systems. Thus, public baths in the Ayyubid era represented an essential social and health institution that contributed to urban life quality and strengthened social bonds.
KEYWORDS: Baths; Ayyubids; Social history;Egypt ;Suriye.