ڕهنگڤهدانا شیعهگهریێ د بهرههمێن هوزانڤانێن مالباتا ئاقتهپهدا
پهروین رهئووف هادی 1* و دولت محمد أحمد 2
1 پشكا زمانێ كوردی، كولیژا زمانان، زانكویا دهوك، کوردستان-عێراق. (Parween.Hadi@uod.ac)
2 پشكا زمانێ كوردی، كولیژا پهروهردهیا بنیات، زانكویا زاخو، کوردستان-عێراق. (Dewletmihemed@gmail.com)
وەرگرتن: 03/2025 پەسەندکرن: 06/2025 بەلاڤکرن: 12/2025 https://doi.org/10.26436/hjuoz.2025.13.4.1583
كورتی:
ههر ژ كهڤندا بیروباوهرێن ئایینی و مهزههبی دناڤ كولتورێ ههر مللهتهكیدا دیار بووینه، و بێ گومان رهنگڤهدانا ئهڤى لایهنی دناڤ هونهر و ئهدهبیاتیدا ژى دهێته دیتن. ڤیان و حهزژێكرنا پێغهمبهرى (س) و مالباتا وی و بهرهنگارییا دوژمنێن مالباتا وی وبابهتێ لهعنهتكرنا ل یهزیدێ كورێ موعاوییهی ژبهر كوشتنا حسێنێ كوڕێ عهلی (خ.ر)، ههروهسا بنهمایێن دی یێن گرنگ وهك پیروزراگرتنا كهسایهتیا ئیمامێ عهلی و شیوهن و زێمار ژبو مرنا ئیمامان ژ بنهمایێن گرنگێن هزرا شیعهگهریێنه. و بێگومان دێ بینین ئهڤی بابهتی ژى رهنگڤهدانا خوه دناڤ پشكهكا مهزن ژ بهرههمێن هوزانڤانێن مالباتا ئاقتهپهدا كرینه، مینا: شێخ عهبدوڕڕهحمانێ ئاقتهپی و برایێ وی شێخ محهمهد حهسی و ههردوو كوڕێن وی شێخ محهمهد كهربهلایی و شێخ محهمهد عهسكهرى. راسته ئهڤ هوزانڤانه سوننه مهزههبن، لێ كاریگهرییهكا بهرچاڤ یا هزرا شیعهگهریێ د هوزانێن واندا دهێته دیتن، وژبهركو بابهتێ هزرا شیعهگهریێ دناڤ بهرههمێن كلاسیكیێن كوردیدا نههاتیه بهحس كرن، لهوڕا ئهڤ ڤهكولینه هاتیه تهرخانكرن ژبو دیاركرنا كاریگهری ورهنگڤهدانا بابهتێ شیعهگهریێ دناڤ هوزانا كلاسیكییا كوردیدا و هوزانڤانێن مالباتا ئاقتهپه وهك نموونه هاتینه ههلبژارتن. ل دووماهیێ ڤهكولین گههشتیه وی ئهنجامی كو ههمی بنهمایێن شیعهگهریێ د هوزانێن ڤێ مالباتێدا نینن بتنێ لایهنێ ڤیانا مالباتا پێغهمبهرى و پهسن وپێگوتنا وان دهوزانێن واندا دیار دبن.
پهیڤێن كلیلی: شیعهگهرى، سووفیگهری، سوننه، هوزانا كلاسیك، هوزانڤانێن ئاقتهپه.
پێشهكی
شیعهگهری بابهتهكێ ئایینی، هزرى ومهزههبیه، هوزانڤانێن وان دناڤ بهرههمێن خوهدا دهربڕینێ ژ هزر و باوهرێن خوه یێن مهزههبی دكهن وب زێدهرووییهكا زێده ددهربڕینێ ژههست و سوزێن خوه دكهن، لێ ئهڤ بابهته دناڤ بهرههمێ هوزانڤانێ سوننهدا نهوهكی هوزانڤانێن شیعهیه، بو نموونه ڤیان و حهزژێكرنا مالباتا پێغهمبهرى و رێزگرتنا وان جههكێ مهزن دناڤ بهرههمێن هوزانڤانێن سوننهدا گرتیه. ئهڤ بنهمایه و چهندین بنهمایێن دی یێن ئهڤێ هزرێ ژ ئهگهرێ سووفیگهریێ دناڤ بهرههمێن واندا پهیدا بوویه. و بو دیاركرنا ئهڤی لایهنی بهرههمێن هوزانڤانێن مالباتا ئاقتهپه بو ڤێ ڤهكولینێ هاتینه وهرگرتن كو هندهك ژ بنهمایێن هزرا شیعهگهریێ دناڤ هوزانێن واندا نواندینه مینا بابهتێ حهزژێكرنا مالباتا پێغهمبهرى وبهرزراگرتنا ئهڤێ مالباتێ مهدح وپهسنا وان ولایهنێ لهعنهتكرنێ ل دوژمنێن وان ب تایبهت یهزیدێ كوڕێ موعاوییهی كوب شێوهیهكێ راستهوخویانه نفرینكرن ل ئهوان هاتینه ئاراستهكرن ، ههروهسا هونهرێ پهسنا ئیمامێ عهلی و ههردوو كوڕێن وی (حهسهن و حسێن) كو ب تێروتهسهلی دناڤ هوزانێن واندا بهرجهسته بوویه.
ناڤونیشانێ ڤهكولینێ: رهنگڤهدانا شیعهگهریێ دبهرههمێن هوزانڤانێن مالباتا ئاقتهپهدا.
سنورێ ڤهكولینێ: ئهڤ بابهته گرێدای بتنێ ب چهند هوزانڤانانڤه یێن مالباتا ئاقتهپه ل كوردستانا باكوورێ هاتیه سنورداركرن. مهبهست ژ مالباتا ئاقتهپه كورێن شێخ عهبدورهحمانێ ئاقتهپینه كو خهلكێ گوندێ ئاقتهپهنه ل نزیكی باژێرێ دیاربهكرێ ل كوردستانا باكور وههرئێك ژ شێخ عهبدورهحمان، شێخ محهمهد جان، شێخ محهمهد حهسیب، شێخ محهمهد كهربهلایی، شێخ محهمهد عهسكهریێ ئاقتهپی بخوهڤه دگریت.
رێبازا ڤهكولینێ: دڤێ ڤهكولینێدا پشتبهستن ل سهر رێبازا وهسفی شروڤهكاری هاتیه كرن ئهوژى پشتی دیاركرنا بنهمایێن هزرا شیعهگهریێ د هوزانێدا ب گشتی و رهنگڤهدانا ڤان بنهمایان د بهرههمێن هوزانڤانێن مالباتا ئاقتهپهدا ب تایبهتی وههول هاتیه دان كو ئهو نموونهیێن هوزانێ بهێنه وهرگرتن ئهوێن گرێدای ب هزرا شیعهگهریێڤه.
پرسیارێن ڤهكولینێ: دڤێ ڤهكولینێدا ههولا بهرسڤدانا چهندین پرسیارێن گرێداب ب باتیڤه هاتیه دان ئهوژی: بنهمایێن شیعهگهریێ د هوزانێدا چنه؟ پهیوهندیا دناڤبهرا شیعهگهری و سووفیگهریێ ل دویف بهلگهیێن دیروكی وئایدیولوجی چنه؟ ئهرێ ئهڤێ هزرێ چ رهنگڤهدانا خوه دناڤ هوزانا كلاسیكییا كوردیدا ههبوویه؟ و هزرا شیعهگهریێ ب چ رێك و شێواز گههشتیه هوزانڤانێن مالباتا ئاقتهپهدا؟ ئهرێ ئهوان ههمی بنهمایێن هزرا شیعهتیێ دناڤ بهرههمێن خوهدا دیار كرینه یان بتنێ هندهك ژێ ههلبژارتینه؟
ئارمانجا ڤهكولینێ: ڤهكولین ههول ددهت كو هزرا شیعهگهری وكاریگهریا وێ ل سهر هوزانڤانێن ئاقتهپیدا دیار بكهت و بنهكوكا ئهڤێ هزرێ دناڤ واندا ئاشكرا بكهت.
پهیكهرێ ڤهكولینێ: ئهڤ ڤهكولینه ل چوار تهوهران پێكهاتیه، تهوهرێ ئێكێ باس پهیدابوونا ل شیعهگهریێ ل هوزانێدا دكهت و تهوهرێ دوویێ ژ بو بابهتێ پهیوهندییا دناڤبهرا شیعهگهری و سووفیگهریێڤه هاتیه تهرخانكرن كو بنهكوكا ههردوویان ئێك سهنتهر و ئێك ژێدهر بوویه. سهبارهت تهوهرێ سیێ ل ژێر ناڤونیشانێ (ئاماژهیێن شیعهگهریێ دهوزانا كلاسیكییا كوردیدا) روناهیێ بهرددهته سهر رهنگڤهدانا هزرا شیعهگهریێ دناڤ بهرههمێن كلاسیكیێن كوردیدا، و تهوهرێ دووماهیێ تایبهته ب رهنگڤهدانا بنهمایێن شیعهگهریێ د هوزانێن مالباتا ئاقتهپیڤه و تێدا بهحسێ شیعهگهریێ و شێوهیێن دهربڕینا وێ ژلایێ هوزانڤانێن ئاقتهپهدا هاتیه كرن.
- بنهمایێن شیعهگهری د هوزانێدا
هوزانا شیعهگهری رهنگڤهدانه ژ هزرو بیروباوهرێن وان یێن ئایینی ومهزههبی یێن وان كو باوهری پێ ههی وبهرگریێ ژێ دكهن وئهڤان بیروباوهران كارتێكرنهكا مهزن ل سهر ههست وسوزێن وان كرینه ددهربرینا هوزانێدا.
هوزانڤانێن شیعهیان دهوزانێن خوهدا پهسنا پسمامێن خوه كرینه و ڤیان و سوزا خوه بو وان ودلسوزی ووفاداریا خوه بو رێبازا وان دیاركریه، ب ڤی رهنگی دیار دبیت كو سوز مهزنترین رهگهزه یان بنهمایه و سهر هوزانا شیعهیاندا زاله، و ئهڤ سوزه ل سهر شێوهیان دابهش دبیت؛ یا ئێكێ: (سوزا توڕهبوونێ) یه چونكه وان ههست دكر كو مافێ وان هاتیه خوارن و زۆرداری ل وان هاتیه كرن، لهوڕا توڕهبوون د هوزانێن خوهدا ب شێوهیێ كهرب و نهڤیان و ڕكمانی ب ئاشكرای دیار دبیت. جورێ دووێ یێ سوزێ (سوزا خهمگینی)یه: ئهوژى ژبهر كارهسات و رهوشا نالهبار ئهوا ب سهرێ واندا هاتی دخهمگینن ودهوزانێن خوهدا دهربڕینێ ژ ئهڤێ خهمێ دكهن، نهخاسمه خهما كوشتنا ئیمامێ عهلی و كارهساتا كهربهلا و ههمی كارهساتێن ب سهرێ پسمامێن واندا هاتین) حسین، 2023، ص 1534).
سهبارهت جورێ سێیێ یێ سوزێ ئهوژى (سوزا ڤیانێ) یه و ئهوژى سوزا ئهڤین و حهزژێكرنا تونده بو مالباتا پێغهمبهرى، نهخاسمه بو ئیمامێ عهلی و كوڕ و نهڤیێن وی و ئیمامێن شیعهیان ) حسین، 2023، ص 1534). لهوڕا دێ بینی كو مهرهم و مهبهستێن هوزانا شیعهگهرى دڤان بابهتێن ل خوارێدا سنوردار دبن:
1- پهسن: هوزانڤانێن شیعهیان د هوزانێن خوهدا پهسنا پسمامێن خوه كرینه و سوز وڤیانا خوه بو وان و دلسوزییا خوه بو رێبازا وان داینه دیاركرن، ل دهستپێكێ ئهڤ جوره پهسنه زۆر د ساده و مروڤایهتی بوون، لێ ببورینا دهمی توندكارییهك د بابهتێ پهسنێدا هاته كرن ههتا رادهیهكێ كو هندهك ژ وان ئهو دانانه جهێ پێغهمبهرى و ئهو دشێن ل روژا داویێ مههدهرێ ژ بو موسلمانان بكهن، و ل پاشهروژێ هندهك هوزانڤانێن سوننه مهزههب ژى دهركهفتن كو ل ژێر كاریگهریا ئهڤان هوزانڤانان زێدهڕهوى دپهسنا هندهك ژ ئیمامێن شیعهیاندا – نهخاسمه عهلیێ كورێ ئهبی تالبیدا- كرن (العلیاوی، 2022، ص 35).
2- پێگوتن: ئێك ژ سیمایێن ههره دیارێن هوزانا شیعهگهرى زێمار وپێگوتنن، نهخاسمه پێگوتن ب شههیدێن كارهساتا كهربهلایێ ئهوا تێدا ئیمامێ حوسێنێ كورێ عهلی و گهلهگ كهسێن دی ژ مالباتا پێغهمبهرى هاتنه كوشتن. دئهڤان پێگوتناندا هوزانڤانان ههول داینه وێنهیێن روژا كهربهلایێ بو گوهدارێن خوه پێشان بدهن ب رێكا تهكهزیێ ل سهر رشتنا خووینێ و بهلاڤبوونا پڕتێن لهشێن مروڤان كو بووینه خوارنا بالنده و دههبهیان و كهلهخێن ب قهنارێڤه كرى كو ب روژان ماینه ههلاویستی ههتا كو گهنی بووین و بێهنا وان ل ههوای بهلاڤبووین و ئهو گوڕ و مهزارگههێن هاتینه وێران كرن و دگهل ئهردی هاتینه راستكرن و...هتد. هوزانڤان ل دهمێ خواندنا ئهڤان هوزانان دهنگێ خوه بلند دكرن و قێرین و نالین وفیغانێن وان بهرز دبوو و ب ڤى رهنگی ههستێ گوهداران بو لایێ خوه دكێشان و ههستێن وان د ئازراندن (كیلانی، د.ت، ص 90-92).
3- نهكامی: ئێك ژ دیاردهیێن ئاشكرایێن هوزانێن شیعهیان بابهتێ كرێتركن و نهكامیێ و داشورینێیه، شیعهیان د هوزانێن خوهدا ب توندی هێرش دبرنه سهر خهلیفهیێن دهستپێكێ – ب تایبهت ئهبووبهكر و عومهر و عوسمانی- تا رادهیهكێ كو هندهك ژ وان خهبهر و گوتنێن كرێت ژى ددهرحهقێ واندا بكار دئینان و ل پاشهروژێ بازنهیی ئهو كهسێن دهاتنه تومهتباركرن بهرفرههتر بوو و ژمارهیهكا زۆر ژ ههڤال و هوگرێن پێغهمبهرى (س) ژی كهفتنه بهر پێلا نهكامی و داشورینێ. هندهك جاران ئهو ب بێ رهوشتی و كوفر و سهرداچوونێ ژی دهاتنه تومهتباركرن (كیلانی، د.ت، 92-94).
4- بهرهڤانی ژ ئیمامێ عهلی و داكوكیكرن ل سهر ئیمامبوونا وی: ئێك ژ بابهتێن دی یێن هوزانڤانێن شیعه مژوول كرین بابهتێ بهرهڤانیكرن ژ ئیمامێ عهلی و مالباتا وی بوو، دهوزانێن خوهدا ئاماژه ب ههمی وان بهلگه بههانه وگروڤهیان ددان كو مافێ عهلی د وهرگرتنا خیلافهتا موسلماناندا دووپات دكهن، وهندهك ژ وان د هوزانێن خوهدا بهرسڤا بههانه وبهلگهیێن سوننهیان ددان ودكهفتنه د گهنگهشێ دگهل هزروبیرێن سوننهیان (كیلانی، د.ت، 92-94).
5- بهحسكرنا چاكی و رهوشتێن مالباتا ئیمامێ عهلی: دهوزانێن خوهدا شیعهیان داكوكی ل سهر چاكی و كریارێن باش یێن ئهندامێن مالباتا عهلی و ئیمامێن شیعهیان دكرن و ههردهمێ بهحس ل باش و قهنجییهكا ئێك وان هاتبایه كرن ئێكسهر هوزان ل سهر وی بابهتی دهاتنه نڤیسین، وئهوان د هوزانێن خوهدا ب زێدهرهوی بهحسێ مێرانی و مهردینی و دادپهروهریا عهلی دكرن و زور جاران ئهو دگههاندنه ئاستێ پێغهمبهران یان وهلی و ههلبژارتیێن خودێ (یاسر، 2014، 13-27).
6- شكاندن وتهعنلێدان: ئهڤ بابهته ئێك ژ شێوهیین هوزانا داشورینه، كو هوزانڤانێن شیعهیان و ههڤڕكێن وان ژ سوننهیان هێرشی ههڤدوو دكرن و تێدا زمانێ زڤر و پهیڤێن كرێت و نهشرین دهاتنه بكارئینان وههر هوزانڤانهكی هوزانڤانێ دی ب بێ رهوشتی و سهرشوڕیێ تومهتبار دكر وهێرش دبره سهر كهسایهتیا وی و مالبات وخێزانا وی (كیلانی، د.ت، 99-102).
بێ گومان ئهڤ تایبهتمهندیێن د ههمی هوزانا شیعهیان دناڤ بهرههمێن واندا دیارن، لێ ئهڤ هندهك ژڤان تایبهتمهندییان بتنێ د هوزانێن هندهك ژ هوزانڤانێن سوننه مهزههبدا دهێنه دیتن، نهخاسمه ئهو هوزانڤانێن ب رێكا سووفیگهریێ ب هزرا شیعهگهریێ كاریگهر بووینه، كهواته ل ڤێرێ دیار دبیت كو پهیوهندییهك دناڤبهرا شیعهگهرى و سووفیگهریێدا ههیه.
- پهیوهندیا سووفیگهریێ ب شیعهگهریێ:
گهلهك ژ ڤهكولهر و نڤیسهران جهخت ل سهر ئهوێ گرێدانا دناڤبهرا سووفیگهریێ و هزرا شیعهگهریێ كریه و وهسا بو دچن كو بنهما و گهوههرێ سووفیگهریێ د شیعهگهریێدا هاتیه دیتن، و ئیك ژ وان نڤیسهران مستهفا كامل ئهلشهیبییه كو،دبێژیت:" شیعهگهرییا راستهقینه سووفیگهرییه، ههروهسا سووفیگهریا راست ودروست نینه ئهگهر بنهرهتیا وێ شیعهگهری نهبیت" (الشیبی، 2022، ص 19).
شیعهتی رێبازا نهرازیبوون و بهرهنگاریێیه و ئهو دبێژن كو (بنهمایێن رێبازا مه رهسهنایهتی، و یهكسانی و ئیرشاده و مێژوویا مه جیهاد و شههیدبوونا بهردهوامه)، ههروهسا سووفیاتی د شێوهیێ خوه یێ كووردا ئهزموون و رێبازهكا دهروونییه كو پهیوهندی ب (ئیمامهتێ)ڤه ههیه، و ئیمامهتێ پهیوهندی ب مهقامێ پێغهمبهرایهتێڤه ههیه، و راسته پێغهمبهرایهتی ب مرنا پێغهمبهرێ ئیسلامێ ب داوی هات، لێ ئهڤه لایێ رووكهشیێ بابهتییه و د راستیدا لایێ ناڤخویی و دهروونیێ پێغهمبهرایهتیێ ههر بهردهوامه و ئهوژى (ئیمامهته) (الشمری، 2022، ص 29).
سێ بنهمایێن ههڤپشك دناڤبهرا سووفیگهری و شیعهگهریێدا ههیه، ئهوژى: ویلایهت، عیسمهت و پیروزكرنا گوڕانه، سهبارهتێ ویلایهتێ ئهڤ چهمكه ب رامانا ملكهچییا رهها دهێت، ویلایهت ئێك ژ بنهمایێن بیروباوهرێن شیعهیانه كو ویلایهت ژ پێغهمبهرێ خودێ بو عهلیێ كورێ ئهبی تالبی هاتیه ڤهگههاستن وئهڤ ویلایهته دناڤ مالبات و دووندهها ویدا بهردهوامه، ئانكو پهیوهندییهكا موكوم دناڤبهرا (ویلایهت و ئیمامهتێڤه) ههیه (العلیاوی، 2022، ص 96-100)، ژبهركو پتریا شێخێن سووفییان ئهسل ونهسهبا خوه گههاندینه ئیمامێ عهلی( بنێره: سێوهیلی، 2003، ل 46- 47)، لهوڕا ویلایهت ژى ژبو خوه رهوا كریه. ئانكو كهسێ سووفی گوهدارییا شێخ وپیرێ خوه ب سهر ههر فهرمانهكا دی دئێخیت. دڤی بواریدا مهلایێ جزیری بهحسێ موریدێن سهردهمێ خوه دكهت و دبێژیت كو فهتوایا شێخی ل دهف وان ژ ههر (نهقل و ریوایهتهكێ) بهێزتر، دهمێ دبێژیت:
سهد نهقل وریوایهت ژ مهیا ساف موویهك
ئیروهه ژ پیرێ خوه ب فهتوایم ئهز (الزفنكی، 1987، ج1، ص 260)
ههروهسا ل جههكێ دی دبێژیت:
ب قورئانێ ب ئایاتێ
ئهگهر پیرێ خراباتێ
ببێژت سوجده بن (لاتێ)
موریدێن وی دبن قاتی (الزفنكی، 1987، ج1، ص 7)
سهبارهت عیسمهتێ كو ب رامانا (بێ گونههی) دهێت و ئهو ژى ئێك ژ بنهمایێن هزرا شیعهیانه بو سووفیان هاتیه ڤهگوهاستن و مهبهست ژێ ئهوه كو ئیمامێ شیعه بێ گونههن و تووشی شاشییان نابن، و سووفیان ژى ههمان هزر ژ بو شێخ و رێبهرێن خوه دكرن، ههروهسا سووفیان چاڤ دایه شیعهیان ووهكو وان پیروزیێ ددهنه گوڕ و مهزارێن پیرێن خوه و داخوازا مههدهر و بهرهكهتێ ژێ دكهن. ئانكو رێبازێن سووفی د ناڤهروكا خوهدا زۆر ب هزرێن شیعهیان داخبارن، لێ د روخساردا ئهڤ چهنده دهێته ڤهشارتن، سهبارهت ئهڤێ چهندێ ڤهكولهر (ئهلشهیبی) دبێژیت:" دهمێ دنێرینه ئهڤان تهریقهتێن سووفی تشتهكێ سهیر دبینین ئهوژى ئهڤ رێبازه ب شێوهیهكێ روون و ئاشكرا ب هزرا شیعهگهریێڤه گرێداینه، لێ ئهو وهسا هاتیه داپوشین و پهردهكرن كو گهلهك جاران خودان و موریدێن وان ژى ئهڤێ چهندێ نابینن" (الشیبی، 1982، ص 474-486). ئانكو گهلهك جاران دووكهفتیێن رێبازێن سووفیگهریێ هزر و بیر و رێبازێن خوهدا وهكی شیعهیانه، لێ ئهو ههست ب وێ چهندێ ناكهن و خوه وهك رێبازهكا سوننه مهزههب دبینن.
ژلایێ دیروكیڤه ژى شیعهگهرى و سووفیگهرى دئێك سهنتهر دا پهیدا بووینه، ئهوژى باژێرێ (كووفه) یه ل باشورێ عراقێ، ئانكو ل سهردهمێ خیلافهتا عهلیێ كورێ ئهبووتالبی (656-661ز) كووفه پایتهختێ دهولهتا ئیسلامی بوو، ژبهركو پتریا لایهنگرێن وی ل ڤی باژێری بوون، پشتی شههیدبوونا وی ژى خهلكێ كووفه پشتهڤانێن كوڕ ومالباتا وی بوون كو ب شیعه دهاتنه نیاسین. ههروهسا بو ئیكهمین جار سووفیگهری ژى ل ههمان باژێرى دهركهفت، ومێژوونڤیس دیار دكهن كو (ئهبوو هاشمێ سووفی) بو ئێكهمین جار ل سالا 160مش/ 777ز ل باژێرێ كووفه ب ناسناڤێ (سووفی) هاته نیاسین وهندهكێن دی دبێژن كو زانایێ زانستێ كیمیایێ (جابر كوڕێ حهییانێ كووفی) ئێكهم كهسه پهیڤا سووفی بو هاتیه بكارئینان. ( دوسكی، 2024، ل 27-33)، واته شیعهگهری و سووفیگهرى ژ ئێك جهێ جوگرافی دهركهفتینه وپهیوهندی ل گهل ههڤ ههنه. ههروهسا دیاردبیت سووفیگهری ل سهر دهستێ شیعهیان پهیدابوویه، لێ ژبهركو رێبازا شیعی رێبازهكا (باتنی- ئانكو ڤهشارتی) بوویه، ژبهرهندێ زانستێ سووفیگهریێ ل سهر دهستێ سوننیان دیار وبهلاڤهبوویه.(دوسكی،2024،ل191؛ تهوهككولی، 2015، ل 46-47)
- ئاماژهیێن شیعهگهریێ د هوزانا كلاسیكییا كوردیدا:
د ئهدهبیاتا كلاسیكییا كوردیدا هوزانڤانێن شیعهگهر ههنه و ب ئاشكرایی هزروبیرێن خوه ب رێكا بهرههمێ خوه بهلاڤ كرینه و هوزانێن خوه ئێخستینه د خزمهتا ئهڤی مهزههبیدا و توندرهوییهكا مهزههبی د بهرههمێن واندا ههنه و سهركێشێ وان هوزانڤانان مهلا پهریشانه كو دبنیاتدا دووكهفتیێ دهستهكا (عهلییوللاهییه) كو ئێك ژ دهستهكێن مهزههبیێن سهر ب مهزههبێ شیعهڤهنه. ئهڤ هوزانڤانه دهێته هژمارتن ژ هوزانڤانێن توندرهو كو دهمارگیرییهكا مهزههبی د هوزانێن ویدا دیاره وددهڕبرینا هزروبیرێن خوهدا گهلهك زێدهڕهویێ دكهت و دبێژیت كو گهردوون ژبهر مالباتا حهزرهتێ عهلی پهیدا بوویه و ئهگهر ئهو نهبان ئهڤ جیهانه نهدبوو. ههروهسا دبێژیت كو عهرشێ خودایێ مهزن ژ بهر روناهیا حهزرهتێ عهلی و ئهرد و عهسمان ژ بهر روناهیا حهزرهتێ حهسهن وبههشت ژى ژبهر ئیمامێ حسێنی هاتیه دروستكرن و ب روناهیا (فاتیمایێ) روهن بوویه، و ههر سێ ناسناڤێن (موجتهبا و مورتهزا و بهتوول) ژ بو حهسهن و ئیمامێ عهلی و فاتیمایا كچا پێغهمبهرى (س) بكار ئینایه دهمێ دبێژیت:
چوون حهق ژ ئیجاد دماسیوا پهرداخت
ژنوورێ ئهحمهد لهوح و قهلهم ساخت
عهرش و كورسی ههم ژ نوور (مورتهزا)
ئاسمان و زهمین ژ نوور (مهجتهبا)
ژنووری حسێن بههشت كهرد بینا
جیلوهگهربی نوور (بهتوولی) عهرزا (شوان، 2012، ل 101-102)
لێ لڤێرێ پێدڤییه ئاورهكێ ل هوزانێن هوزانڤانێن سوننه مهزههب ژى بدهین كا ئایا بهرژهنگێن شیعهگهریێ دناڤ هوزانێن واندا ههنه؟ وئایا هندهك ئاماژهیێن هزرا شیعهتیێ دناڤ هوزانێن واندا ههنه یان نه؟ چونكه ئهڤ بابهته د بیاڤێ ئهدهبیاتا كلاسیكیدا نههاتیه ئازراندن و دبیت ئهڤ بابهته دناڤ هوزانێن هندهك هوزانڤاناندا ههبن ب تایبهت ئهو هوزانڤانێن حهزا مالباتا پێغهمبهرى ل دهف وان توند بیت یان ب رێكا سوفیگهریێ دهرگههێ شیعهگهریێ بو ناڤ بهرههمێن وان هاتبیته ڤهكرن. ژبهركو گهلهك ژ هوزانڤانێن كورد سووفی بووینه، لهوڕا دێ بینین ئاماژهیێن سڤك یێن شیعهگهریێ دناڤ هوزانێن واندا دهێنه دیتن. ههروهسا ڤیان وپهسنكرنا مالباتا پێغهمبهرى كو ئیمامێ عهلی و دووندهها وی پشكهكن ژ وێ مالباتێ ب ئێك ژ بنهمایێن عهقیدهیا ئههلێ سوننهیان دهێته دانان ( البدر، 2001، ص 21- 39) لهوڕا هندهك ژ هوزانڤانێن كورد یێن سوننه مهزههب ههر دئهڤی چوارچووڤیدا پهسنا ئیمامێ عهلی وكوڕێن وی كرینه. بو نموونه مهلایێ جزیری وهك سووفیهكێ مهزن ددێرهكا هوزانێدا ئاماژه ب ناڤێ ئیمامێ عهلی دكهت و زێدهرهویێ د پهسنا ویدا دكهت تا رادهیهكێ دبیژیت كو ئهگهر عهلی پشتهڤانێ من بیت من منهت ب ههمی دونیایێ نینه، ههروهسا دوو ناسناڤێن ئیمامێ عهلی بكار ئیناینه ئهوژی: (حهیدهر و كهڕاڕ):
ئههلێ دونیایێ سهراسهر دوژمنێن من بن مهلا
پشتهمیرێ من عهلی بت حهیدهرێ كهڕاڕی بهس (دوسكی، 2007، ل 543)
ههروهسا مهولهوی (1806-1882) د بهرههمێ خوه یێ ب ناڤێ (عهقیدهی مهرضییه) بهندهكێ تایبهت بو پهسن و ستایشا مالباتا پێغهمبهرى (س) ب تایبهت نهڤیێن وی حهسهن و حسێنی تهرخان كریه. تێدا دبێژیت:
ههر چى پهنهان كرد حهق له شهجهردا
دیاره له فهرع و نهورو و ثهمهردا
ئهولاد كه (أولى) و فهضلی جهلی بوو
ئهولا تاج (لولا) ئهم لا عهلی بوو
نواندن ئهوصاف كهمالی ئهصلهین
ئایینهكهی صاف حهسهن و حوسهین (مهولهوی، 1988، ل513)
پیروز راگرتنا ئیمامێ عهلی وگرنگیدانا ب وی دناڤ بهرههمێن هندهك هوزانڤانێن كوردێن سوننیدا گههشتیه رادهیهكێ كو داخوازا مههدهرێ ژ عهلی بو موسلمان دكهن. بو نموونه فهق رهشیدێ ههكاری د بهرههمێ (سڕ لمهحشهر) دبێژیت:
تو بشهوتینه عهلیێ من دنار
ئوممهتا من تو بده من یا غهفار
حهسهنێ من ههم حوسهینم یا رهحیم
تو ژ بهر وانڤه بشهوتین یا كهریم
تو بشهوتینه ژ بهر جومله ژنان
فاتیمایێ یا ئیلاهێ موستهعان (دوسكی، 2004، ل 82)
هوزانڤانهكێ دی ئهحمهد حهمدی بهگێ ساحیبقڕانه (1875- 1936ز) ژروژههلاتێ كوردستانێ كو هوزانهك د ستایشا ههردوو كوڕێن ئیمامێ عهلی (حهسهن وحسێنی) ڤههاندییه وتێدا ب شێوهیهكێ جوان پهسنا ڤان ههردوو كهسان دكهت، لێ ئهو دگوتنا هوزانا خوهدا ژ چوارچووڤێ دیتنا سوننهمهزههبان بو ڤان ههردوو كهسایهتیان دهرنهكهفتیه و هوزانا وی ناچیته دقالبێ شیعرا شیعهگهریدا. حهمدی دبێژیت:
(شهمری) مهكه حهمدی ئهمه باسی حهسهنهینه
دوو چاوی عهلی جهرگی (رسول الثقلین)ـه
بوچى به خهتا چى له جیهادا وهكو سهففهین
كهی لهمعهیی زههرا وكووفه و بهدر و حونهینه
دوو چاوی عهلی وفاتیمه بوون بهلكو زیاتر
بهخوا ئهوى باوهرییه دهلێ عهینی دوو عهینه
و ددووماهیا هوزانا خوهدا دبێژیت:
تهسویری نیگارینی كه كرد لهوحهیێ تهبعم
بێ شهك حهسهنهین سهییدی خهلقی وهتهنهینه
تهبشیری ئهكهن خویندنی ئهم شیعره له حهشرا
وهك كهوكهبێ ئیقبال ونیشانی كهتیفهینه (حهمدی، 2013، ل 108-109)
ههروهسا مهلا عهبدولفهتتاحێ حهزرویی یێ بهرنیاس ب (فهتحی) د هوزانهكا خوهدا د بابهتێ نفرینكرنا ل موسلمانان، نهخاسمه دهاڤێتنا ل (یهزیدێ كورێ موعاوییهی) دبێژیت كو ژبلی یهزیدی كو زێدهگاڤی د گونههاندا كریه نابیت لهعنهت ل چ موسلمانهكێ دی بهێته كرن، ههروهسا بهحسێ بلندییا پله وپاییهیا عهلیێ كوردێ ئهبی تالبی ل سهر موسلمانێن دی دكهت.:
ژبو كهڕاڕیڕا فهضل و تهفهووق
ل سهر ئهغیارێ ئههلێ خهیر و ههم شهڕ
د بهعضهك خهصلهتاندا كر تهفهووق
ل سهر زههرا كهچا صهددیقێ ئهكبهر
نهكر لهعنهت ژ بل مكثارێ غالی
د ئیفسادێ ل یهزیدێ دوونێ ئهبتهر
ب ئهنواعێ بهراهین و دهلیلان
دبت ئیمانێ تهقلیدێ موقهڕڕهر (دوسكی، 2004، ل 235)
واته دئهدهبیاتا كلاسیكییا كوردیدا بابهتێ نفرینامه و لهعنهتكرنێ و ب گشتی بابهتێ شیعهگهریێ زۆر دكێمن؛ ژبهركو زانایێن ئههلێ سوننهتێ ئهڤ كاره ب نهدروست و نهقهبوولكری داناینه، و ئێكهم كهس د ئهدهبیاتا كلاسیكییا كرمانجییا سهریدا ئهڤ بابهته د بهرههمێ خوهدا بهحس كربیت شێخ عهبدوررهحمانێ ئاقتهپییه (1853-1907) كو هوزانهكا خوه ب ناڤێ (رهجمهیی- لهعنهتكرنێ) ناڤكریه كو دێ ب بهرفرههی ل تهوهرێ بهێت دا بهحسێ وی كهین (رووحی، 2022، ل 34). ههروهسا هوزانڤانهكێ دی ب ناڤێ مهلا ئهسعهدێ چوكڕهشی (1853-1902) د هوزانهكا خوهدا ب ناڤێ (برینا ئوممهتێ) نفرینان ل یهزیدی و كوژهكێن ئیمامێ حسێن دكهت كو ل دهستپێكا هوزانێ دبێژیت:
د سالا پشتی هیجرهتێ
یهزید هاته خیلافهتێ
تالان كر قهدرێ سوننهتێ
عهرشێ یهزدان لهرزه كهتێ
و ل دووماهیا هوزانا خوه دبێژیت:
شههید پوڕ بوون ل كهربهلایێ
روژ تاری بوو ل دونیایێ
ل ناڤ ئوممهتێ سهبر نائێ
ل یهزید بینن هوون لهعنهتێ (Ertekin, 2019, b.366)
ل بهرامبهردا هندهك هوزانڤانێن دی ههبوون، كو دژى هزروبیرێن شیعهگهریێ دناڤ كورداندا راوهستیان ب تایبهت بابهتێ نفرین ولهعنهتكرن ل هندهك ژ ههڤالێن پێغهمبهرى یان سهروك و سهركردهیێن دهستپێكێ یێن ئیسلامێ. بو نموونه مهلا خهلیلێ سێرتی د بهرههمێ (نههجولئهنام)دا دبێژیت:
موعهییهن ل كهس لهعنهتێ تو مهكه
ل ئههلێ عهذابێ عومهمهن بكه (دوسكی، 2004، ل 82)
و ل جههتهكێ دیدا بهحسێ ههڤڕكییا دناڤبهرا ههڤالێن پێغهمبهر دكهن ئهوێن بووینه هێما ژ بو ههڤڕكییا سوننه و شیعهیان و دبێژیت كو ههردوو لا ههڤالێن پێغهمبهرى بوون، لهورا خوه ژ ئاخفتنا ل دهرحهق وان بدهنه پاش و بهحسێ وان ب خرابی نهكهن، و مهبهستا وی ئهوه كو هندهك كهس ل ژێر كاریگهریا هزرا شیعهیان نفرینان ل هندهك ژ ههڤال و هوگرێن پێغهمبهرى دكهن. سێرتی دبێژیت:
ژ حهربا صهحابات مهكن قال و قیل
بهشتینه ههم قاتل و ههم قهتیل
ههمی دا وبابێ د پێغهمبهران
بهرینه ژ ئهنواعێ كوفر و شهڕان (دوسكی، 2004، ل 75)
- رهنگڤهدانا بنهمایێن شیعهگهریێ د هوزانێن هوزانڤانێن مالباتا ئاقتهپیدا:
ئاقتهپه گوندهكه دكهڤیته سهر ب قهزایا چنارێ ل باشورێ باژێرێ دیاربهكرێ ل كوردستانا باكوور، پشتی نهمانا میرگههێن كوردی ئهڤ جهه بوویه ناڤهندهكێ ئهدهبی یێ گرنگ ددیروكا ئهدهبیاتا كلاسیكییا كرمانجییا سهریدا. ئهو زانا و هوزانڤانێن د ئهڤێ ناڤهندێدا پهیدا بووین ههمی ئهندامێن ئهڤێ مالباتێ بوون ووهكی ههمی مهلبهندێن دی یێن ئهدهبی ل كوردستانێ ئهڤی مالباتێ مهدرهسهیهك ل ڤێ دهڤهرێ ئاڤا كریه و تێدا دهرسێن سووفیاتی و ئیرشادێ داینه و ئهڤ مهدرهسهیه ژى ههر ب ناڤێ ئاقتهپه دهاته نیاسین.
ههروهك دیار هوزانڤانێن ئهڤێ مالباتێ زانا و سووفی بووینه و ب ئهگهرێ ئهڤێ سووفیاتیێ نزێكبوونهكا باش دگهل هزرا شیعهگهریێ د بهرههمێن واندا دهێته دیتن. ههرچهنده ڤیان و حهزژێكرنا مالباتا پێغهمبهرى د ئهدهبیاتا سوننیدا ژى ب گرنگی هاتیه دیتن، لێ ئهڤ لایهنه گهلهك ب گرنگتر ل دهف هوزانڤانێن ئهڤێ مالباتێ دهێته دیتن و دشێین ئهڤان بنهما و بهرژهنگێن شیعهتیێ دناڤ بهرههمێن هوزانێن ئهڤێ مالباتێدا ب ئهڤی رهنگێ ل خوارێ بدهینه دیار كرن:
1- ڤیان و حهزژێكرنا ئیمامێ عهلی و دووازده ئیمامێن شیعهیان وهك بنهمایهكێ سهرهكی د هوزانێن واندا دیاره.
2- نڤیسینا هوزانان ب شێوهیی (مهرثیهیێ- پێگوتن) ل سهر بوویهرا كهربهلایێ وههدوو ئیمامێن حهسهن و حسێن.
3- ڤههاندنا هوزانان ب شێوازێ نفرینكرن یان لهعنهتكرنێ ل دژى كهسایهتیا یهزیدێ كوڕێ موعاوییهی ودوژمنێن مالباتا پێغهمبهرى.
4- ڤههاندنا هوزانان ل سهر ههیڤ و دهمێن پیروزێن شیعهیان وهك (موحهرهم، عاشورا) و جهێن پیروز وهكی كهربهلا و مهشههد...هتد.
5- لایهكی دی یێ گرنگی دڤی بابهتیدا ئهوه، كو شێخ عهبدوڕرهحمانێ ئاقتهپی وهك دامهزرێنهرێ مهدرهسهیا ئهڤێ مالباتێ ناڤێن ههردوو كوڕێن خوه شێخ محهمهد كهربهلایی ب روودانا كهربهلایێ ناڤ كریه و كوڕێ خوه یێ دی شێخ محهمهد عهسكهرى ب ناڤێ ئیمامێ یازدهیێ شیعهیان بناڤكریه (Adak,2015, b.131) . وشێخ عهبدوڕرهحمان وئهڤ ههردوو كورێن وی ب هوزاتڤانێن ناڤدار وتێر بهرههم یێن ئهڤێ مالباتێ دهینه هژمارتن.
ئهڤ مالباته كوردێن شافعی و سوننه مهزههبن، ههروهسا سووفینه و سهر ب رێبازا نهقشبهندینه، لێ لایهنێ شیعهگهری ل سهر زاله و ئهڤ كاریگهرییه ههتا رادهیهكێ مهزنه كو رابهرێ ئهڤێ مالباتێ ناڤێن كوڕین خوه ژ ئهنجامێ وێ كاریگهرێ داناینه، لهوڕا دوور نینه كو ئهڤ لایهنێ شیعهگهرییا وان ژ ئهنجامێ وی لایهنێ سووفیگهرییا وان تێكههلی هزر و بیرێن وان بوویه. ههرچهنده ل دویڤ دیتنا ماموستا عهبدوڕروحمان ئاداقی فاكتهرێن كاریگهریا لایهنێ شیعهگهریێ ل سهر ئهندامێن ئهڤی مالباتێ بۆ وێ چهندێ دزڤریت كو:" یا ئێكێ: ئالیێ وان یێ تهسهووفییه، لهوڕا د ترادیسیوونا سوننیاندا خهتا عهلهوییهتیێ ژ ئالیێ تهسهووفیێڤه دهێته تهماشا كرن. یا دووهم ژ باندۆرا ئهحمهدێ خانییه، لهوڕا كو ئهحمهدێ خانی د نووبههارا زاروكاندا ناڤێ چوار خهلیفهیێن موسلمانان و ناڤێن دووازده ئیمامان ژى خواستیه كو زاروكێن كورد ناڤێن وان بزانن"(Adak,2015, b.131). ب راستی خالا ئێكێ ژ دیتنا ڤهكولهرى جهێ قایلبوونێیه، لێ یا دووێ ههرچهنده كاریگهریا ئهحمهدێ خانی ل سهر ئهندامێن ئهڤێ مالباتێ- ژلایێ نهتهوهیى و كوردایهتی و شێوازێ ڤههاندنا هوزانێ- گهلهك دیاره، لێ ژلایێ شیعهگهریێڤه چ ئاماژهیێن شیعهگهریێ دناڤ بهرههمێن ئهحمهدی خانیدا نینن وئهو زانایهكێ پابهندی رێبازا شافعی یا سوننی بوو و ناڤئینانا ههر دووازده ئیمامان د نووبهارا بچووكاندا ژ سنورێ رێزگرتن بو مالباتا پێغهمبهرى دهرناكهڤیت (خانی، 2018، ل 51-59).
واتا دیار دبیت، كو شیعهگهری ئێك ژ پهرهنسیپێن دیارێن هزرا ئهڤێ مالباتێیه، و ئهڤێ هزرا شیعهگهریێ قوناغهك ژ ژیانا ئهڤێ مالباتێ بوراندییه كو د ئهدهبیاتا كلاسیكییا كوردیدا دناڤ چ هوزانڤانهكێ سوننی مهزههب وهكو هوزانێن هوزانڤانێن ئهڤێ مالباتێ كاریگهریا شیعهگهرى بهرچاڤ نابیت، ئانكو ئهڤه شیاینه مافێ هزرا شیعهگهریێ بدهنێ ودناڤ بهرههمێن خوهدا هژمارهكا ژ هوزانێن خوه بو ئهڤێ هزرێ تهرخان كرینه. دێ ئاماژهیێ ب بابهتێن گرێدای ب هزرا شیعهگهریێڤه دهوزانێن واندا كهین.
1- ڤیان وحهزژێكرنا مالباتا پیغهمبهری:
ههروهك هاتیه دیاركرن ڤیان وحه زژێكرنا مالباتا پێغهمبهری ئێك ژ بنهمایێن سهرهكی دهوزانێن هوزانڤانێن ئاقتهپهدا دهیته دیتن، شێخ عهبدوڕرهحمانێ ئاقتهپی(1853-1907) ب ناسناڤێ رووحی بهرنیاسه، ئهڤ بابهته ب وی رهنگى دهوزانێن خوهدا بكارئیناینه دهمێ مروڤ دخوینیت ههست پێ دكهت كوشیعهنه.
دپارچه هوزانهكا خوهدا دبێژیت: دانپێدانێ ب گونههێن خوهدكهم كو (ئههلێ عهبا) مههدهرێ بو من بكهت:
سود تهوهككوول دایه رهحما ته منێ بێ دهست و پا
(آورم پیشت شفیعێ ذنب خود أهل العبا) (رووحی، 2022، ل 51)
مهبهست ژ ئههلێ عهبا مالباتا پێغهمبهرییه (س) ئانكو كچا وی فاتیما و ههردوو نهڤیێن وی حهسهن و حسێن ئهوێن پێغهمبهرى عهبایێ خوه ل سهردادای و گوتی ئهڤه (ئالێ) منه (مسلم، ب.ت، ج4، ص 1883).
ئهگهر بهرێخوه بدهینه بابهتێ مههدهركرنێ دێ بینین كو بتنێ ب كهسێ پێغهمبهریڤه گرێدایه، ئانكو چ پهیوهندی ب مالباتا ویڤه نینه و ئهو نهشێت چ مههدهرێ ژ بو كهسێ بكهن، لهوڕا ل ڤێرێ هوزانڤانی زێدهروویی ددهربڕینا ڤیانا خوه بو مالباتا پێغهمبهرى كریه.وئهڤ زێدهروویه ژوێ سوزا ڤیانا وییا زێده بو ئهندامێن مالباتا پێغهمبهری دهربرییه.
ههروهسا شێخ عهسكهریێ ئاقتهپی ژى (1898-1952) ئاماژهیێ ب ئهڤی بابهتی ددهت و دبێژیت:
دكم هیڤی وههردهم پوڕ رجایێ
ژبونا خاترێ (ئههلێ عهبایێ)
مه شهرمهنده مهكه نێڤ یار و ئهغیار
ل دونیا و ل عوقبا بێ كهس و ژار
ژبو شاهێ شههیدێ حهق و مهظلووم
ژبو وێ ئههلێ بهیتا پاك و مهعصووم (Zinar, 1989, b.198)
ڤیان و حهزژێكرنێ مالباتا پێغهمبهرى دناڤ دلێ هوزانڤانێن ئهڤێ مالباتێدا زۆر مهزن بوو وگههشتیه ئهوی رادهی كو ب فهخر و شانازیڤه خوه وهك (توولهیهكێ) بچووك ل بهر دهرگههێ وان داناینه، بو نموونه هوزانڤان محهمهد كهربهلایی (1885-1939) كورێ شێخ عهبدوڕڕهحمانێ ئاقتهپی ددیوانا خوهدا غهزهلهكا 11 دێری ب بابهتێ پهسن وشانازیكرن وڤیانا مالباتا پێغهمبهری ڤههاندییه. ب شانازیڤه خوه ب (سهگێ) ئالێ رهسوول ددانیت و پاشی دبێژیت: " ئهز كهلبێ لاوێ فاتیمایا پێغهمبهرم"، و ئهگهر ل روژا دووماهیێ پرسیار ژمن بهێته كرن كا تو كیێ ئهز دێ د بهرسڤدا بێژم:" ئهز كهلبێ (ئانكو سهیێ) عهلی (ابن الحسێن)ێ حهیدهرم"
تولهیێ گەردهن ب زهنجیرێ عهلیێ ئهصغهرم
لهو ل سهر ئهمثال و ئهقرانان رەئیس و سهروهرم
گهر بكم فهخرێ ب مهولایێ خوه سهر جومله ههڤال
دێ چ بت؟ چون كهلبێ مهعصوومێ حهبیبێ ئهكبهرم
ئهز سهگێ ئالێ رهسوولم ئیفتیخارێ لهو دكم
گهر چ خود زێده درهورهو كهلبهكی ناشاكرم
لهو دكم فهخرێ تهڤێ بێ كبری و بێ چارهكی
ئهز سهگێ دهرگاهێ لاوێ فاطما پهیغهمبهرم
حهقە ئهز فهخرێ بكم ڕۆژا كو پوڕسین بت ژ من
بێژم ئهز كهلبێ (علی ابن الحسین) حەیدهرم (كهربهلایی، ب.ت، 47)
ههر سهبارهت ئهڤی بابهتی د هوزانهكا شێخ عهسكهریێ ئاقتهپیدا كاریگهیا برایێ وی شێخ محهمهد كهربهلایی ل سهر دیار دبیت. عهسكهری دبهرههمێ خوهیێ ب ناڤێ (كشكولة القلب) دا دهوزانهكا خوهدا ب قالبێ غهزهلهكا 15دێری ڤههاندییه وتێدا ب شانازیڤه خوه ب "توولهیێ" عهلیێ بچووك دانایه و ههمان كێش و سهروا و پهیڤ و زاراڤێن برایێ خوه بكار ئیناینه، و نیڤه دێرا ئێكێ یا هوزانا برایێ خوه وهرگرتیه. ئهو دبێژیت:
توولهئێ گهردهن ب زنجیرێ عهلییێ ئهصغهرم
ئیستخوان خوارێ دهرێ جوود و سهخایا رههبهرم
بهندهئێ بیچارهمه ئهی دهستگیرێ دهستگیر
هێڤییا من ههر تویی چهندان كو ئهز نه دهرخوهرم
دهستێ ئوممیدێ ته كێشا فهضل و ئیحسان بێ حساب
دهس ڤهگرتی مامه، لوطفێكه ل من ئهى سهروهرم
عهرشێ رهحمان مهنبهعێ نووره ژ نوورا ته زهمین
پوڕ موشهڕڕهف بوو ب خوونا گهردهنێ نوورینتهرم
ئهو یهزیدێ كافرێ مهلعوونێ مهطروودێ لهعین
سهد هزار لهعنه ل وی ههم وان ههڤالێ بێ شهرم
ههر دهما تێته خهیالێ جهرگ و دل تێنه كهباب
دهردێ رۆژا كهربهلایێ ئالێ حهق پێغهمبهرم (عهسكهری، كهشكوول، ب.س، ل 23-24)
ههلبهت خوكێمكرنا ئهڤان هوزانڤانان وشانازیكرن ب ڤی چهندێ دهربرینه ژ وێ سوزا ڤیان وحهزا مهزنا وان بو پێغهمبهری ومالباتا وییه، لهورا دهمێ بیرا وان ب دوژمنێن مالباتا وی بهێن ههر ئێكسهر لهعنهتان لێ دبارینن، ئهڤهژی ژ ئهنجامێ كارتێكرنا شیعهگهرییه ل سهر وان دیاره.ههر د ئهڤی لایهنیدا ژی تشتێ ههڤپشك یێ كاریگهرییا ئهڤێ هزرێ ل سهر هوزانڤانێن ئهڤێ مالباتێ دیاره ههر ژ سهركێشێ ئهڤێ مالباتێ شێخ عهبدررهحمانێ ئاقتهپێ پاشی ل سهر برایێ وی شێخ حهسیب وههردوو كورێن وی كهربهلایی وعهسكهری.
2- لهعنهتكرن:
ژ گرنگترین و سهرهكیترین بنهمایێن شیعهگهریێ بابهتێ لهعنهتكرنێیه، چ د بهرههمێن هوزانڤانێن شیعه بن یان سوننه ( سوننهیێن شیعهگهر) بن، لێ ل ڤێرێ جوداهییهكا بهرچاڤ دناڤبهرا واندا دیار دبیت، ژبهركو ئهو لهعنهتكرنا شیعه پهنایێ بۆ دبهن گهلهك زێده روویی تێدا دهێته كرن و ب زمانهكێ زڤر دهێته دارشتن ههتا وی رادهی كو لهعنهتان ل خهلیفهیێن موسلمانان مینا ئهبوبهكر و عومهر و عوسمان و هژمارهكا مهزن ژ ههڤالێن پێغهمبهرى (س) دهێته كرن، لێ دهف سوننهیان د بنهرهتدا بابهتێ لهعنهتكرنێ دروست نینه، ههتا كو نابیت لهعنهت ل كهسایهتیا یهزیدێ كورێ موعاوییهی ژى بهێته كرن ژ بهر هندێ سوننه دبێژن:" لا یسب ولا یحب- نه خهبران بێژیێ و نه حهزژێ بكه" (ابن تیمیة، 1995، ج4ـ ص 483). لهوڕا ئهگهر ئهڤ شێوهیێ لهعنهتكرنێ ل دهف هوزانڤانهكێ سوننه بهێته دیتن دێ جهێ سهرنجراكێشانێ و ئاماژهیهك ژبو كاریگهربوون ب شیعهگهریێ بیت. و ئهڤ بابهته دناڤ هوزانێن ههر چوار هوزانڤانێن مالباتا ئاقتهپیدا (عهبدوڕرهحمانێ ئاقتهپی، شێخ محهمهد حهسیب، شێخ محهمهد كهربهلایی و شێخ محهمهد عهسكهری) زیق و دیاره، نهخاسمه شێخ عهبدوڕرهحمانێ ئاقتهپی ب شێوهیهكێ زۆرتر د هوزانێن ویدا دیار دبن ههتاكو هوزانهكا خوه ب شێوازێ قهسیدهیهكا 23 دیرێن هوزانی ڤههاندییه كو ژ سهری ههتا دووماهیێ بو بابهتێ لهعنهتكرنێ تهرخان كریه، لێ ئهوى ب تنێ لهعنهتێن خوه ئاراستهی یهزید و ههڤالێن وی كریه، لهوڕا هندهك دبێژن كو ئهو ئێكهم كهسه هوزانان (لهعنهتنامه) دناڤ ئهدهبیاتا كلاسیكییا كرمانجیدا داهێنای. و ب زمانهكێ زۆر توند و ب پهیڤ و زاراڤێن لهعنهتكرنێ نفرین ئاراستهی كهسایهتیا یهزیدی ودوژمنێن مالباتا پێغهمبهرى (س) دكهت. ددهستپێكا هوزانا خوهدا دبێژیت:
سهد ههزار لهعنهت موضاعف شوبهێ بارانێ شهدید
ههر زهمان لا یهنقطع بن ل سهر رووحێ یهزید
(العطش) گویانێ دهشتێ كهربهلا تێن فكرێ من
ههر زهمان لهعنهت دخوینم ئهز ل سهر جانێ پهلید
چونكی جهگهرێ من تژى خوینه ژبهر شههزادهیان
لهعنهتێ ههردهم دبێژم سهر یهزیدێ بێ ئومید
ئهز كو سهرگهردانێ عشقێ خانهدانم ئهشكهرا
لهعنهت كافرشهبیهان نك مه عهینێ رۆژێ عید
و ل دووماهیا هوزانێ دنفرینا خوهدا دبیژیت جهێ یهزید ولهشكهرێ وی دبنێ جههنهمێدا بیت ورۆژا وان رهش بكهی ژبهر ههر دهما خوونا ئاخا كهربهلایێ دهێته بیرا مه دهردێ دلێ مه مهزن كوور دبیت ژبهر هندێ ئهڤێ نفرینكرنێ دڤههینم داكو زێدهتر لهعنهت ونفرینا بدانمه سهر رووحا یهزیدی:
(اسفل السافلین) بكی جای یهزید ولهشكهری
رهش بكی رۆژا قیامهت جومله وان روویێ پهلید
خوونێ خاكێ كهربهلا ههردهم فكرو خهیال
دهردێ من دوور و دهرازه نائێتن حهدد و حیساب
لهو ئهڤێ روجحهیێ ئینشا دكهم هنده مهدید
رووحیا ووردێ د زبان بێژم ههمی شام و سهحهر
(لعنة الله على روح الیزید فی المزید) (رووحی، 2022، ل 34)
ههر دهربارهی ئهڤی بابهتی شێخ حهسیب كوڕێ شێخ محهمهد جانێ ئاقتهپی، كو دبیته برایێ شێخ عهبدوڕرئهحمانێ ئاقتهپی، هوزانڤانهكێ دی یێ ڤێ مالباتێیه و خودانێ دیوانهكا شعرییه و ناسناڤێ وی یێ شعری (حهسبی)یه، د هوزانهكا خوهدا ئهو ب خوه دانپێدانێ دكهت كو ئهو پهیڕهوێ برایێ خوه (رووحی)یه و ل دویف رێباز و شووپا وی چوویه. هوزانا وی ب شێوهیێ ساقینامهیه و تێدا لهعنهتان ل یهزیدی دكهت و دبێژیت ئهز و قهلهمێ خوه مهست و سهرخوهشین ئهگهر نه مه ناڤێ (سهیێ پیس!- ئانكو یهزیدی) د دیوانا خوهدا نهدئین:
بینه جاما مهی پهیاپهی مهست كه من ئان و حین
داكو حفظا خوه بكهم پێ، ئهز ژى ئینسانێ مهرید
پهیڕهوێ (رووحی) مه ئهندهر مهنهج و رهسم و طهریق
سهد ههزاران سهد ههزار جار لهعنهتا حهق سهر یهزید
سهرخوهشه حهسبی و سهمهسته قهلم دهر گوفتێ گو
وهر نه دهر دیوان نهتینا ئیسمێ وی كهلبێ پهلید (حهسبی، د.ت، ل 38-39).
ههروهسا شێخ محهمهد كهربهلایی (1885-1939)، كو دبیته كورێ شێخ عهبدوڕڕهحمانێ ئاقتهپی و ناسناڤێ (كهربهلایی) بو خوه دانایه، دڤی بابهتی ب بابێ خوه كاریگهر بوویه، و ههروهك بهرى نوكه هاتیه گوتن بابێ وی ژ بهر روودانا كهربهلا ناڤێ وی كربوو كهربهلایی، لهورا ناسناڤێ (كهربهلایی) ژى بو خوه ههلبژارتیه. ئهو ب خوه ژى دهوزانا خوهدا بابهتێ لهعنهتكرنێ دكهت و نفرین ل یهزید و ههڤالێن وی كریه:
سهد ههزار لهعنهت دبێژن سهر یهزید و تابعان
بههرێ وان مهظلوومێ مهقتوولانێ خاكێ كهربهلا
گهر چ پایانە ئهڤ دهردێ جهگهر سۆزێ دهروون
لێ ئهدا كر موختهصهر سهحبانێ خاكێ كهربهلا
چهشمێ خوونبارهش قهدهم كر خوون دلێ (كأس والكرام)
(كهربهلائی) دهر طهلهب ئیحسانێ خاكێ كهربهلا (كهربهلایی،ب.س، 32)
ههر د بابهتێ لهعنهتكرنا ل یهزید و ههڤالێن وی، رهنگڤهدانا ئهڤی لایهنی ل سهر شێخ محهمهد عهسكهریێ ئاقتهپی كوڕێ شێخ عهبدوڕڕهحمانێ ئاقتهپی (1898-1952) دیاره، ل دووماهیا بهرههمێ (عقدێ دوڕفام)دا گهلهك ب توندی لهعنهتان ل یهزید و ههڤالێن وی دگهت و ئهوان ب كافر ل قهلهم ددهت و داخوازێ ژ خودێ دكهت، كو ل ههردهم و وهختهكی لهعنهتێن خوه ل وان بكهت و ووان ل دونیا و ئاخرهتێ رووڕهش و شهرمزار بكهت:
چهوا رهحمێ ل وان كافر دهروونان
رهوا بینی بكی بو پیشێ دوونان
جهدێ وان ژى دبیته ما رهوا كت
ژبو وان دێ شهفاعهت ئهو چهوا كت
یهزید و عهمر و شهمر و ئبنێ زییاد
د ئهسفهل سافلێ وان شوبههتێ عاد
ب شهیتانێ لهعین ره تهڤلی عهسكهر
ئهوان روورهش خهبیثانێ د پر شهڕ
دنیڤا قطر و قطرانێ ئهوانا
ئهوان شهیتانڕوحێ جهههننهم مهكانا
موعهززهب كه ب ئهنواعێ عهزابان
ئهوان كافرمیثالێ وهك كیلابان
ئیلاهی شوبههتێ تاڤی دباران
ببارینه ل وان لهعنهت ب باران
موجهددهد كه تو ههر لهعنهت د ههر حین
ل وی قهومێ خهبیثێ مورتدێ دین
جهدید كه لهعنهتێ ههر حین و ئهزمان
ل وان كافر كهسانێ شوبهێ شهیتان
د ههر حین و د ههر روژ و د ههر شهڤ
مهكه قهتعێ ببارینه ل سهر ههڤ (عهسكهری،عقدێ دوڕفام ب.س، ل 292)
ل دووماهیێ دیار دبیت؛كو هوزانڤانێن ئاقتهپی دبابهتێ لهعنهتكرنێدا ب تنێ لهعنهت ل یهزید و ههڤال و لهشكهرێن وی و دوژمنێن مالباتا (ئههلێ بهیتێ) كرینه، كو ئهڤه لایهنهكه ژ بنهمایێن هزرا شیعهگهرى كو د هوزانێن واندا رهنگڤهدایه، ژبهركو ههروهك مه دیار كری ل دهف سوننهیان لهعنهتكرنا كهسێن موسلمان ژلایێ موسلمانانڤه دروست نینه بهلكو تهنها (نهڤیانه)، لێ تشتێ ئهڤان هوزانڤانان ژ یێن شیعه جودا دكهت ئهوه كو وان ژبلی یهزید و ههڤالێن وی لهعنهت و گوتنێن نهشرین ئاراستهی كهسهكێ دی ژ موسلمانان نهكرینه.
- مهرسییه- پێگوتن:
ب گشتی هونهرێ پێگوتنێ ئێك ژ بابهتێن دی یێن سهرهكییه كو د هوزانا شیعهگهریێدا دهێته دیتن و ددهربڕینا ئهڤی بابهتیدا زێدهرووییهكا زێده د بابهتێ شینی و گری و زێمارا ب شههید كرنا ئیمامێ حسێنڤه ههیه.
شێخ عهبدوڕڕهحمانێ ئاقتهپی د بهرههمی خوه یێ (روض النعیم)دا ئهڤ بهرههیی تایبهته ب بهحسكرنا ساخلهت وتایبهتمهندیێن پێغهمبهری(س)ئانكو(الشمائل المحمدیة) بهندهكێ تایبهت كو ژ 52 دێران پێكهاتیه ژبو گوتنا زێمارێ بو شههیدكرنا ئیمام حسێنی، كو ب شاهێ كهربهلایێ دانایه، تهرخان كریه. د گوتنا خوهدا پهنایێ دبهته بهر ساقی و دبێژیت: كو ب شههید بوونا حسێنی نالین و قێڕین و فیغان ژ ئهرد و ئهسمانی چووینه، لهوڕا من ژبهر شههیدكرنا وی ئهڤ پێگوتنه نڤیسیه:
بده ساقییا بادهیێ پوڕ ئهلهم
ددلدا مه هلبوو هزار نارێ غهم
كو غهمگین ببم ئهز ب ڤێ جورعهیێ
قهطع كم ب حددهت سهرێ خامهئێ
وهكی نهی بنالم ژ قهلبێ حهزین
بكێشم هزار دهفعه ئاهـ و ئهنین
قهلهم كهرهم بیتن د نهظمێ گهلهك
بنالن ل سهر چهرخێ عالمێ مهلهك
نهظم كم هنهك مهئتهمێ مهئتهمی
كو گوینده كم ئینس و جانان ههمی...
حوسهین غونچهئێ باغێ ئالێ عهبا
شههید كر ئهوى لهعنهتێ رووسیا
ئهوی قووهتێ عهینێ شاهێ زهمان
ب فهضلا شههادهت موشهڕڕهف چونان
دنێڤ كهربهلا چون حوسێن بوو شههید
ب ئهرض و سهما كهت فغانهك شهدید (ئاقتهپی، 2011، ل 159)
ئهگهر سهحكهینه ڤێ هوزانێ دێ بینین، كو زێدهرووییهكا مهزن د زمانێ پێگوتنا ویدا دیاره ئهوژى گریانا مروڤ و ئهجن و ئهرد وئهسمانان ژبهر شههیدبوونا حسێنی، وئهڤ چهنده ژبو شههیدبوونا بابێ وی عهلی دا روونهدابوو ددهمهكیدا كو ئهو خهلیفهیێ موسلمانان بوو و ئێكهمین گهنجێ موسلمان بوو و پلهیا وی ژ كوڕێ وی بلندتر بوو. واتا ئهڤ زێدهرووییا مهزن ژ ئهنجامێ وێ كاریگهریا هزرا شیعهگهرییه ل سهر هوزانڤانی.
ههر د بهردهوامیا پێگوتنا خوهدا دبێژیت: كو چ ژدهستێ ما ناهێت، وهرن دا شین ومهئتهمێ بو دانین و ئاماژهیێ ب دوو دهمێن پیروز ل دهف شیعهیان ددهت ئهوژی موحهڕڕهم وعاشوورانه و دووپات دكهت كو پێدڤییه ههمی موسلمان دڤان دهماندا ژبو چوونا (شاهێ كهربهلایێ) شێوهن و زێمارێ بكهن و لهعنهتان ل یهزید و بكوژێن وی بكهن:
د سهحرایێ (كهرب) و (بهلا) شههـ حوسهین
(دههان خوشك و لهب تهشنه) بووشههـ حوسهین
نه باب و نه دا، نه قهوم و برا
د غوربهت شههید بوو شههێ كهربهلا
ل صهدرێ وی شههزادهئێ پوڕ عهزیز
طهعن كریه مهلعوون یهكێ رومحێ تیز...
ههواره وهرن مهئتهمێ بالتمام
ژبو مهرثییا شههـ بكن ئیحترام
ب مهئتمهم ههمی حوورییێ جهننهتێ
حوسهینم شههید بوو دناڤ غوربهتێ
موحهڕڕهم دهما تازه بیتن هیلا
(جدیداً) بكن مهئتهمێ پوڕ دهلال
چو عاشووره بیتن د ماهێ حهزین
دكن حهفت طهبهق ئهرض و ئهسمان ئهنین
د مهرثییا وان عهزیزان گهلهك
ژمن ئاهـ و ئهفغان دچن تا فهلهك
ژدهستێ مه نایێ بكهم خدمهتێ
وهلێ سهر یهزیدی دكهم لهعنهتێ
ههزار لهعنهت ل سهر رووحێ یهزید
ببارن شوبهێ بارانێ شهدید (ئاقتهپی، 2011، ل161)
هوزانڤان دئهڤی پێگوتنا خوهدا دبێژیت ههر دهما مهها موحهررهم هات وهرن دا بكهین شێن وتازی كو دعاشورایێدا ههر حهفت قاتێن ئهردو ئاسمانان وههرتشتهكێ نهزیندی دكهنه تازی گرى بو حسێنی، بێ گومان ئهڤ زێدهروویىا هزرا هوزانڤانی ژ رهنگڤهدانا هزرا شیعهگهرییه؛ ژبهركو چاوا دهێته زانین كو دئهڤی دهمیدا ههر تشتهكێ بێ رووح دكهته گری؟!
ههر د ههمان بهرههمیدا و د بهندا (معراجنامهیێ)دا عهبدوڕرهحمان ئاقتهپی دهمێ بهحسێ معراجا پێغهمبهرى دكهت دبێژیت دهمێ شههیدبوونا ئێك ژ حسێن و حهسهن كورێن ئیمامێ عهلی دهنگێ گرى و نالینێ گههشته عهرشێ خودێ، ودهمێ پێغهمبهرى پرسیار كرى كا ئهڤه چ گرییه؟ د بهرسڤدا جبریلی گوت كو ئهڤه ژبهر شههیدبوونا ههردوو ئیمامانه! (ئاقتهپی، 2011، ل 158) وئهڤ گوتنه دهندهك ژپهرتووكێن شیعهیاندا هاتیه بهحسكرن (الرحمة، 2017، ج1، ص 301-302).
د راستیدا چ بنهمایهك بو ئهڤێ ڤهگێرانێ نینه ودهمێ پێغهمبهر (س) چووه معراج هێژتا كچا وى فاتمایێ شوی ب عهلی نهكربوو، لێ ئهڤ چهنده ل دهف شیعهیان وهك راستیهك دهێته قهبوول كرن و هوزانڤانی ژی ل ژێر كاریگهریا ب هزروبیرێن وان ئهڤ ڤهگێرانه وهرگرتیه.
شوكر كر حهبیبى ژبو ذاتێ پاك
ڤهگهڕیا ژوێ شادمان فهرهحناك
ب ناڤ جهننهتێڤه كو چوو یهك قهدهر
ل رههـ دی دوو قهسرێ مهزن ساده زهر
ولێكن ل نێڤ هندى وان قهصرێ پاك
عهجهب تێت یهك گریهئێ سوزناك
فغان و گریه ب شوبهی حهشر
موقیم تێ ژ نێڤ هندى ههردوو قهصر
سوئال كر چڕا هنده تێتن گرین
ژڤان قهصرێ پاكێ ظهریفێ شرین
ههمان جبرهئیلی گرین كر گهلهك
جهواب دا كه ئهى شاهێ ئهرض وفهلهك
حوسهین و حهسهن د روژێ حهشر
ب ئهمرێ خودا بێنه ههردوو قهصر
ئهوان ههردوو شههزادهئێ پاك دید
ژ پاش ته موحهققهق دبن ئهو شههید
یهك سهممێ قاتل یهكی تیغێ تیز
شههید بن ب وان شاهزادێ عهزیز (ئاقتهپی، 2011، 158)
شێخ عهسكهرى ژى هوزانهكا پێگوتنێ ل سهر شههیدبوونا ئیمامێ حسێنی ڤههاندییه وتێدا دبێژیت كو ئهو ب بێ گونههی و ب بێبهختی هاتیه كوشتن ژبهر ڤێ چهندێ حهسرهت و ئێشانهكا دژوار كهفتیه ددلێ مهدا و ژ چاڤان خوون ل شوونا روندكان دبارن:
ژ بهدبهختی شههید كرنه پهریشان
(دهههن خوشك) و جگهرنار و پهریشان
ژبهر مهظلوومهیا شاهێ شههیدان
كیتابا مه كهته شینێ جهدیدان
سیههـ پوشامه و تهڤ جومله و حهرف
ژ چاڤان هێسترێ خوینێ دكن صهرف
جگهرنارم ژڤێ بهحسا جگهرنار
دخوم خوینا دلێ پڕ بێ هش و ژار
شهواتهك زێده كهفته قهلب و سینه
ژڤێ بهحسێ دل و سینه برینه
كهته فكرا مه زولما (أخبث الناس)
یهزیدێ پوڕ (علیه لعنة خناس) (عهسكهرى، عقدێ دوڕ فام، ب.س، ل 291)
- جهـ ودهمێن پیروز ل دهف شیعهیان:
وهكی دهێته دزانین موحهڕڕهم و عاشوورا دوو دهمێن پیروزێن شیعهیانه كو دڤی دهمیدا بوویهرا كهربهلا وشههیدبوونا حسێنێ كوڕێ روودا، و ئهڤ چهنده ژى ل دهڤهرا (كهربهلا) بوو. لهورا پێكڤهگرێدانهكا موكهم دناڤبهرا ئهڤان جهـ و دهمان و هزرا شیعهگهریێدا ههیه، و ئهڤێ چهندێ رهنگڤهدانا خوه دناڤ هندهك هوزانێن هوزانڤانێن مالباتا ئاقتهپیدا ههبوو. بو نموونه شێخ عهسكهرى ب ڤی رهنگی بهحسێ دهم و جهێ روودانێ ددهت و جهـ و دهمی دیار دكهت:
دڤێ ماهێ مهحهڕڕهم دا حوسهینم
دگهل شههزادهگانێ نوورێ عهینم
شههید كرنه یهزید و قهومێ زالم
ژڤێ دلخهستهمه زێده دنالم
ددهشتا كهربهلایێ بێ كهس و یار
پهریشان و شههید كرنه جگهر نار (عهسكهرى، عقدێ دوڕفام، ب.س، ل 291)
ههروهسا شێخ عهبدوڕڕهحمانێ ئاقتهپی ژی ب ڤی رهنگی ئاماژهیێ ب جهـ و دهمێ روودانا شههیدكرنا حسێنی ددهت و دبێژیت:
د سهحرایێ (كهرب) و (بهلا) شههـ حوسهین
(دههان خوشك و لهب تهشنه) بووشههـ حوسهین
نه باب و نه دا، نه قهوم و برا
د غوربهت شههید بوو شههێ كهربهلا
ل صهدرێ وی شههزادهئێ پوڕ عهزیز
طهعن كریه مهلعوون یهكێ رومحێ تیز (ئاقتهپی، 2011، ل 161)
ژلایێ خوهڤه شێخ محهمهد كهربهلایی ژى هوزانهكا خوه ب چوارچووڤهیێ غهزهلهكا 15 دێریدا ب تهمامی ژبو خاك و جهێ كهربهلایێ تهرخان كریه، وتێدا وهسفا ئهڤی جهی دكهت و پیروزییا وێ ددهته دیار كرن:
شاهدێ طوغرا كهشێ عنوانێ خاكێ كهربهلا
موهرێ لهعلهین كر سهجایێ شانێ خاكێ كهربهلا
دهستێ تهقدیرێ ئهزهل دهر مهعرهضێ (قالوا بلی)
خلعهتێ ئهحمر ددا جوندانێ خاكێ كهربهلا
سرێ دهورێ كأسێ صوحبهتخانهیێ روزێ ئهلهست
هاته دهر دهر گەردشێ فنجانێ خاكێ كهربهلا
پارەیەک تهنورێ نارێ عشقێ یهزدانێ كهریم
بۆ موعهللا دهر ڕووخێ سوكرانێ خاكێ كهربهلا
دهر جیوارێ عەرشێ حهق فوصحهت سهرایێ شەهـ حوسین
زهڕێ سورخە یهك نهمهط ئهیوانێ خاكێ كهربهلا (كهربهلایی، ب.س، ل 31)
ول دووماهییا ئهڤی غهزهلێدا بهحس دكهت كو ل ههیڤا موحهررهمی ل ههر سالێ دار وبهرو ئاخ رووهكان خوون ژێ دبارێن كو ئهڤه یه نیشانا ئاخا كهربهلایێیه، لهورا دێ بیژین سهد هزار لهعنهت ل یهزید وههڤالێن وى بن ژبهر خاترا بێ گونههێن كوشتیێن خاكا كهربهلایێ كوئهڤه ژى دهردهكێ جگهر سوژه ددل ودهروونیدا:
دهر موحهرهم ههر (سنة) دارو بهر و ئاخ ونهبات
خوون دبارینن ئهڤه نیشانێ خاكێ كهربهلا
سهد هزار لهعنهت دبێژن سهر یهزید تابعان
بههری وان مهظلوومێ مهقتوولانێ خاكێ كهربهلا
گهرچ پایانه ئهڤ دهردی جگهر سوزێ دهروون
لێ ئهدا كر موختهصهر سهحبانێ خاكێ كهربهلا
چهشمێ خوونبارهش قهدهم خوون دلێ(كأس الكرام)
(كهربهلا) دهر طهلهب ئیحسانێ خاكێ كهربهلا(كهربهلایی،ب.س،ل31)
دڤێ هوزانێدا دیاره كارتێكرنا روودانا كهربهلایێ وهك جهـ و دهم بویهرا وێ ل سهر هوزانڤانی دیاره لهورا ئهڤ هوزانه ڤههاندییه، كوناسناڤێ ویێ هوزانێ ب خوه ژی كهربهلایه.
ئهنجام
1- هوزانڤانێن ئاقتهپه كهسێن زانا وسووفی بوونه وخودان مهدرهسهیهكا ئیرشادی و سووفى بووینه ، لهورا رهنگڤهدانا بهرژهنگێن شیعهگهریێ دهوزانێن ئهڤێ مالباتێدا ژئهنجامێ كاریگهرییا وان ب هزرێن سووفیگهریێ دناڤ هوزانێن واندا پهیدا بوویه نهخاسمه ژلایێ لهعنهتكرن ل یهزیدێ كوڕێ موعاوییهی.
2- هوزانڤانێن مالباتا ئاقتهپه كهسێن سوننه مهزههبن، لێ دناڤ هندهك ژ هوزانێن واندا لایهنێ شیعهگهریێ زاله تا رادهیهكێ كو خوینهر ههست دكهت كو ئهو شیعهنه!.
3- ههرچهنده كو لایهنێ شیعهگهریێ دناڤ بهرههمێن ههمی هوزانڤانێن ئاقتهپهده ههنه، لێ رێژهیا پتریا یا ئهڤێ هزرێ دناڤ هوزانێن عهبدوڕڕهحمانێ ئاقتهپیدا دهێته دیتن، و ژبهركو ئهو شێخێ سهرهكیێ ئهڤێ مالباتێ بوو لهورا هوزانڤانێن دی ژى ب هزرا وی كاریگهر بووینه.
4- ههمی بنهمایێن شیعهگهریێ د هوزانێن ئهڤێ مالباتێدا زال نینن، بهلكو بتنێ لایهنێ حهزژێكرنا مالباتا پێغهمبهرى و پهسن و پێگوتنا ب وان دناڤ هوزانێن واندا دیاره، ههروهسا د بابهتێ لهعنهتكرنێدا ئهوان ب شێوهیهكێ راستهوخو بتنێ لهعنهت ل یهزید و ههڤالێن وی كریه و ئهڤ چهنده ئهوان ژ هوزانڤانێن شیعه جودا دكهت كو لهعنهتان ل كومهكا خهلیفه و ههڤالن پێغهمبهرى دكهن. ئانكو توندرووییا هزرا شیعهیان دناڤ هوزانێن واندا ناهێته دیتن.
5- خالهكا دییا هێزا كاریگهرییا ئهڤێ مالباتێ ب ئهڤ هزرێ ئهوه شێخ عهبدررهحمانێ ئاقتهپی ناڤكرنا ههردوو كورێن خوه ئێك ب ناڤێ كهربهلایێ ژبهر روودانا كهربهلایێ ویێ دووێ ب ناڤێ عهسكهری ژبهر ئیمام حهسهنێ عه سكهرییه.
لیستا ژٍێدهران:
- دهستخهت:
1- شێخ محهمهد عهسكهریێ ئاقتهپی، كشكولة القلب، دانهیهك ل دهف ڤهكولهرێ پاراستیه.
2- شێخ حهسیب كوڕێ شێخ محهمهد جانێ ئاقتهپی، دیوانا حهسبی. دانهیهك ل دهف ڤهكولهرێ پاراستیه.
- ڤهكولینێن نهبهلاڤكری:
1- شێخ محهمهد عهسهریێ ئاقتهپی، عقدێ دور فام، بهرههڤكرن: د. پروین رؤوف هادی.
2- شێخ محهمهد كهربهلایی، دیوانا كهربهلایی، بهرههڤكرن: وهحید سندی و عمران عیسى.
- پهرتووك ب زمانێ كوردی:
1- تهحسین ئیبراهیم دوسكی، كوما بهههمێ ئهحمهدێ خانی، كومهلگهها ئهحمهدێ خانی، سوران، 2018.
2- تهحسین ئیبراهیم دوسكی، ل دور ئهدهبێ كرمانجی ل سهدهیێن نوزده و بسیتێ زایینی، كورێ زانیاری كوردستان، ههولێر، 2004.
3- ئیبراهیم ئهحمهد شوان، ئهدهبی كورنی كوردی، چاپخانهی زانكوی سهلاحهددین، ههولێر، 2012.
4- رێبوار سیوهیلی، قهفهسی ئاسنین...، چاپخانهی رهنج، سلێمانی، 2003.
5- سید عبدالرحیم مهولهوی، عهقیدهی مهرضییه، شهرح ولێكدانهوه: مهلا عبدالكریمی مدرس، پێداچوونهوه: فالح عبدالكریم، الخلود، بغداد، 1988.
6- شێخ عهبدوررهحمانێ ئاقتهپی، روض النعیم، بهرههڤكرن: تهحسین ئیبراهیم دوسكی، سپیرێز، 2011.
7- شێخ عهبدورهحمانێ ئاقتهپی، دیوانا رووحی، ئامادهكرن: وحید سندی و عمران عیسا، ب.ج، 2022.
8- عهبدوللا خدر مهولوود، دیوانی حهمدی، چاپخانهی روژههلات، ههولێر، 2013.
9- محهمهد ئهمین دوسكی،سوفیاتی، سپیرێز، دهوك، 2024.
3- ب تیپێن لاتینی:
1- Abdurrahman Adak, Ekola Aqtepeyê ya Edebiyatê û Hizra Kurdîtî-Elewîtî-Neqşebendîtiyê, Nûbihar, hijmar: 131, sal. 2015.
2- M. Zahir Ertekin, RECMIYYE/LE‘NETNAME WEK CUREYEK NEZMÊ Û LE‘NETNAMEYA ŞÊX ‘EBDURREHMANÊ AQTEPÎ (Lêkolîn- Ferheng), e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, Nisan-2019 Cilt:11 Sayı:1.
3- Şêx Eskeri, Iqdê Durfam, Latini Kirin: Zeynulabdin Zinar,(Stockholm:1989)
4- ب زمانێ عهرهبی:
1- احمد بن الملا محمد الزفنكی، العقد الجوهری فی شرح دیوان الشیخ الجزری، ج1، ط2، د.م، 1987.
2- حسین نعمه بیتی العلیاوی، المرجعیات الثقافیة للشعر الشیعی فی العصر العباسی، أطروحة دكتوراه، جامعة كربلاء، كلیة تربیة العلوم الانسانیة، 2022.
3- حكمت الرحمة، الحوادث الكونیة والكرامات الواقعة بعد مقتل الامام الحسین، العتبة الحسینیة، النجف، 2017.
4- شیماء جودت یاسر، شخصیة الامام علی علیه السلام فی شعر العصر الاسلامی دراسة ادبیة، رسالة ماجستیر، كلیة الاداب، جامعة ذی قار، 2014.
5- عبدالمحسن بن حمد عباد البدر، فضل أهل البيت وعلو مكانتهم عند أهل السنة والجماعة، دار ابن الأثیر، الریاض، 2001.
6- محمد سید كیلانی، أثر التشيع في الأدب العربي، دار الكتاب العربي، القاهرة، د.س.
7- مسلم بن الحجاج النيسابوري، صحيح مسلم، دار احياء الكتب العربية، ج3، القاهرة، ب.س.
8- مصطفى كامل الشيبي، الصلة بين التصوف والتشيع، دار الاندلس، بروت، 1982.
9- هدیب بشیر الشمری، ایران والتشیع الصفوی، دار الاصول العلمیه، اسطنبول، 2022.
إنعكاس التشيع في شعر شعراء عائلة الآق تبه
ملخص:
قد لعبت المعتقدات الدينية والروحية على مر التاريخ دوراً هاماً في تشكيل ثقافة كل أمة، وهو ما ينعكس بوضوح في الفن والأدب. ان الابداء المحبة والتعلق المبالغ فيه في تبجيل آل الرسول (ص) ومعارضة مخالفي تلك الاسرة وموضوع ملاعنة يزيد بن معاوية لقتله الإمام الحسين، نجل الإمام علي (عليه السلام)، والنحيب والرثاء لوفاة الأئمة، فضلاً عن التقديس المبالغ فيه التي أضيفت إلى حياة وأفعال الإمام علي، كل هذه المواضيع تشكل محوراً أساسياً في معتقدات الشيعة. و قد انعكست هذه المبادئ في أعمال الشعراء والعلماء البارزين، مثل الشيخ عبد الرحمن آق تبه وأخيه الشيخ محمد حسبي وأبنائه الشيخ محمد كربلائي والشيخ محمد عسكري، وان جميع هؤلاء الشعراء ينتمون الى اسرة صوفية- علمية واحدة وهي الاسرة المعروفة بـ(آق تبة) في كردستان الشمالية. صحيح ان هؤلاء العلماء يتمذهبون بالمذهب السني، ولكن تتجلى التأثيرات الشيعية بشكل واضح في أشعارهم، وقد شقت الأفكار الشيعية طريقها الى فكر علماء هذه الاسرة عن طريق التصوف التي يجمعه مع الفكر الشيعي بالكثير من الروابط. وبما ان موضوع التأثير التشيع في الاعمال الكلاسيكية الكردية لم تبحث بعد، لذلك أرتأينا اعداد بحث لإلقاء الضوء على هذا الموضوع، وقد اختير شعراء أسرة الآق تبة نموذجاً لهذا الجهد العلمي.
الكلمات المفتاحية: الشيعة، التصوف، السنة، الأدب الكلاسيكي، شعراء آق تبه.
THE REFLECTION OF SHIA IDEOLOGY IN THE POETRY OF THE AQ TAPPEH FAMILY
ABSTRACT:
Throughout history, religious and spiritual beliefs have been important in shaping the culture of every nation which are clearly reflected in art and literature. The admiration for the Prophet Mohammed (PBUH) and his family, along with the respect for their actions, has always been evident. This includes the tragic event of the killing of Imam Hussein, Imam Ali’s son (PBUH), as well as the great importance placed on the life and actions of Imam Ali. These themes are central to Shia beliefs. We also see this reflected in the works of prominent poets and scholars, such as Sheikh Abdulrahman Aq Tappeh, Sheikh Muhammad Hasbi, and his sons, Sheikh Muhammad Karbalai and Sheikh Muhammad Askari. While these scholars were part of the Sunni tradition, their influence also affected Shia literature, and their works are important in understanding Shia themes in Kurdish classical literature. This has led to the recognition of the impact of Shia beliefs in Kurdish classical works and the works of poets from the Aq Tappeh family, who have been influential in Kurdish literary traditions.
KEYWORDS: Shia, Sufism, Sunni, Classical Literature, Aq Tappeh Poets.