ڤەدیتنا دینامیکێن دەروونی و جڤاکی د ڕۆمانا "نەییا بەندەمانێ" یا کەمال سلێڤانەیيدا

ل دووڤ تيۆرييا ئه‌لفرێد ئه‌دلر‌ى

دلێر كه‌مال ئه‌حمه‌د *

پشكا زمانێ كوردى، كۆليژا زانستێن مرۆڤایه‌تى، زانكۆيا زاخۆ، کوردستان- عێراق.

تاريخ الاستلام: 07/2024�������� تاريخ القبول: 09/2024��� تاريخ النشر: 12/2024 https://doi.org/10.26436/hjuoz.2024.12.4.1466

پوخته‌:

ل دووڤ تیۆرییا ئەدەبی پەیوەندییەکا خورت د ناڤبەرا ڕۆمانێ و جڤاکی و تاکەکەسیدا هەیە، کو گەلەک جاران ڕۆمان دبیتە خۆدیکەک بۆ جڤاکی و تێدا دینامیکێن ئالۆزێن د ناڤبەرا تاکەکەسان و ژینگەها جڤاکیدا بەرچاڤ دکەت و دیتنێن کوورێن دەروونی ل دۆر ڕەفتار و هەستێن مرۆڤی وێنە دکەت. ل بن سیبەرا ئەڤێ دیتنێ، ئەڤ ڤەکۆلینە بزاڤێ دکەت ڕۆمانا "نه‌ييا به‌نده‌مانێ" شڕۆڤە بکەت و ب سەر مەودایێن دەروونی و جڤاکی یێن كه‌سايه‌تييێن ڕۆمانێ هل ببیت، کو نڤیسكارێ ئەوێ ب ڕێکا ته‌كنيكێن ئافراندنا ڕۆمانێ په‌نايا خوه‌ برييه‌ به‌ر و ب ئاراسته‌يه‌كێ جڤاكى ـ ده‌روونى بزاڤا نڤيسينا ڕۆمانا خۆ كرييه‌ كو ده‌ربڕينێ ژ ڕه‌وش و ژيانا تاكه‌كه‌سى و جڤاكه‌كێ ده‌ستنيشانكرى بكه‌ت. ڤەكۆلینێ خوە ل ژێر ناڤونیشانێ "ڤەدیتنا دینامیکێن دەروونی و جڤاکی د ڕۆمانا "نەییا بەندەمانێ" یا کەمال سلێڤانەییدا ل دووڤ تيۆرييا ئه‌لفرێد ئه‌دلرى" دیتییە. ژ بۆ ئەنجامدانا ئەڤێ ڤەکۆلینێ و دەستنیشانکرنا ئەڤان ڕەهەندان، ڤەکۆلەری تیۆرییا ده‌روونشيكارييا كه‌سايه‌تى يا ئه‌لفرێد ئه‌دلر‌ى ژێگرتییە، چونکی ئەڤ تیۆرييه‌ پێگه‌هێ جڤاكى و ئاوايێ ژيانكرنا تاكه‌كه‌سى د ناڤ كۆمێدا ب گرنگ دزانيت و دئێخيته‌ ژێر بارێ خواندن و دووڤچوونێ. ڤەکۆلەر گه‌هشتينه‌ ئەوی ئه‌نجامى كو ڕۆماننڤيسى ب باشى شيايه‌ پرسگرێكێن تاكه‌كه‌سى د ناڤ جڤاكيدا به‌رجه‌سته‌ بكه‌ت و ده‌ربڕينێ ژ ناسنامه‌يا كه‌سى و كۆمێ د چارچووڤه‌يه‌كێ دياركريدا بكه‌ت و گرێیێن ده‌روونى ب تايبه‌تى گرێيا "خوه‌كێمديتنێ" ل ده‌ڤ تاكه‌كه‌سان نيشان بده‌ت، کو ژ ئه‌نجامێ هه‌بوونا ئاريشه‌ و پرسگرێكان و هێزێن ژ خوه‌ مه‌زنتر په‌يدا دبیت.

په‌يڤێن سه‌ره‌كى: کەسایەتی، گرێيا خوه‌كێمديتنێ، جڤاك، ئه‌دلر، نه‌ييا به‌نده‌مانێ، ڕۆمان. ��


1.    پێشه‌كى

ڕۆمان وه‌كو ژانره‌كێ گرنگێ ئه‌ده‌بى، ده‌ربڕينێ ژ ڕه‌وش و كاودانێن جودا يێن ژيانا مرۆڤان ل ناڤ جڤاكه‌كێ ده‌ستنيشانكرى دكه‌ت. ئه‌ڤ ژانره‌ وه‌كو هه‌مى ژانرێن دى يێن ئه‌ده‌بى هه‌لگرا نامه‌ و په‌يامه‌كێيه،‌ كو نڤيسكار ب ئارمانجا گوهۆڕين يان به‌رچاڤكرنا مژاره‌كێ يان كۆمه‌كا مژار و ديارده‌يان دئێخيته‌ به‌رده‌ستێ خوانده‌ڤانى. ڕۆمانا "نه‌ييا به‌نده‌مانێ" ژ ئه‌وان ڕۆمانايه‌، كو ده‌ربڕينێ ژ ڕه‌وش و كه‌توارێ جڤاكێ كوردى و دابونه‌ريتێن كه‌ڤنار و ئاوايێ هزركرنا مرۆڤێ كورد ل هه‌مبه‌ر ديارده‌ و بابه‌تێن ڕۆژه‌ڤێ ب ئاوايه‌كێ گشتى و ل به‌رچاڤوه‌رگرتنا كه‌سايه‌تى و ده‌روونێ ئه‌وى دكه‌ت.

1.1.            گريمانا ڤه‌كۆلينێ

د به‌رسڤدانا پرسيارێن ڤه‌كۆلينێدا، گريمانا هندێ دهێته‌كرن:

1ـ ئه‌رێ چاوا گرێيا خوه‌كێمديتنێ ل ده‌ڤ كارێكته‌رێن ئه‌ڤێ ڕۆمانێ په‌يدابوويه‌ و ئه‌گه‌رێن ئه‌وان زيانێن ده‌روونى چ بووينه‌؟

2- كاراكته‌رێن ڕۆمانێ ب چ ميكانيزم ژ ئه‌وان گرێيان ڕزگار بووينه‌؟

3ـ ڕۆمانا ده‌ستنيشانكرى هه‌لگرا ناڤه‌ڕۆكه‌كا جڤاكى ـ ده‌روونييه‌ و ده‌ربڕينێ ژ ژانێن تاكى و كۆمێ دكه‌ت؟

4ـ ئه‌رێ نڤيسكارێ ڕۆمانێ شيايه‌ دۆرهێله‌كێ بۆ كه‌سايه‌تييان بهێليت كو ب ئاوايه‌كێ ڤه‌كرى و ئازاد ده‌ربڕينێ ژ ناخ و داهێلانێن خوه‌ بكه‌ن؟

هه‌روه‌سا ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌كييێ هه‌لبژارتنا ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلينێ ئه‌و بوو، كو ڕۆمانا ناڤبرى هه‌لگرا ناڤه‌ڕۆكه‌كا ده‌روونييه‌ و د شياندايه‌ بنه‌مايێن تيۆرييا ده‌روونشيكارييا كه‌سايه‌تى يا ئه‌لفرێد ئه‌دلرى ل سه‌ر بهێنه‌ جێبجێكرن.

1.2.            كه‌ره‌سته‌يێ ڤه‌كۆلينێ

ڕۆمانا "نه‌ييا به‌نده‌مانێ" يا نڤيسكار كه‌مال سلێڤانه‌يى وه‌كو كه‌ره‌سته‌ بۆ ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلينێ هاتييه‌ هه‌لبژارتن و ل دووڤ بنه‌مايێن تيۆرييا "ده‌روونشيكارييا كه‌سايه‌تى" يا "ئه‌لفرێد ئه‌دلرى" هاتييه‌ شڕۆڤه‌كرن.

1.3.            ئاريشه‌يا ڤه‌كۆلينێ

مه‌ره‌ما هه‌ر كار و خه‌باته‌كا ئه‌كاديمى سه‌لماندنا هنده‌ك ده‌ستكه‌ڤت و دووڤچوونێن نوويه‌، بێگومان ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى بێی ئاريشه‌ به‌رێ خوه‌ ناگريت. ئاريشه‌يا ل به‌رامبه‌رى پرۆسێسا كاركرنا مه‌ ده‌ركه‌ڤتى ئه‌ڤه‌ بوويه‌ كو هه‌تا ڕۆژا ئه‌ڤرۆ ب ئاوايه‌كێ به‌رفره‌هـ و ژ لایێ دەروونیڤە كار ل سه‌ر ڕۆمانا كوردى - كورمانجى نه‌هاتييه‌كرن، له‌وڕا د ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلينێدا مه‌ بزاڤا ئه‌وێ چه‌ندێ كرييه‌ كو گرنگييێ ب ئالییێ دەروونییێ ڕۆمانێ بده‌ين و ل دويڤ تيۆرا ده‌روونشيكارييا كه‌سايه‌تى يا ئه‌لفرێد ئه‌دلرى ناڤه‌ڕۆكا ئه‌وێ به‌رجه‌سته‌ بكه‌ين.

1.4.            ڕێبازا ڤه‌كۆلينێ

كار ل سه‌ر ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلينێ‌ ل گۆره‌ى ميتۆدا "وه‌سفى ـ شڕۆڤه‌كارييا ده‌روونى" هاتييه‌كرن.

1.5.            ئارمانجا ڤه‌كۆلينێ

ئارمانجا سه‌ره‌كييا ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلينێ دووڤچوون و دياركرنا گرنگترين بنه‌مايێن تيۆرييا ده‌روونشيكارييا كه‌سايه‌تى يا "ئه‌لفرێد ئه‌دلر"ى ل سه‌ر ڕۆمانا "نه‌ييا به‌نده‌مانێ" يا نڤيسكار كه‌مال سلێڤانه‌يييه‌. هه‌روه‌سا هه‌تا چ ڕاده‌ ئه‌ڤ كه‌سايه‌تييه‌ هه‌ست ب هه‌بوونا خوه‌ د په‌يوه‌ندييا جڤاكيدا دكه‌ن.

1.6.            پێكهاته‌يا ڤه‌كۆلينێ

ئه‌ڤ ڤه‌كۆلينه‌ ژبلى پێشه‌كى و ئه‌نجام و ليستا ژێده‌ران ژ دوو به‌ندێن سه‌ره‌كى پێكدهێت؛ به‌ندێ ئێكێ ب ئاوايه‌كێ تيۆرى به‌حسێ ڕه‌خنه‌يا ده‌روونشيكارى و گرنگترين بنه‌مايێن تيۆرا ده‌روونشيكارييا كه‌سايه‌تى دكه‌ت. ئه‌و ژى "گرێيا خوه‌كێمديتنێ، هه‌ستكرن ب كێماسييێ، قه‌ره‌بووكرن، گرێيا خوه‌مه‌زنديتنێ، ئارمانج، شێوازێ ژيانێ، گرنگييا جڤاكى"، هه‌روه‌سا به‌ندێ دوويێ ژى گرنگترين بنه‌مايێن تيۆرييا ده‌روونشيكارييا كه‌سايه‌تى ل سه‌ر ڕۆمانا "نه‌ييا به‌نده‌مانێ" هاتينه‌ پراكتيكرن.

2.    ئه‌ده‌ب و ده‌روونناسى

ئەدەبیات ڕەنگڤەدانا هزر و ئەزموون و هەستێن مرۆڤییە، ئەڤ هزر و هەستە ژ ناخ و دەروونێ مرۆڤی دەردكەڤن، لەوڕا ئەدەبیاتێ و دەروونناسيیێ پەیوەندییەكا موكم ل گەل ئێكدو هەیە و دیرۆكا ئەڤێ پەیوەندییێ ژی بۆ سەرهلدانا ژانرێن ئەدەبی ڤەدگەڕیت. ب ڕێكا خواندنا تێكستێ ئەدەبی و شڕۆڤەكرنا كۆدێن تێكستێ ڕەخنەگر ب سەر واتا و دەلالەتێن ڤەشارتی د ناڤ تێكستێ ئەدەبیدا هەل دبیت و دزانیت ئەڤ جۆرێ تێكستێ، ژبەر چ و د چ ڕەوشەكێدا هاتییە ئافراندن. د هەمان دەمدا ئەڤ كارێ ڕەخنەگری دبیتە شڕۆڤە و كارەكێ دەروونناسی، چونكی ڕەخنەگر لێگەڕیان و هەلسەنگاندنێ بۆ واتایێن ڤەشارتی و دەلالەتێن كوور د ناڤ تێكستێدا ب ڕێكا میتۆدێن دەروونناسییێ دكەت.

�ئانكو ئەم دشێین بێژین، كو نڤیسكار ژ ئاراستەیەكێ و ده‌روونناس ژ كوژییەكێ دی تەماشەی ژیانا مرۆڤان دكەن و تێكتسێن ئەدەبی دبنە هێڤێن و مەیدانا كار و دیتنێن ئەوان. هه‌روه‌سا "ئێكه‌م كه‌سێ ب ئاوايه‌كێ زانستى به‌حسێ په‌يوه‌ندييا د ناڤبه‌را ئه‌ده‌بيات و ده‌روونناسييێدا كرى، زانايێ نه‌مساوى سيگمۆند فرۆيد بوو، ئه‌و ژى ب ڕێكا خواندنا به‌رهه‌مێن ئه‌ده‌بى وه‌كو به‌رهه‌مێن شكسپيرى و شيا ئێكه‌م تيۆرييا شڕۆڤه‌كرنا ده‌روونى ل سالا 1900 د ناڤ ئه‌ده‌بياتێدا به‌رجه‌سته‌ بكه‌ت".)ئه‌سوه‌د، 2015: 114)

2.1.            ئه‌لفرێد ئه‌دلر� 1870-1937

ڕێبه‌رێ قوتابخانه‌يا شڕۆڤه‌كرنا ده‌روونى و ڕه‌خنه‌يا ده‌روونشيكارييه‌. زانايێ نه‌مساوى سيگمۆند فرۆيدى، د وارێ ده‌روونناسييێدا كاريگه‌رييه‌كا مه‌زن ل سه‌ر هزر و ديتنێن ئه‌وى كرييه‌. به‌لێ ئه‌لفرێد ئه‌دلر ژى خودانێ بۆچوونێن خوه‌ يێن تايبه‌ته‌ و شيايه‌ ب هزرێن خوه‌ تيۆره‌كا سه‌ربخۆ بئافرينيت و بالا پسپۆر و شاره‌زايێن ده‌روونى و ئه‌ده‌بياتێ ڕابكێشيت. ئه‌ڤ زانايه د تيۆرييا خوه‌ يا ب ناڤێ تيۆرييا ده‌روونشيكارييا كه‌سايه‌تى، ب مه‌ره‌ما شڕۆڤه‌كرنه‌كا ده‌روونى ل سه‌ر تێكستێن ئه‌ده‌بى پشتبه‌ستنێ ل سه‌ر خه‌ونان و هێمايێن ئه‌ده‌بى دكه‌ت، كو ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى ب ڕێكا گرێيا هه‌ست ب كێماسيكرنێ به‌رچاڤ دبيت. (شميسا، 1383:224-225). ئه‌ڤ هزر و ديتنه‌ ژى به‌رۆڤاژى ديتنێن فرۆيدى بوون، ژبه‌ر كو فرۆيدى هه‌ر تشت ب سێكسيڤه‌ گرێددا و دگۆت كو سێكس سه‌ده‌مێ سه‌ره‌كييێ نه‌خوه‌شييێن ده‌روونى و داهێنانێيه‌. به‌لێ ئه‌دلرى ته‌كه‌زى ل سه‌ر هه‌ستێ ‌كێماسييێ و خوه‌كێمديتنێ دكر و ئه‌ڤ ئێكه‌ دكره‌ ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌كييێ ئافراندن و داهێنانا به‌رهه‌مان. (الموسي، 1976: 74) ئه‌ڤ ته‌كه‌زييا ئه‌دلرى بۆ ئه‌وێ چه‌ندێ ڤه‌دگه‌ڕيت، كو گرێيا خوه‌كێمديتنێ يان هه‌ستكرن ب كێماسييێ پتر د ناڤ به‌رهه‌مێن ئه‌ده‌بى و هونه‌ريدا به‌رجه‌سته‌ دبيت. نڤيسكار هه‌ست و هزرێن خوه‌ يێن داهێلاى و ڕاست ل ئه‌ڤێرێ ب سالۆخ و ده‌ربڕينه‌كا ئه‌ده‌بى پێشچاڤ دكه‌ت. زێده‌بارى ئه‌ڤێ چه‌ندێ "ده‌روونناسێن هه‌ڤچه‌رخ ڕوانگه‌هێن ده‌روونناسييێن خوه‌ ل سه‌ر بنه‌مايێ به‌رهه‌مێن شكسپير، ستاندال و يستۆيڤێسكى دانايه‌." (ادلر، 137: 55) ئه‌دلر ل دۆر ئه‌ڤێ ئێكێ ژى دبێژيت كو زانستێ ده‌روونناسييێ ڕۆله‌كێ مه‌زن و گرنگ د پێشئێخستنا ئه‌ده‌بياتێ ب تايبه‌تى و شارستانييا جيهانێ ب گشتيدا هه‌يه‌ و ئێك ژ ئه‌له‌مێنتێن بهێزێن ئافراندنێيه‌. (به‌روارى، 2019: 68) ئانكو خوه‌كێمديتن بوويه‌ ئه‌گه‌ر كو مرۆڤ ئافراندن و داهێنانان پێشكێشى جڤاكێ مرۆڤايه‌تييێ بكه‌ت.

2.2.            گرنگترين بنه‌مايێن تيۆرييا ده‌روونناسييا كه‌سايه‌تى يا ئه‌لفرێد ئه‌دلرى:

�زانايێ ده‌روونناسى ئه‌لفرێد ئه‌دلرى چه‌ندين بنه‌مايێن سه‌ره‌كى بۆ تيۆرييا خوه‌ ده‌ستنيشانكرينه‌. ئه‌ڤ بنه‌مايه‌ بووينه‌ خالێن بنگه‌هين يێن جوداكرنا ئه‌ڤێ تيۆرييێ ل گه‌ل تيۆرييێن دى يێن ده‌روونشيكارى، كو ژ لايێ هنده‌ك زانايێن دى يێن ده‌روونناسيێڤه‌ وه‌كو "سيگمۆند فرۆيد" و "كارل گۆستاف يۆنگ"يڤه‌ هاتينه‌ پێشنياركرن. ل ئه‌ڤێرێ ئه‌م دێ ب هوورى و پوختى بنه‌مايێن ئه‌ڤێ تيۆرييێ ده‌ستنيشان كه‌ين.

2.2.1.      گرێيا خوه‌كێمديتنێ (Inferiority Complex): ئێك ژ خالێن بنگه‌هين د تيۆرييا ناڤبريدا، هه‌ستكرن ب كێماسييێ يان خوه‌كێمديتنه‌. زانا و چاڤكانييێن ده‌روونناسييێ ته‌كه‌زێ ل سه‌ر ئه‌ڤێ چه‌ندێ دكه‌ن، كو پترييا كار و چالاكييێن مرۆڤى ژ ئه‌نجامێ هه‌ستا خوه‌كێمديتنێ په‌يدا دبن و ئه‌ڤ كار و كرياره‌ دبنه‌ ڤه‌ڕێژه‌ك‌ بۆ پێشكه‌ڤتن و شارستانييا جيهانێ.

ئه‌لفرێد ئه‌دلرى هه‌ر ل ده‌ستپێكا تيۆرييا خوه‌ گرنگييه‌كا مه‌زن ب ئه‌ڤێ خالێ دايه‌ و كرييه‌ ستوون و بنياتێ ئاڤاكرن و دارشتنێ "ئێك ژ گرنگترين خالێن تيۆرييا ده‌روونناسييا كه‌سايه‌تى گرێيا خوه‌كێمديتنێيه‌‌ و ب ئاوايه‌كێ به‌فره‌هـ جهێ خوه‌ د وارێ ده‌روونناسييێدا كرييه‌ و ژ لايێ چه‌ندين زانا و پسپۆرێن ده‌روونيڤه‌ ل سه‌ر ئاستێ جيهانێ كار ل سه‌ر هاتييه‌كرن." (ئه‌دلر، 2022: 64) ل گۆره‌ى ديتنا دامه‌زرێنه‌رێ ئه‌ڤێ تيۆرييێ هه‌مى كه‌س تووشى گرێيا خوه‌كێمديتنێ دبن و ئه‌ڤه‌ ژى تشته‌ ئاسايييه‌ و د شياندايه‌ بهێته‌ چاره‌سه‌ركرن. "گرێيا خوه‌كێمديتنێ ل ده‌ڤ تاكه‌كه‌سى په‌يدا دبيت، ب تايبه‌تى ده‌مێ هه‌ست دكه‌ت كو يێ بێده‌ستهه‌لاته‌ يان هه‌ست ب ده‌ستهه‌لاته‌كا ژ خوه‌ مه‌زنتر دكه‌ت، ئه‌ڤ هه‌سته‌ ژى ل قۆناغێن زارۆكينييێ ل ده‌ڤ تاكه‌كه‌سى په‌يدا دبيت." (مه‌لازاده‌، 2016: 282) د ئه‌ڤێ بۆچوونێدا سه‌ده‌مێ لاوازييێ هێڤێنێ چێبوونا گرێيا ناڤبرى ب تايبه‌تى ل ژييێ زارۆكينييێيه‌. "ئه‌و كه‌سێ گرێيا خوه‌كێمديتنێ هه‌ى، بۆچوونه‌كا نه‌گونجايى ل سه‌ر كه‌سايه‌تييا خوه‌ هه‌يه‌ و هه‌ست دكه‌ت، كو نه‌شێت خوه‌ ل گه‌ل پێدڤييێن ژيانێ بگونجينيت." (عه‌بدولره‌حمان، 2018: 59). ئانكو ئه‌و كه‌سێ تووشى ئه‌ڤێ گرێيێ دبيت ژ هزر و كه‌سايه‌تييا خوه‌ يێ ڕازى نينه‌، له‌وڕا نه‌شێت ب باشى ده‌بارا ژيانێ بكه‌ت و كاروبارێن خوه‌ ب ڕێڤه‌ ببه‌ت. ل دويڤ شڕۆڤه‌كارييا تيۆرييا كه‌سايه‌تى، گه‌ر جار بۆ جارێ تاكه‌كه‌س هه‌ست ب كێماسييێ د ژيانا خوه‌دا بكه‌ت تشته‌كێ نورماله‌، به‌لێ گه‌ر ئه‌ڤ هه‌ستكرنا ب كێماسييێ بۆ ديارده‌ و به‌ره‌ڤ گرێيێڤه‌ چوو، ل ئه‌وى ده‌مى دبيته‌ پرسگرێكه‌كا ده‌روونى. ژ لايه‌كێ ديڤه‌، ئه‌دلر گرنگييه‌كا مه‌زن ب هه‌بوونا ئارمانجێ د ژيانێدا دده‌ت و دبێژيت: "مادام هه‌ستێك هه‌يه‌ وامان لێده‌كات، كه‌ ئێمه‌ هه‌ميشه‌ بير له‌ باشتربوون بكه‌ينه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ده‌ستيش بگرين له‌ هندێك شت، كه‌ ئازايه‌تيمان ده‌رده‌خات ئه‌وه‌ خۆ ڕزگاركردنمانه‌ له‌ هه‌ستى خۆ به‌ كه‌م زانين." (ئا‌دلر، 2005: 67ـ68) ئه‌ڤ هه‌ستێ باشتربوونێ و دووركه‌ڤتن ژ خوه‌كێمديتنێ ل ئه‌وى ده‌مى په‌يدا دبيت، ده‌مێ مرۆڤ ب ئارمانجێن خوه‌ شاد دبيت و قه‌ره‌بوويا كێماسييێن خوه‌ دكه‌ت. هه‌روه‌سا ل دۆر ئه‌ڤێ گرێيێ و ده‌مێ په‌يدابوونێ وه‌ها هاتييه‌گۆتن "گرێيا خوه‌كێمديتنێ ب ئاشكرايى د چێبوونا ئاريشه‌يێدا ديار دبيت، ده‌مێ كه‌سێ تووشبووى يێ به‌رهه‌ڤ نه‌بيت به‌رهنگارييا ئاريشه‌يێ ببت و چاره‌سه‌ر بكه‌ت." (Zwart, H. A. E, & Zwart, H. A. E. 2019: 51) كه‌واته‌ ئه‌ڤى كه‌سى باوه‌رى ب شيانا خوه‌ بۆ چاره‌سه‌ركرنا ئاريشه‌يێ نينه‌ و ل جهێ هه‌ولێن چاره‌سه‌ركرنێ بده‌ت به‌رۆڤاژى ژ ئاريشه‌يێ دڕه‌ڤيت و ل جهێ خوه‌ دهێليت. ئه‌ڤ بنه‌مايه‌ ژ ڤه‌ڕێژا ئه‌ڤان فاكته‌ران سه‌رهلدايه‌:

2.2.2.      ژده‌ستدانا جه‌سته‌ى و هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ: ئه‌دلر ئه‌ڤى فاكته‌رى ب قۆناغا زارۆكينييێڤه‌ گرێدده‌ت، ل ده‌مێ زارۆك ژ ڕوييێ جه‌سته‌ييڤه‌ يێ ته‌مام نه‌بيت يان په‌ككه‌ڤتى بيت، هه‌روه‌سا ئاماژه‌يێ ب ئه‌وان كارڤه‌دانان دده‌ت يێن ژ ئه‌نجامێ ئه‌ڤێ ژده‌ستدانێ په‌يدا دبن: "ئه‌دلر باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌سێك له‌ ڕووى جه‌سته‌وه‌ كه‌مئه‌ندام بێت، ياخود له‌ جه‌سته‌ى خۆى ڕازى نه‌بێت زۆر جار ئه‌م ڕازينه‌بوون و كه‌موكورييه‌ به‌ هونه‌ر پڕى دكاته‌وه‌" (صليوه‌، 2013: 98) ئانكو تاكه‌كه‌س ب ڕێكا ئافراندن و داهێنانا به‌رهه‌مێن ئه‌ده‌بى و هونه‌رى دشێت جهـ و ڤالاهييا ئه‌ڤى هه‌ستى ل ده‌ڤ خوه نه‌هێليت يان‌ پڕ بكه‌ت. ژبه‌ر كو� به‌رهه‌مێن ئه‌ده‌بى و هونه‌رى دشێن ڕۆله‌كێ مه‌زن د پڕكرنا ئه‌ڤان جۆره‌ هه‌ستاندا بگێڕن. هه‌روه‌سا چاوانييا سه‌ره‌ده‌ريكرنێ ل گه‌ل ئه‌ڤى جۆرێ هه‌ستى ب خوه‌ جهێ ل سه‌ر ڕاوه‌ستيانێيه‌، چونكى ئه‌گه‌ر ب ئاوايه‌كێ سه‌ركه‌ڤتيانه‌ سه‌ره‌ده‌رى ل گه‌ل هاته‌كرن، ل ئه‌وى ده‌مى تاكه‌كه‌س تووشى چ گرێ و ئالۆزى و دژوارييێن جڤاكى نابيت "خۆگونجاندن ل گه‌ل ئه‌وان كێماسييان دبيته‌ ئه‌گه‌رێ سه‌ركه‌ڤتنێ، به‌رۆڤاژى ئه‌ڤێ چه‌ندێ خۆنه‌گونجاندن ل گه‌ل ئه‌وان دبيته‌ ئه‌گه‌رێ شكه‌ستنێ." (شميسا: 1383: 225) له‌وڕا پێدڤييه‌ تاكه‌كه‌س ب ئاوايه‌كێ هۆشيارانه‌ سه‌ره‌ده‌رييێ ل گه‌ل گرێيا خوه‌كمديتنێ يان هه‌ستكرن ب كێماسييێ بكه‌ت.

2.2.3.      ژده‌ستدانا دايبابان و هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ: ئه‌ڤ جۆرێ هه‌ستكرنێ كاريگه‌رييه‌كا دژوار ل سه‌ر ناخ و ده‌روونێ تاكه‌كه‌سان هه‌يه‌ و شوينوارێن ئه‌ڤێ كاريگه‌رييێ بۆ ده‌مه‌كێ درێژ دمينن. ژبه‌ر كو دايباب چاڤكانييا به‌رجه‌سته‌كرنا خوه‌شى و شادييێنه‌، ب نه‌مان يان ژده‌ستدانا ئه‌ڤێ چاڤكانييێ دونيايا تاكه‌كه‌سان دهێته ‌گوهۆڕين و تووشى زه‌حمه‌تى و ئاسته‌نگێن دژوار د ژيانا خوه‌ يا ڕۆژانه‌دا دبن. له‌وڕا هونه‌رمه‌ند و نڤيسكاران هه‌ست ب دژوارييا ئه‌ڤێ ژده‌ستدانێ كرييه‌ و د ناڤ به‌رهه‌مێن خوه‌دا ب ئاوا و ڕه‌نگێن جودا ئازراندييه‌.

2.2.4.      ژده‌ستدانا خێزانێ "ژن و زارۆكان" هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ: كاريگه‌رييا ژده‌ستدانا خێزانێ ژ كاريگه‌رييا ژده‌ستدانا دايبابان كێمتر نينه‌ و ئه‌ڤ ژده‌ستدانه‌ باندۆره‌كا نه‌رێنى ل سه‌ر كه‌سايه‌تييا مرۆڤان د ژيانێدا دكه‌ت، ژبه‌ر كو پشتى تاكه‌كه‌س ژيانا هه‌ڤژينييێ پێكدهينيت به‌ره‌ڤ قۆناغه‌كا دى و ده‌ستپێكه‌كا نوو دچيت و گرنگترين تشتێ ئه‌وى خێزان و زارۆكێن ئه‌وينه‌، له‌وڕا ئه‌گه‌ر تاكه‌كه‌س تووشى ژده‌ستدانا خێزانێ ب هه‌ر ئه‌گه‌ره‌كێ بوو، ل ئه‌وى ده‌مى دێ ژيانا ئه‌وى سه‌روبن بيت و تووشى ئالۆزى و تێكچوونا ده‌روونى و شكه‌ستنێن نه‌چاڤه‌ڕێكرى بيت. "ده‌مێ تاكه‌كه‌س خێزان و زارۆكێن خوه‌ ژده‌ستدده‌ت هه‌ست ب كێماسييه‌كا مه‌زن دكه‌ت و دونيا ل پێش چاڤان تارى دبيت و دبيته‌ كه‌سه‌كێ ناوازه‌ و به‌ره‌ڤ هنده‌ك ڕه‌فتار و كاروكريارێن خراپ و نه‌گونجايڤه‌ دچيت، كو د ناڤ جڤاكيدا نه‌په‌سه‌ندن و هاتينه‌ڕه‌دكرن ( (Rodrigues, Fernandez, Quirouez, 2019: 42ئانكو ب ئه‌گه‌رێ ژده‌ستدانا خێزانێ بارێ ده‌روونى يێ تاكه‌كه‌سى ب ته‌مامى تێكدچيت و هنده‌ك كريارێن نه‌رێنى دكه‌ت، كو ڕه‌نگڤه‌دانێن خراپ ل دووڤ خوه‌ دهينيت." ئه‌ڤ كار و كرياره‌ ژى ژ پێخه‌مه‌ت پڕكرنا هه‌ستێ ژده‌ستدانا خێزانێيه‌" (عه‌بدولره‌حمان، 2018: 59) كه‌واته‌ هه‌ر كارڤه‌دانه‌كا تاكه‌كه‌س دكه‌ت بۆ هه‌ستێ ژده‌ستدانا خێزانێ دزڤڕيت.

2.2.5.      هه‌ژارى و هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ: ئێك ژ كه‌ڤنترين جۆرێن هه‌ستكرنا ب خوه‌كێمديتنێيه‌ و كاريگه‌ييه‌كا ڕاسته‌وخۆ ل سه‌ر ژيانا مرۆڤان هه‌يه‌. هه‌ژارى دبيته‌ ئه‌گه‌رێ ئه‌وێ چه‌ندێ كو مرۆڤ هنده‌ك كار و كرياران ژ نه‌چارى و ب مه‌ره‌ما ده‌باركرنا ژيانێ و ده‌ربازكرنا ڕه‌وشێن دژوار بكه‌ت. هه‌روه‌سا ئه‌ڤ كار و كريارێن ژ نه‌چارى ژى ڕۆلێ خوه‌ د پڕكرنا ڤالاهييا هه‌ستكرن ب كێماسييێدا دگێڕن. "مالباتێن هه‌ژار تووشى گه‌له‌ك بێبه‌هرى، كاره‌سات و به‌رته‌نگييان دبن و ب نه‌چارى به‌ر ب ئاسته‌نگێن ژيانێ و ئه‌نجامدانا چه‌ندين كارێن سه‌خت و گرانڤه‌ دچن." (ئادله‌ر، 2022: 267) ئانكو هه‌ژارى ڕێك و كاروانێ ژيانا مرۆڤان د ناڤ كۆمێن جڤاكاندا ده‌ستنيشان دكه‌ت، و مرۆڤێ هه‌ژار ژ پێخه‌مه‌ت پڕكرنا ڤالاهييا هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ په‌نايا خوه‌ بۆ كرنا چه‌ندين كاران د ناڤ جڤاكيدا دبه‌ت. "ئه‌گه‌ر ژيانه‌كا نه‌خوه‌ش و برسى هه‌بيت، ل ئه‌وى ده‌مى تاك هه‌ست ب كێماسى و نه‌بوونا خۆشييێ د ژيانێدا دكه‌ت، ئه‌ڤ ژيانا نه‌خوه‌ش و برسى و نه‌بوونييێ ژى بۆ ئه‌گه‌رێن سياسى و جڤاكى و ئابوورى و ئايينى.. هتد دزڤڕيت و ئه‌ڤ ئه‌گه‌ره‌ ژى ل دويڤ جڤاكێن جودا دهێته‌ گوهۆڕين." (كلاينبرگ، 1386: 479-480) كه‌واته‌ هه‌ژارييێ ژى ئه‌گه‌رێن خوه‌ هه‌نه‌ و ئه‌ڤ ئه‌گه‌ره‌ ژ كۆمه‌كا مرۆڤان بۆ كۆمه‌كا دى جودانه‌، به‌لێ د ناڤ هه‌مى كۆمێن مرۆڤاندان تاكه‌كه‌س هه‌ست ب خوه‌كێمديتنێ دكه‌ت و بزاڤێن به‌رده‌وام بۆ پڕكرنا ڤالاهييێ و به‌رجه‌سته‌كرنا ژيانه‌كا خوه‌ش و ئارام دكه‌ت.

3.2.            قه‌ره‌بووكرن Compensation

ئه‌دلر وه‌سا دبينيت كو چاڤكانييا قه‌ره‌بووكرنێ ژ هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ په‌يدا دبيت "ميكانيزما قه‌ره‌بووكرنێ ژ هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ دهێت، ب تايبه‌تى ل ئه‌وى جهى يێ كو تاك هه‌ست ب كێماسييێ دكه‌ت و ب نه‌چارى په‌نايێ دبه‌ت به‌ر قه‌ره‌بووكرنێ، و ئه‌ڤێ ئێكێ ژى ڕۆله‌كێ گرنگ د پاقژكرنا ده‌روونێ مرۆڤيدا هه‌يه‌." (نووربه‌خش، 2020) قه‌ره‌بووكرن دبيته‌ ئه‌گه‌رێ گوهۆڕينا ڕه‌وشا گشتىيا تاكه‌كه‌سى و ده‌روونێ تاكى ب پێشكێشكرنا ئافراندن يان داهێنانه‌كێ د واره‌كێ ديدا ئارام و ته‌نا دبيت. ڤه‌كۆله‌ره‌ك دهێته‌زمان و دبێژيت "قه‌ره‌بووكرن ئانكو سه‌ركه‌ڤتن د بياڤه‌كێدا بۆ قه‌ره‌بووكرنا كورتهێنانێن ڕاسته‌قينه‌ يان هه‌ستپێكرى د بياڤێ مه‌به‌ستداردا" (Cherry, 2023) ل ئه‌ڤێرێ ته‌كه‌زى ل سه‌ر ئه‌وێ چه‌ندێ هاتييه‌كرن، كو تاك په‌نايێ بۆ قه‌ره‌بووكرنێ ب ئارمانجا پڕكرنا ڤالاهييێن هه‌ستپێكرى دبه‌ت، و ب ڕێكا قه‌ره‌بووكرنێ هه‌ستكرنا ب كێماسييێ ل ده‌ڤ خوه‌ ناهێليت. "قه‌ره‌بووكرن بزاڤێن تاكينه‌ بۆ زالبوونێ ل سه‌ر لاوازييێن كه‌سى يان هه‌ستكرنا ب كێماسييان، ئه‌ڤجار ئه‌ڤ كێماسييه‌ ڕاستى، خه‌يالى، جه‌سته‌يى، ده‌روونى يان ماددى بن." (مهدى، 2015) هنده‌ك تاكه‌كه‌س ب ڕێكا قه‌ره‌بووكرنێ د هه‌ولێن به‌رده‌وام دانه‌ ژ بۆ پڕكرنا كێماسييێن خوه‌، ئه‌ڤجار هه‌ر جۆره‌كێ كێماسييێن هه‌ستپێكرى بن. "قه‌ره‌بووكرن كێماسييان شێوازه‌كێ نوى يێ ژيانێ ب مرۆڤى دبه‌خشيت و كۆنترۆلێ ل سه‌ر چاوانييا گه‌هشتنێ ب ئارمانجا دكه‌ت." (أحمد، 2003: 100) كه‌واته‌ قه‌ره‌بووكرن ده‌رگه‌هه‌كێ نوو د ژيانا هنده‌ك مرۆڤاندا ڤه‌دكه‌ت و ئه‌ڤ ده‌رگه‌هه‌ دبيته‌ ئه‌گه‌رێ ئه‌وێ چه‌ندێ كو هه‌ستكرنا ب خوه‌كێمديتنێ نه‌مينيت و ل جهێ ئه‌وێ ئارمانج و هيڤى په‌يدا ببن. هه‌روه‌سا ئه‌ڤ چه‌نده‌ بۆ مه‌ ئاشكرا بوو، كو تاك د هه‌ول و بزاڤێن به‌رده‌وامدايه‌ بۆ گه‌هشتن ب هيڤى و ئارمانجێن خوه‌ و قه‌ره‌بووكرن؛ شكه‌ستن و ڤالاهييێن هه‌ستكرنا ب خوه‌كێمديتنێ ل ده‌ڤ تاكه‌كه‌سى دگوهۆڕيت و هێزه‌كا ئه‌رێنى و داهێنه‌رانه‌ ل ده‌ڤ په‌يدا دكه‌ت بۆ ئه‌وێ چه‌ندێ به‌رده‌وامييێ ب ژيانا خوه‌ ب ئاوايه‌كێ سه‌ركه‌ڤتييانه‌ بده‌ت.

3.3.            گرێيا خوه‌مه‌زنديتنێ Superiority Complex

هەستكرن ب خوه‌كێمديتنێ و تێهزرینا زێدە ل سەر ئەڤێ پرسگرێكێ، بەرێ تاكەكەسی ددەتە قەرەبووكرنا زێدەتر ژ یا پێدڤی، و ئەڤ چەندە ژی زەمینەسازییێ بۆ چێكرنا گرێیا خوەمەزندیتنێ ل دەڤ تاكی پەیدا كەت. لەوڕا تاك د كاودانێن وەهادا پێكۆلێن ژ دل بۆ دەستهەلاتداری و خوەمەزندیتنێ ژ هەمی ئاراستەیان دكەت و هزرەكا ئێكجار مەزن بۆ لێهاتن و شیانا خوە هەیە. كەسێن تووشی ئەڤێ ڕەوشێ دبن ب ئاسانی دكارن هەر تشتێ ل دەوروبەرێ خوە كێم بكەن و ب تنێ بهای ب كەسایەتی و كار و چالاكییێن خوە بدەن. لەوڕا دەروونناس ئاماژەیێ ب ئەڤێ ئێكێ ددەن، كو كەسێن ژ ئەڤی ڕەنگی تووشی خوەپەرێسییێ دبن و هەر تشت ب تنێ بۆ خوە دڤێن، بێگومان ئەڤ ئێكە ژی لایەنێ نەرێنی یێ هەستكرنا ب خوه‌كێمديتنێ ب زەلالی ل دەڤ تاكه‌كه‌سى بەرچاڤ دكەت. "تاكه‌كه‌س په‌نايێ بۆ خوه‌مه‌زنديتنێ ب ئارمانجا ڤه‌شارتنا كێماسييان و چاره‌سه‌رنه‌كرنا ئاريشه‌يێن خوه‌ دبه‌ت. هه‌روه‌سا ئه‌ڤ تاكه‌كه‌سه‌ ل ئه‌وێ باوه‌رييێيه‌‌ كو ب شيان و لێهاتنێن خوه‌ ژ هه‌مى كه‌سێن ل ده‌وروبه‌رى خوه‌ باشتره‌ و چ كه‌سان ل ئاستێ شيانا خوه‌ نابينيت، و ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى زێده‌روويه‌كا ئاشكرايه‌ د ديتن و به‌رێخوه‌دانێن ئه‌ويدا" (Adler, 1992: 45) ب ئه‌ڤێ ڕێكێ تاكه‌كه‌س ژ هه‌ستێ به‌رپرسيارى و چاره‌سه‌ركرنا ئاريشه‌يان دڕه‌ڤيت و ب قه‌ره‌بووكرنه‌كا زێده‌ تووشى گرێيا خوه‌مه‌زنديتنێ دبيت و كه‌سێ ژبلى خوه‌ ل ده‌ردۆرا خوه‌ نابينيت. "ئه‌ڤ گرێيه‌ هه‌سته‌كێ بهێز و خاپينۆكه‌، كێماسى و هه‌ستێن خوه‌كێمديتنێ ل پشت خوه‌ ڤه‌دشێريت و بزاڤێن بێسوور بۆ قه‌ره‌بووكرنێ دكه‌ت، به‌لێ ئه‌ڤ جۆرێ قه‌ره‌بووكرنێ ل ده‌ڤ هه‌لگرێن گرێيا خوه‌مه‌زنديتنێ يا سه‌ركه‌ڤتى نابيت، ژبه‌ر كو ئه‌ڤ كه‌سه‌ تووشى تێكچوونێن ده‌روونى بووينه‌ و هه‌ر تشت ب تنێ بۆ خوه‌ دڤێن و كارلێكا ئه‌وان ژى ل گه‌ل جڤاكى يا باش نينه‌ و ل جهێ ڕووبڕووبوونا ئاريشه‌يان و چاره‌سه‌ركرنێ بزاڤا دووركه‌ڤتنێ دكه‌ن. (ابو زعيزع، 2013: 182) ئانكو تاكه‌كه‌س د ڕه‌وشا به‌ده‌لڤه‌كرنا زێده‌دا تووشى گرێيا خوه‌مه‌زنديتنێ دبيت و ئه‌ڤ گرێيه‌ ژى هه‌سته‌كێ خاپينۆك ل ده‌ڤ تاكى په‌يدا دكه‌ت و دبيته‌ كه‌سه‌كێ به‌رژه‌وه‌ندخواز و تێكه‌لى و كارلێكه‌كا نه‌باش ل گه‌ل ده‌ردۆر و جڤاكێ تێدا دژيت هه‌يه‌. هه‌روه‌سا پترييا ده‌روونناسان ل سه‌ر ئه‌ڤێ چه‌ندێ ڕێككه‌ڤتينه‌ كو كه‌سێن تووشى ئه‌ڤێ گرێيێ دبن ژ لايێ ده‌روونيڤه‌ ساخله‌م نينن "گرێيا خوه‌مه‌زنديتنێ ڕه‌وشا نه‌خوه‌شكه‌ڤتنێيه‌ كو حه‌زا تاكه‌كه‌سى به‌ر ب سه‌ركه‌ڤتن و قه‌ره‌بووكرنێن مه‌زن و نه‌ پێدڤيڤه‌ دچت و ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى ب مه‌ره‌ما ڤه‌شارتنا كێماسى و هه‌ستێ خوه‌كێمديتنێيه‌، به‌لێ ئه‌ڤ چه‌نده‌ ب ئاوايه‌كێ نه‌ئاسايى و دوورى لۆژيكێ دهێته‌كرن. (الحجازى، 2011: 271).

3.4.            ئارمانج Goal

هه‌ر مرۆڤه‌كێ د ژيانا خوه‌دا ئارمانجه‌ك يان چه‌ند ئارمانجێن ده‌ستنيشانكرى هه‌نه‌ و ب به‌رده‌وامى كارى ل سه‌ر ڕێكێن گه‌هشتنێ ب ئه‌وان ئارمانجان دكه‌ت. بێگومان چ ئارمانج ژى بێى ئاسته‌نگى و زه‌حمه‌تى نينن، به‌لێ پێدڤييه‌ مرۆڤ هه‌مى ڕێك و ميتۆدان ب مه‌ره‌ما ڕووبڕووبوونا ئاسته‌نگان و ده‌ربازكرنا زه‌حمه‌تييان بكاربهينيت و ب ئارمانجێن خوه‌ شاد بيت. "ئارمانج ئانكو تشته‌كێ تايبه‌ت و كه‌سۆكى و ئه‌ڤ ئارمانجه‌ ژ كه‌سه‌كێ بۆ ئێكێ دى جودايه‌ و دهێته‌ گوهۆڕين و هه‌ر كه‌سه‌ك پشتبه‌ستنێ ل سه‌ر پاشخانه‌ و ديتنا خوه‌ بۆ گه‌هشتن ب ئارمانجێ دكه‌ت. هه‌روه‌سا ئارمانجێ كاريگه‌رييه‌كا مه‌زن ل سه‌ر هه‌لويست و ڕه‌فتارێن مرۆڤان هه‌يه‌ و ئه‌گه‌ر مرۆڤ ب باشى ئارمانجێن خوه‌ بنياسيت دێ شێن كونترۆلێ ل سه‌ر ژيانا خوه‌ كه‌ت و ب به‌رده‌وامى گوهۆڕيت و به‌ره‌ڤ پێشڤه‌ به‌ت." (ئه‌دلر، 2022: 75) ئانكو ئارمانج دبيته‌ ديتن و فه‌لسه‌فه‌يا تاكه‌كه‌سى د ژيانێدا و ئه‌ڤ ديتنه‌ ژ كه‌سه‌كێ بۆ ئێكێ دى ل گۆره‌ى ژينگه‌هـ و پاشخانه‌يێ دهێته‌ گوهۆڕين. "ئه‌ڤ بنه‌مايه‌ ل ده‌ڤ مرۆڤان حاله‌ته‌كێ ئاسايى و سروشتييه‌ و ڕێكه‌كه‌ بۆ سه‌ركه‌ڤتنێ ب سه‌ر ئاسته‌نگان و گه‌هشتن ب كرياران، كو دبيت ئه‌ڤ چه‌نده‌ ڕێكه‌كا به‌رفره‌هـ بيت، چونكى ئه‌ڤ حاله‌ته‌ مرۆڤى هاندده‌ت بۆ ب ده‌ستڤه‌هينانا پێزانينان كو دبنه‌ هێڤێنێ سه‌ركه‌ڤتنێ د ژيانێدا." (Ismagilova, 2023: 214) كه‌واته‌ ئارمانجێ ڕۆله‌كێ گرنگ و بنگه‌هين د ژيان و ئاينده‌يێ مرۆڤيدا هه‌يه‌ و ب ده‌ربازكرنا ئاسته‌نگێن ل به‌رامبه‌ر ئارمانجێ ده‌ردكه‌ڤن، كه‌سايه‌تييا مرۆڤى ب زانيارى و ئه‌زموونێن ژيانێ ده‌وله‌مه‌ند دبيت.

3.5.            شێوازێ ژيانێ Life Style

ئێك ژ خالێن گرنگ و بنگه‌هينه‌ د تيۆييا شڕۆڤه‌كرنا كه‌سايه‌تى يا ئه‌لفرێد ئه‌دلريدا و جهه‌كێ به‌رفره‌هـ د زانستێ ده‌روونناسييێدا ڤه‌گرتييه‌، هه‌روه‌سا پسپۆرێن ده‌روونى ژى پووته‌كێ مه‌زن ب شێوازێ ژيانا تاكه‌كه‌سان و ديتنێن داهێنه‌رێ ئه‌ڤێ خالێ د ده‌روونشيكارييێدا داينه‌. "ئه‌م تێگه‌هه‌ له‌ ناو كاره‌كانى ئه‌دلردا شێوێنێكى سه‌نته‌رى گرتووه‌، چونكه‌ گرنگييه‌كى زۆرى به‌م تێگه‌هه‌ داوه‌ و هه‌ولى داوه‌، كه‌ زۆرێك له‌ هزره‌ شيكارييه‌كانى خۆى له‌باره‌ كه‌سايه‌تى مرۆڤ له‌م ڕێگه‌يه‌وه‌ بخاته‌ ڕوو." (شاملۆ، 2010: 138) ب ديتنا ئه‌دلرى، هه‌ر كه‌سه‌كێ د ژيانا خوه‌دا شێوازه‌كێ تايبه‌ت هه‌يه‌ و ب ئه‌وى شێوازى سه‌ره‌ده‌رى و ڕه‌فتارێ ل گه‌ل ده‌وروبه‌رێ خوه‌ دكه‌ت "شێوازێ ژيانێ پێكهاتييه‌ ژ ئه‌وى شێوازێ تايبه‌ت يێكو هه‌ر تاكه‌ك ژ مه‌ دگريته‌به‌ر بۆ ئه‌وێ چه‌ندێ كو ده‌ربڕينێ ژ خوه‌ بكه‌ت. زێده‌بارى ئه‌وێ ئێكێ كو ئه‌دلر د ئه‌وێ باوه‌رييێدايه،‌ كو شێوازێ ژيانێ يێ هه‌ر تاكه‌كێ جودايه‌ ژ تاكه‌كێ دى، ژبه‌ر كو هه‌ر تاكه‌ك هه‌لگرێ شێواز و پاشخانه‌يا ڕه‌وشه‌نبيرى و كه‌لتوورييه‌ و ب ئه‌وێ تێگه‌هشتنێ ته‌ماشه‌ى جڤاكى و دابونه‌ريتان دكه‌ت. ئه‌ڤ زانايه‌ قۆناغا زارۆكينييێ ب قۆناغه‌كا هه‌ستيار يا چێكرنا ناسنامه‌يا شێوازێ ژيانا تاكه‌كه‌سى ده‌ستنيشان دكه‌ت." (سنچولى، زهرا، 2014: 229) هه‌ر تاكه‌كێ د ناڤ جڤاكيدا ديتن و پاشخانه‌يا خوه‌ هه‌يه‌ و ب ئه‌وێ ديتن و پاشخانه‌يێ به‌رێخوه‌ دده‌ته‌ هزر و بوويه‌ران و هه‌لسه‌نگاندنێ بۆ دكه‌ت، هه‌ر ديسان قۆناغا زارۆكينييێ ستوونا سه‌ره‌كييا ئاڤاكرن و چێكرنا كه‌سايه‌تييا تاكى، و ئه‌ڤ قۆناغه‌ ڕۆله‌كێ گرنگ د ژيانا ئه‌وى يا جڤاكيدا. "مرۆڤ ل سه‌ر بنه‌مايێ شێوازێ ژيانێ ڕۆلێ خوه‌ دگێڕيت و سه‌ره‌ده‌رييا مرۆڤى ژى په‌يوه‌ندى ب شێوازيڤه‌ هه‌يه‌. شێوازێ ژيانێ، ئانكو كارڤه‌دانا مرۆڤى ل به‌رامبه‌ر ئاسته‌نگ و ئاريشه‌يان." (شيلينگ، 1382: 85) شێوازێ ژيانێ جۆرێ كه‌سايه‌تييا مرۆڤى د قه‌ومينا بوويه‌ران و سه‌ره‌ده‌رييا ژيانا ڕۆژانه‌دا به‌رجه‌سته‌ دكه‌ت و هه‌ر تاكه‌كێ ژى شێوازێ خوه‌ يێ تايبه‌ت ل گۆره‌ى قۆناغا خوه‌ يا زارۆكينييێ وه‌رگرتييه‌. "شێوازێ ژيانێ پێكهاتييه‌ ژ بزاڤه‌كا تاكه‌كه‌سى بۆ ب ده‌ستڤه‌هينانا سه‌ركردايه‌تييێ و ئه‌ڤێ ئێكێ ژى پێدڤى ب شێوازه‌كێ دياركرى هه‌يه‌، هه‌روه‌سا شێوازێن ژيانێ ژ هه‌ڤدو جودانه‌ و ئه‌ڤ جودابوونه‌ ژى د ئه‌زموون و ڕووبڕووبووناندا به‌رچاڤ دبيت." (Adler, 1992: 32) هه‌ر تاكه‌كه‌سه‌ك ل گۆره‌ى ژينگه‌هـ و شيانا خوه‌ هه‌ولا ب ده‌ستڤه‌هينانا شێوازه‌كێ تايبه‌ت و سه‌ربخۆ دده‌ت و ئه‌ڤ سه‌ربخوه‌بوونه‌ ژى د ئه‌زموون و سه‌رهاتييێن ژيانێدا به‌رجه‌سته‌ دبيت. ئانكو ئه‌م دشێين بێژين، كو شێوازێ ژيانێ ئه‌و كاراكته‌ره‌يه‌ كو كارڤه‌دانێن مه‌ ل دووڤ دهێنه‌ فۆرمه‌له‌كرن و ئه‌م ل په‌ى ئه‌وى كاراكته‌رى هزر و سه‌ره‌ده‌رييێ دكه‌ين و ب ئه‌وى شێوازى ژى ڕووبڕووى هه‌ڤڕكى و ئاريشه‌يان و زه‌حمه‌تييێن ژيانێ د ناڤ كه‌توارێ جڤاكيدا دبين.

3.6.            گرنگيدانا جڤاكى (Social Inetrest)

زانا و تايبه‌تمه‌ندێن بياڤێ زانستێ ده‌روونناسى و جڤاكناسييێ ل سه‌ر ئه‌وێ چه‌ندێ ڕێككه‌ڤتينه‌ كو مرۆڤ بوونه‌وه‌ره‌كێ جڤاكييه‌ و ب ڕێكا كارلێك و په‌يوه‌ندييا ل گه‌ل جڤاكێ تێدا دژيت؛ پێشدكه‌ڤيت و ناسنامه‌يا خوه‌ وه‌ردگريت. "مرۆڤ گيانداره‌كێ جڤاكييه‌، ژبه‌ر كو د ده‌ردۆره‌كێدا ژدايكدبيت و گه‌شه‌يێ دكه‌ت و پێڤه‌ دهێته‌ گرێدان. ئه‌ڤ پێكڤه‌ژيانا مرۆڤى ڕامانه‌كێ دده‌ته‌ هه‌بوون و ژيانێ. لێ سه‌ره‌راى هه‌ڤگرتن و پێكڤه‌ژيانا مرۆڤان، كۆمه‌كا جوداهييێن كه‌سۆكى هه‌نه‌ كو تايبه‌تمه‌ندى و ساخله‌تێن مرۆڤان ژ هه‌ڤدو جودا دكه‌ن." (حيتۆ، 2011: 3) مرۆڤ بوونه‌ره‌كه‌ ب ئاوايێ كۆم ل ناڤ جڤاكى دژيت، ‌لێ هه‌ر مرۆڤه‌كێ سالۆخه‌تێن خوه‌ يێن سه‌ربخۆ هه‌نه‌ و ب ئه‌وان سالۆخه‌تان دهێته‌ نياسين. "ئه‌دلر ل ئه‌وێ باوه‌رييێيه‌ كو مرۆڤ هه‌ر ل ده‌ستپێكا ژدايكبوونێ هه‌تا دووماهييا ژيانا خوه‌، حه‌ز و تێكه‌لييێن جڤاكى هه‌نه‌، به‌لێ هنده‌ك جاران ژينگه‌ها ژيانێ وه‌ها ل مرۆڤى دكه‌ت كو جودا بيت و ب تنێ بژيت." (Schultz, 2004: 133) هه‌ر وه‌كو مه‌ ئاماژه‌پێداى كو د بنياتدا مرۆڤ گيانداره‌كێ جڤاكييه‌ و ل ناڤ كۆمێن مرۆڤان دژيت، به‌لێ ژ ئه‌گه‌رێ جوداهى و تايبه‌تمه‌ندييان گه‌له‌ك جاران مرۆڤ ژ جڤاكێ خوه‌ ياخى دبيت و په‌نايێ بۆ ب تنێبوونێ دبه‌ت. لێ ئه‌گه‌ر مرۆڤى په‌يوه‌ندييێن خورت ل گه‌ل جڤاكێ خوه‌ هه‌بن، ل ئه‌وى ده‌مى هاوكێشه‌ به‌رۆڤاژى دبيت. "به‌رژه‌وه‌ندى و گرنگيدانا جڤاكى ئه‌وه‌ كو وه‌ها ل مرۆڤى بكه‌ت، كو بكاريت ب ڕه‌نگه‌كێ ساخله‌م ل په‌ى تێكه‌لى و باشيياندا بگه‌ڕيت و ڕێكا خوه‌ به‌رزه‌ نه‌كه‌ت." (Alwisol, 2017: 76) مرۆڤ ب ڕێكا په‌يوه‌ندييێن ساخله‌م به‌خته‌وه‌رييا خوه‌ ژ ده‌وروبه‌رێ خوه‌ وه‌ردگريت و ئاراسته‌يێ خوه‌ يێ گونجاندنێ ل ناڤ ته‌خێن جودايێن جڤاكى موكم و بهێز دئێخيت. ئه‌دلر ل سه‌ر تێكه‌لى و گرنگيدانێ جڤاكى ئاماژه‌يێ ب ئه‌ڤێ ئێكێ دده‌ت "په‌يوه‌ندييێن خراپ يێن تاكه‌كه‌سى ل گه‌ل جڤاكى دشێن هه‌ستێ خوه‌كێمديتنێ ل ده‌ڤ تاكى چێبكه‌ن و ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى بنگه‌هێ نه‌خوه‌شييێن ده‌روونييه‌، به‌رۆڤاژى ئه‌ڤێ چه‌ندێ په‌يوه‌ندييێن باش شێوازه‌كێ ساخله‌م يێ ژيانێ بۆ تاكى به‌رده‌ست دكه‌ت." (Adler, 1992: 11) له‌وڕا پێدڤييه‌ مرۆڤ ب ئاوايه‌كێ هۆشيارانه‌ سه‌ره‌ده‌رييێ ل گه‌ل جڤاكێ د ناڤدا دژيت بكه‌ت و هه‌ر تشتى د به‌رژه‌وه‌ندييا خوه‌دا ئێكلا بكه‌ت.

4.    به‌ندێ دوويێ: پراكتيكرنا گرنگترين بنه‌مايێن تيۆرييا ده‌روونشيكارييا كه‌سايه‌تى يا ئه‌لفرێد ئه‌دلرى ل سه‌ر ڕۆمانا "نه‌ييا به‌نده‌مانێ" يا نڤيسكار كه‌مال سلێڤانه‌يى

4.1.       كورتييه‌ك ژ ڕۆمانا نه‌ييا به‌نده‌مانێ

ڕويدان و سه‌رهاتييێن ئه‌ڤێ ڕۆمانێ خوه‌ د چارچووڤه‌يێ گوندێن هه‌رێما كوردستانێدا دبينن. ڕۆماننڤيسى ڤه‌گێڕانا ڕويدانێن ڕۆمانێ دايه‌ ده‌ستێ كچه‌كێ ب ناڤێ "گولێ" و ئه‌و كچ ب زمانێ خوه‌ بيرهاتنێن خوه‌ يێن نڤيسى بۆ "ڕوحانێ" كو هه‌ڤالا ئه‌وێيه‌ ڤه‌دگێڕيت. ڕۆمان ژ خواندنا بيرهاتنان و دانوستاندنا هه‌ردوو هه‌ڤالان ده‌ستپێدكه‌ت. گولێ كه‌سايه‌تييا سه‌ره‌كييا ڕۆمانێيه‌ و ڕۆمان ب بيرهاتنێن ئه‌وێ ته‌ڤنێ خوه‌ درێسيت و هه‌ر تشته‌كێ په‌يوه‌ندى ب ژيانا ئه‌وێڤه‌ هه‌بيت بۆ هه‌ڤالا خوه‌ دبێژيت. بۆ نموونه‌ ئه‌و بوويه‌رێن ل ناڤ مالێ چێدبن، ژيانا خواندنگه‌هێ، قۆناغا په‌يمانگه‌هێ و پێكهينانا ژيانا هه‌ڤژينييێ ل گه‌ل ئه‌ڤيندارێ خوه‌ بێيكو مالبات و كه‌سوكارێن ئه‌وێ بزانن. ل گه‌ل بوورينا ده‌مى و چێبوونا ڕويدانان هه‌ڤژينێ گولێ ب تۆلڤه‌كرنێ دهێته‌ كوشتن و دووگيانييا گولێ ژى ئاشكرا دبيت و مالباتا ئه‌وێ گه‌فێن كوشتنێ لێ دكه‌ن. شه‌ڤه‌كێ ژ شه‌ڤان، پسمامێ كه‌سايه‌تييا سه‌ره‌كييا ڕۆمانێ ب سه‌ردا دگريت و كێره‌كێ ل زكێ ئه‌وێ دده‌ت و ل نه‌خوه‌شخانه‌ييا ته‌نگاڤييان چاره‌سه‌رى بۆ دهێته‌كرن. ژيانا گولێ ڕزگار دبيت، به‌لێ زارۆكێ ئه‌وێ بۆ نامينيت. نڤيسكارێ ڕۆمانێ ب ڕێكا ته‌كنيكا ڤه‌گێڕانا بيرهاتنان ده‌رڤانك ل سه‌ر گه‌له‌ك مژارێن جڤاكى يێن هه‌ستيار ڤه‌كرينه‌ و ئێخستينه‌ به‌ر بارێ دانوستاندنێ.

4.2.       گرێيا خوه‌كێمديتنێ

د ئه‌ڤێ ڕۆمانا ده‌ستنيشانكريدا بنه‌مايێ گرێيا خوه‌كێمديتنێ ب ئاشكرايى ل ده‌ڤ كه‌سايه‌تييا سه‌ره‌كى "گولێ" دهێته‌ ديتن، ژبه‌ر كو ئه‌ڤێ كاراكته‌رێ چه‌ندين زه‌حمه‌تى و ڕه‌وشێن دژوارێن ژيانێ هه‌ر ژ ده‌ستپێكا ژييێ خوه‌ يێ زارۆكينييێ ديتينه‌ و تووشى چه‌ندين كاودانێن دژوار و ڕه‌وشێن ئاوارته‌ بوويه‌. گولێ د ژييێ زارۆكينييێدا بابێ خوه‌ ژده‌ستدده‌ت و ژده‌ستدانا بابى ژى ڤالاهييه‌كا مه‌زن د ژيانا ئه‌وێدا په‌يدا دكه‌ت و هه‌تا دووماهييا ژيانا گولێ ژى ب چ ڕه‌نگان ڤالاهييا ژده‌ستدانا بابى ناهێته‌ پڕكرن. ئه‌ڤ بنه‌مايێ سه‌ره‌كى ژ تيۆرييا ده‌روونشيكارييا كه‌سايه‌تى د ناڤ خوه‌دا بۆ چه‌ندين جۆران دهێته‌ پارڤه‌كرن، ئه‌و ژى: �

4.2.1.      ژده‌ستدانا جه‌سته‌ى و هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ

هه‌ر وه‌كو ژ ناڤونيشانێ ئه‌ڤێ هه‌ستكرنێ ديار دبيت كو تاكه‌كه‌س ئه‌ندامه‌ك يان پتر ژ ئه‌ندامه‌كێ له‌شێ خوه‌ ژده‌ستدده‌ت و د ڕه‌وشه‌كا ده‌روونى يا خرابدا دژيت، ب تايبه‌تى ل ده‌مێ هه‌ڤبه‌رييا خوه‌ ل گه‌ل كه‌سێن ل ده‌ردۆرا خوه‌ دكه‌ت؛ ل ئه‌وى ده‌مى ب ئاشكراى هه‌ستێ خوه‌كێمديتنێ ل ده‌ڤ به‌رچاڤ دبيت. ئه‌ڤ هه‌ستكرنه‌ ژى ل ده‌ڤ كاراكته‌را سه‌ره‌كى "گولێ" خويا دبيت، ب تايبه‌تى پشتى په‌رده‌يا خوه‌ يا كچينييێ ژده‌ستدايى و بوويه‌ ژن:

"كچا من ژيان تێرا مه‌ هه‌ميان هه‌يه‌، كه‌س د ژيانێ دا ئه‌به‌دى نابيت، چ نه‌مايه‌ دێ خواندنا خوه‌ ب دووماهيك ئينى و ته‌ بڤێت كى هيڤييا ژ ته‌ بكه‌ت.

ـ دايێ ئێدى ئه‌ز ب كێر كه‌سێ ناهێم!

ـ بۆ؟ تو چ دبێژى؟

ـ دايێ كه‌س نزانيت، ب تنێ ئه‌ز و دلدار و دێ بۆ ته‌ ژى بێژم "ئه‌ز ب دووگيانم و ئه‌ڤ پتره‌ ژ دوو مه‌هان..." (سلێڤانه‌يى، 2011: 155) د ئه‌ڤێ پارچه‌ تێكستێدا وه‌سا ديار دبيت كو "گولێ" ئانكو كه‌سايه‌تييا سه‌ره‌كى په‌رده‌يا كچينييا خوه‌ ژده‌ستدايه‌ و ب دووگيانه‌، له‌وڕا ب ئاشكراى هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ ب ژده‌ستدانا په‌رده‌يا كچينييێ و ب گۆتنا "ئێدى ئه‌ز ب كێر كه‌سێ ناهێم!" به‌رجه‌سته‌ دبيت. ژبه‌ر كو په‌رده‌يا كچينييێ د جڤاكێن وه‌كو يێن گولێدا مه‌رجێ سه‌ره‌كييێ كچا نه‌شووكرييه‌، و ژبه‌ر كو گولێ هێشتا ب ئاوايه‌كێ فه‌رمى شوونه‌كرييه‌، لێ به‌لێ ده‌زگرێ ئه‌وێ "دلدار"ى ژ كچينييێ ئێخستييه‌ و مالباتا ئه‌وێ ژى ب ئه‌ڤێ چه‌ندێ نزانيت، له‌وڕا ل به‌رامبه‌ر دايكا خوه‌ ب ژده‌ستدانا په‌رده‌يا كچينييێ هه‌ست ب خوه‌كێمديتنێ دكه‌ت، و ل ئه‌ڤێرێ په‌رده‌يا كچينييێ وه‌كو ئه‌ندامه‌كێ له‌شێ گولێ ـ ژنێ دهێته‌ ديتن و سه‌ره‌ده‌رى ل گه‌ل دهێته‌كرن. "ئه‌ز ب دووگيانم و ئه‌ڤ پتره‌ ژ دوو مه‌هان..." ئه‌ڤ دووگيانييا گولێ ده‌لاله‌تێ ل سه‌ر ژده‌ستدانا په‌رده‌يا كچينييێ دكه‌ت و هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ ل به‌رامبه‌ر دايكێ دسه‌لمينيت.

4.2.2.      ژده‌ستدانا دايبابان و هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ

وه‌كو مه‌ ئاماژه‌ ب ئه‌ڤێ چه‌ندێ داى، كو ژده‌ستدانا دايبابان كاريگه‌رييه‌كا نه‌رێنى يا دژوار ل سه‌ر زارۆكان هه‌يه‌ و ئه‌ڤ كاريگه‌رييه شوينوارێن خوه‌ د ده‌روون و ناخێ تاكه‌كه‌ساندا دهێليت. كاراكته‌را سه‌ره‌كى "گولێ" هه‌ر ژ ده‌ستپێكا ژيانێ بابێ خوه‌ ژده‌ستدايه‌ و ل ده‌مێ ل گه‌ل هه‌ڤالێن خوه‌ ل تاخى يارييان دكه‌ت و دبيته‌ دانێ ئێڤارى و بابێن زارۆكان دهێن و زارۆك به‌ره‌ڤ بابێن خوه‌ دچن، هه‌ستێ خوه‌كێمديتنێ ل ده‌ڤ گولێ به‌رجه‌سته‌ دبيت، ژبه‌ر كو گولێ ل به‌ندا بابێ خوه‌يه‌ و بابێ ئه‌وێ ناهێت.

"ل ئێڤارى ده‌مێ رۆژێ خاتر دخوازت، من هزر دكر يا خاترا خوه‌ ژ من دخوازيت، من نه‌دڤيا چ جاران ببيته‌ ئێڤار. ژبه‌ر كو هه‌موو ئێڤاران من و به‌نده‌مانێ ژڤان بوو، ل سه‌رێ كۆلانێ هه‌موو زارۆكێن هه‌ڤالێن من ب ديتنا بابێن خۆ شاد دبوون، ده‌مێ ژ كارێن خۆ دهاتن و ڤه‌دگه‌ڕيان، زارۆكان دكرنه‌ غار به‌ر ب وان دچوون، تنێ ئه‌ز د به‌نده‌مانا خۆ دا دمام، دچوونه‌ مال و كۆلان ڤالا دبوو، ئه‌ز ل هيڤيا بابێ خۆ دمام، لێ نه‌دهات ب كه‌سه‌رێن خۆ ڤه‌ دچوومه‌ ژوور و من ده‌رگه‌هـ ل دويڤ خۆ دگرت، ل خۆ دزڤريم و بۆ جارا دووماهييێ من سه‌رێ خۆ د ده‌رگه‌هيرا دئينا ده‌ر به‌لكو بهێت... ڕۆژ درێژ بوون و ئێڤار كه‌ڤتنه‌ سه‌رئێك و كه‌سه‌رێن من زێده‌بوون، به‌نده‌مانا من بۆ ديارده‌ و ڤه‌كێشا و ئه‌ز ب پرسيارێن خوه‌ دئێشام كا بابێ من؟ ئه‌رێ سيمايێن وى چاوانه‌؟ بلنده‌ يان نه‌؟ كه‌يفخۆشه‌ يان نه‌؟ و پرسيارێن من بێ به‌رسڤ زێده‌ بوون." (سلێڤانه‌يى، 2011: 42ـ43) د ئه‌ڤان ده‌ربڕيناندا وه‌سا خويا دبيت كو گولێ ل گه‌ل ده‌روونێ خوه‌ د شه‌ڕه‌نيخه‌كا دژواردايه‌، ژبه‌ر كو ژ هه‌مبێز و دلۆڤانييا بابێ خوه‌ يا بێبه‌هره‌، و ڤالاهييا نه‌بوونا بابێ، گرێيا خوه‌كێمديتنێ د ده‌روونێ ئه‌وێدا چێكرييه‌، چونكى به‌راوردييا خوه‌ ل گه‌ل زارۆكێن تاخى دكه‌ت و د ناڤ خوه‌دا دئێشيت و ئێشانا ئه‌وێ به‌رده‌وام دبيت و ڕۆژانه‌ هه‌ست ب نه‌بوونا بابێ دكه‌ت و ل گه‌ل ده‌روونێ خوه‌ ب پرسياران دكه‌ڤيته‌ د ڕه‌وشه‌كا نه‌ئارام و نه‌جێگيردا، و ئه‌ڤێ چه‌ندێ ژى خه‌مۆكى و دويركه‌ڤتن ژ ئاسۆيێن به‌خته‌وه‌رى و شادييێ ل ده‌ڤ گولێ بنه‌جهكرينه‌. ئانكو ژ ئه‌گه‌رێ نه‌بوونا بابێ ده‌روونێ گولێ ب ته‌مامى تێكچوويه‌ و گرێيا خوه‌كێمديتنێ ل به‌رامبه‌ر زارۆكێن تاخى كو ئه‌وان باب هه‌يه‌ و گولێ باب نينه‌، ل ده‌ڤ ئه‌وێ� په‌يدا كرييه‌. ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى ب زه‌لالى د پرسيارێن گۆلێدا به‌رچاڤ دبيت: "كا بابێ من؟ ئه‌رێ سيمايێن وى چاوانه‌؟ بلنده‌ يان نه‌؟ كه‌يفخۆشه‌ يان نه‌؟ و پرسيارێن من بێ به‌رسڤ زێده‌ بوون." ئه‌ڤ جۆرێ پرسياران ژى زه‌مينه‌سازييێ بۆ چێكرنا گرێيا هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ ژ ئه‌گه‌ر نه‌بوونا بابێ خوه‌ش دكه‌ت.

4.2.3.      ژده‌ستدانا خێزانێ "ژن و زارۆكان" و هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ

ئه‌ڤ جۆرێ هه‌ستكرنا ب خوه‌كێمديتنێ، ب ئاوايه‌كێ جودا و تايبه‌ت ل ده‌ڤ "ته‌تۆيێ شڤان" كو كاراكته‌ره‌كێ نه‌سه‌ره‌كييه‌ د ناڤ ڕۆمانێدا به‌رجه‌سته‌ دبيت. ژبه‌ر كو ته‌تۆيێ شڤان ب فه‌رمى ژيانا هه‌ڤژينييێ پێكنه‌هينايه‌، لێ به‌لێ كريارا سێكسى ل گه‌ل پڕانييا ژنێن گوندى كرييه‌ و زارۆك ژى ژ ئه‌وان ژنان هه‌نه‌، لێ ژبه‌ر پاراستنا خوه‌ و ئه‌وان ژن و زارۆكان نه‌شێت ب ئاوايه‌كێ ڕاسته‌ڕاست ببيته‌ بابێ ئه‌وان زارۆكان و ب كچ و كوڕێن خوه‌ ب ناڤ بكه‌ت. له‌وڕا ب درێژاهييا ژيانا خوه‌ هه‌ست ب كێماسييێ دكه‌ت و تووشى تێكچوونێن ده‌ر‌وونى و پرسگرێكێن سۆزدارييێ بوويه‌:

"لێ پرسا هه‌رى گرنگ و هه‌رده‌م ئه‌ز ژبه‌ر دنالم، ئه‌وه‌ كو ئه‌ڤه‌ سه‌رێ چه‌ند سالانه‌، ئه‌ز دزانم من زارۆك هه‌نه‌، لێ ئه‌ز نكارم بێژمێ (كورێ من .. يان كچا من) ئه‌و دبێژنه‌ ئێكى دى (باب) ئه‌ڤ ده‌رده‌ ئه‌ڤرۆ ب سه‌ر خۆزيێن من دكه‌ڤيت، وه‌كى ئاگرى به‌ردبن جانێ من و ڕۆژانه‌ پێ دسۆژم و كه‌سێ ئاگه‌هـ ژ من نينه‌، هوون بێژن ڕۆژه‌ك بهێت و ئه‌ز بشێم ڤێ ڕاستيێ بێژم و ل گه‌ل بژيم؟" (سلێڤانه‌يى، 2011: 26) د ئه‌ڤێ دانپێدانێدا ب ئاشكرايى هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ ژ سه‌ده‌مێ ژده‌ستدانا زارۆكان ل ده‌ڤ ته‌تۆيێ شڤان به‌رچاڤ دبيت و حه‌سره‌تا گازيكرنا زارۆكه‌كێ ب كوڕێ من يان كچا من د دلێ ئه‌ويدا مايه‌ و ئه‌ڤێ حه‌سره‌تێ ژى ڕێك بۆ چێكرنا گرێيا هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ ل ده‌ڤ ئه‌وى خۆش كرييه‌. ژبه‌ر كو ئه‌ڤ كاراكته‌ره‌ ل گه‌ل ده‌روونێ خوه‌ كه‌ڤتييه‌ د گۆتوبێژه‌كا تونددا و تووشى خه‌مگينى و دلپێڤه‌مانێ بوويه‌."ئه‌ز دزانم من زارۆك هه‌نه‌، لێ ئه‌ز نكارم بێژمێ (كورێ من .. يان كچا من) ئه‌و دبێژنه‌ ئێكى دى (باب)" �ئه‌ڤ هه‌ستكرنا ب خوه‌كێمديتنێ بوويه‌ پارچه‌يه‌ك ژ ده‌روونێ ئه‌وى و جهێ خوه‌ ب باشى د ناخێ ئه‌ويدا كرييه‌، چونكى د دانپێدانێن ته‌تۆيدا وه‌سا خويا دبيت، كو يێ ل به‌ندا ئه‌وێ ڕۆژێ كو گازى زارۆكان بكه‌ت و بێژيته‌ ئه‌وان كوڕێن من يان كچێن من و جڤاكێ ژى ب ئه‌ڤێ چه‌ندێ بزانيت و ب هه‌ر ڕێك و بهايه‌كێ هه‌بيت ئه‌ڤێ ئێكێ قه‌بوول بكه‌ن، ژبه‌ر كو ته‌تۆ ئه‌وان زارۆكان ب كچ و كوڕێن خوه‌ دبينيت و مافێ بابينييێ ژى بۆ ئه‌وان زارۆكان ب خوه‌ دده‌ت.�

4.2.4.      هه‌ژارى و هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ

بێگومان هه‌ژارى ژ گرفت و ئاريشه‌يێن جڤاكى دهێته‌ هژمارتن و ب كاريگه‌رييا خوه‌ يا نه‌رێنى دبيته‌ ئه‌گه‌رێ چێبوونا گرێيا ده‌روونى. هه‌ژارى دبيته‌ ئه‌گه‌رێ ئه‌وێ چه‌ندێ كو مرۆڤ ژ گه‌له‌ك تشتان و پێدڤييێن ژيانێ بێبه‌هر ببيت و ئه‌ڤ بێبه‌هرييه‌‌ ژى زه‌مينه‌سازييێ بۆ چێبوونا گرێيا هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ ل هه‌مبه‌ر كه‌س و ئالييێ دى خۆش دكه‌ت. د ڕۆمانا نه‌ييا به‌نده‌مانێدا ئه‌ڤ گرێيه‌ ب ئه‌ڤى ئاوايێ ل خوارێ دياركرى جهێ خوه‌ ل ناڤ به‌رهه‌مى و ل ده‌ڤ كاراكته‌ره‌كى دكه‌ت:

"ـ خۆشتڤيێن من، ل ڤێ دونيايێ كه‌س نينه‌ گوهداريا من بكه‌ت، كه‌س نينه‌ ئه‌ز ده‌ردێ خوه‌ بۆ بێژم، ڕاسته‌ ئه‌ز شڤانم لێ ژبير نه‌كه‌ن ئه‌ز مرۆڤم، هه‌ژارى و بێخودانيێ ئه‌زێ به‌له‌نگاز ل به‌رده‌گه‌هان و د ناڤ پێلاڤان دا يێ خۆجهـ كريم، ژ ڕۆژا ئه‌ز هاتيمه‌ ڤى گوندى و هه‌تا ئه‌ڤرۆ كه‌س چ ژ من زانيت، تنێ من وه‌كو شڤانه‌ك دنياسن! ژبه‌ر كو كه‌س نه‌ ئاماده‌يه‌ گوهـ بده‌ته‌ من و خۆ ل ده‌ردێ من بكه‌ته‌ خودان..." (سلێڤانه‌يى، 2011: 24) د ئه‌ڤێ ده‌ربڕينێدا وه‌سا بۆ مه‌ خويا دبيت كو هه‌ژارى و نه‌دارييێ گرێيا هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ ل ده‌ڤ كاراكته‌رى چێكرييه‌ و كه‌س ئاماده‌ نينه‌ گوهدارييا ئه‌وى بكه‌ت يان تشته‌كێ ژ ڕه‌وشا ئه‌وى بزانيت و خوه‌ ل ده‌رد و ژانێن ئه‌وى بكه‌ته‌ خودان. هه‌روه‌سا ژبه‌ر كو پيشه‌يا ئه‌ڤى كاراكته‌رى "شڤانى‌"يه‌ له‌وڕا تاكێن جڤاكى سه‌ره‌ده‌رييه‌كا نه‌گونجايى و دوورى ڕه‌فتارێن مرۆڤان ل گه‌ل دكه‌ن، ژبه‌ر هندێ "ته‌تۆيێ شڤان" خوه‌ ل به‌ر ده‌رگه‌هان و د ناڤ پێلاڤاندا دبينيت، بێگومان ئه‌گه‌رێن ئه‌ڤێ ئێكێ ژى ده‌ستكورتى و هه‌ژارييا ئه‌وييه‌‌، لێ به‌رۆڤاژى ئه‌گه‌ر ته‌تۆ يێ ده‌وله‌مه‌ند يان ژ ته‌خا ناڤينا جڤاكى با، ئه‌ڤ سه‌ره‌ده‌رييه‌ ل گه‌ل نه‌دهاته‌كرن و دا ڕێزه‌كا دى د ناڤ جڤاكيدا هه‌بيت. كه‌واته‌ هه‌ژارييا ته‌تۆيێ شڤان، كاريگه‌رييه‌كا ڕاسته‌وخۆ ل سه‌ر ژيانا ئه‌وى كرييه‌ و هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ ل به‌رامبه‌ر تاك و پيشه‌يێن دى يێن ل ناڤ جڤاكێ ئه‌و تێدا دژيت ل ده‌ڤ په‌يدا كرييه‌. ل دويڤ نێرينا ئه‌دلرى بابه‌تێن هه‌ژارى و ئاراسته‌يا نه‌رێنييا گرنگيدانا جڤاكى و كاريگه‌رييا ده‌ردۆرێ هه‌مييان سه‌متا خوه‌ بۆ چێبوونا گرێيا خوه‌كێمديتنێ ل ده‌ڤ كاراكته‌رى گرتييه‌به‌ر ل ده‌مێ پيشه‌يا ئه‌وى به‌رى مرۆڤبوونا ئه‌وى داناى.

4.3. قه‌ره‌بووكرن

ل به‌رپه‌ڕێن ده‌ربازبووى ژ تيۆرييا ده‌ستنيشانكرى، مه‌ ئاماژه‌ ب ئه‌ڤێ ئێكێ دا كو مرۆڤ ب ئارمانجا پڕكرنا ڤالاهييێن هه‌ستپێكرى په‌نايێ بۆ قه‌ره‌بووكرنێ دبه‌ت. ئه‌ڤجار دبيت قه‌ره‌بووكرن يا ئه‌رێنى يان يا نه‌رێنى بيت. لێ ئارمانجا تاكى نه‌هێلانا هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ و زالبوونا ب سه‌ر ڤالاهييانه‌. د ڕۆمانا ناڤبريدا كاراكته‌ر ب ئاوايه‌كێ به‌رچاڤ په‌نايێ بۆ قه‌ره‌بووكرنێ دبن و ڤالاهييێن خوه‌ پڕ دكه‌ن. بۆ نموونه‌:

"مستۆ پيره‌مێره‌ و نه‌ يێ كوژتنێ يه‌، كور نينن و كچ ژى ب به‌ر خوينێ ناكه‌ڤن. تنێ ئه‌و نه‌بيت دێ وى ب ڤێ ده‌بانجه‌يێ كه‌مه‌ جه‌نده‌ك، كا چاوا قه‌حبا له‌يلۆيێ ئه‌ز كوژتم و دلێ من سۆت دێ ب سه‌رێ برازايێ وى ژى ئينم و ديسان دا چ دێهلێن دى وه‌كى له‌يلايێ ته‌عنا ل زه‌لامان نه‌ده‌ن." (سلێڤانه‌‌يى، 2011: 144) د ئه‌ڤێ گۆتنێدا كاراكته‌ر په‌نايێ بۆ قه‌ره‌بووكرنێ ب ڕێكه‌كا نه‌رێنى و كوشتنێ دبه‌ت، ژبه‌ر كو به‌رى نها برايێ كاراكته‌رى هاتييه‌ كوشتن و تۆلا خوه‌ ڤه‌نه‌كرييه، لێ ب ڕێكه‌كا دى هه‌ردوو مالبات پێكهاتينه‌. به‌لێ دياره‌ ئه‌ڤ پێكهاتنه‌ نه‌شيايه‌ ببيته‌ جهێ قه‌بوولكرنا كاراكته‌رى و تاكێن جڤاكى، له‌وڕا هه‌ستێ خوه‌كێمديتنێ ل ده‌ڤ كاراكته‌رى په‌يدا كرييه‌، و ب ئارمانجا پڕكرنا ڤالاهييێ په‌نايێ بۆ كوشتن و تۆلڤه‌كرنێ دبه‌ت، "كا چاوا قه‌حبا له‌يلۆيێ ئه‌ز كوژتم و دلێ من سۆت دێ ب سه‌رێ برازايێ وى ژى ئينم" داكو كاراكته‌ر د ناڤ جڤاكيدا سه‌ربلند بيت و كێماسييێ ل سه‌ر خوه‌ قه‌بوول نه‌كه‌ت. "ديسان دا چ دێهلێن دى وه‌كى له‌يلايێ ته‌عنا ل زه‌لامان نه‌ده‌ن." ئانكو ئه‌ڤ ته‌عندانه‌، كێماسى و ڤالاهييێ دئێخيته‌ ده‌روونێ كاراكته‌رى و ب مه‌ره‌ما نه‌هێلانا ئه‌ڤێ ڤالاهييێ په‌نايێ بۆ قه‌ره‌بووكرنا نه‌رێنى و كوشتنێ دبه‌ت.

هه‌روه‌سا د ئه‌ڤێ نموونه‌يا ل خوارێ ژيدا كاراكته‌رێن ڕۆمانێ په‌نايێ بۆ قه‌ره‌بووكرنا هه‌ست و حه‌زێن خوه‌ يێن سێكسى دبه‌ن و ڤالاهييێن خوه‌ پڕ دكه‌ن:

"ـ كچێ مرۆ شڤێدى ته‌تۆيێ شڤان ل مالا ته‌ چ دكر؟

ـ ته‌تۆيێ چى؟

ـ ته‌تۆيێ ته‌تۆ.

ـ ته‌ چاوا زانى؟

ـ من ديت، ده‌مێ ب شه‌ڤ هاتيه‌ مالا ته‌، چونكو قه‌ول بوو بهێته‌ ده‌ڤ من، لێ نه‌هات و سپێده‌يێ ژى من ديت ده‌مێ ژ مالا ته‌ ده‌ركه‌ڤتى، عافيه‌ت بيت!

ـ نه‌خشه‌ ل ته‌ ژى!

ـ ته‌تۆيێ ژ به‌ر من ماى!" (سلێڤانه‌يى، 2011: 14-15) د چارچووڤه‌يێ تێكستێ ڕۆمانێ و ديالۆگا ئه‌ڤان هه‌ردوو كاراكته‌راندا وه‌سا خويا دبيت كو زه‌لامێن ئه‌ڤان هه‌ردوو ژنان وه‌غه‌ر كرينه‌‌، و ئه‌ڤ هه‌ردوو ژنه‌ تووشى ڤالاهييێن سێكسى بووينه‌. له‌وڕا په‌نايێ بۆ ته‌تۆيێ شڤان دبه‌ن و حه‌زێن خوه‌ يێن سێكسى ب ڕێكا ئه‌وى پڕ دكه‌ن. بێگومان ئه‌ڤ قه‌ره‌بووكرنه‌ ژى ل دويڤ پيڤه‌رێن جڤاكى و ب تايبه‌تى ڕه‌وشتێ جڤاكه‌كێ ده‌ستنيشانكرى، قه‌ره‌بووكرنه‌كا نه‌رێنييه‌ و كاريگه‌رييه‌كا ڕاسته‌وخۆ ل سه‌ر كه‌سايه‌تى ئه‌ڤان هه‌ردوو ژنان و ته‌تۆيێ شڤان ژى دكه‌ت و باوه‌رييا خوه‌ ل ناڤ جڤاكى ژده‌ستدده‌ن و ناڤونيشانێن نه‌دجهێ خوه‌دا ل ئه‌وان دهێنه‌كرن. كه‌واته‌ ئه‌م دشێين بێژين، قه‌ره‌بووكرنه‌كا نه‌رێنييه‌ و نه‌ ل دويڤ پيڤه‌رێن جڤاكێ هه‌ر سێ كاراكته‌رێن ڕۆمانێيه‌.

4.4. گرێيا خوه‌مه‌زنديتنێ Superiority Complex

ب ئاوايه‌كێ گشتى ئه‌ڤ جۆرێ گرێيێ ل ده‌ڤ پڕانييا كاراكته‌رێن ڕۆمانێ د ڕه‌وش و كاودانێن ده‌روونى و جڤاكى يێن جودادا دهێته‌ ديتن. هه‌ر كاراكته‌ره‌ك د ڕه‌وش و ده‌رفه‌تا خوه‌دا بزاڤا ئه‌وێ چه‌ندێ دكه‌ت، كو خوه‌ ژ ده‌وروبه‌رێ خوه‌ مه‌زنتر و باشتر ببينيت و په‌يامه‌كا ڕاسته‌وخۆ يان نه‌ڕاسته‌وخۆ بگه‌هينيته‌ ئه‌وان. ل ئه‌ڤێرێ ئه‌م دێ هنده‌ك ژ ميناكێن خوه‌مه‌زنديتنا كاراكته‌ران به‌رچاڤ بكه‌ين:

ته‌تۆيێ شڤان دبێژيت: "ئه‌ڤرۆ هنگلێ من ل من بوويه‌ ده‌ليل كو ناڤ و ده‌نگێ وى د ناڤ ژنێن گوندى دا هه‌يه‌. ئه‌زێ نانێ وى دخۆم و ئه‌و به‌رێ خۆ پێ دگرن!" (سلێڤانه‌يى، 2011: 25) ل ئه‌ڤێرێ كاراكته‌رێ ناڤبرى، شانازييێ ب خوه‌ و هنگلێ خوه‌ "ئه‌ندامێ نێرينه‌يێ زه‌لامى" دبه‌ت، ژبه‌ر كو ناڤوده‌نگييا هنگلێ ئه‌وى د ناڤ ژنێن گونديدا به‌لاڤ بوويه‌ و ئه‌ڤێ چه‌ندێ ژى كاريگه‌رييه‌كا ڕاسته‌وخۆ ل سه‌ر ده‌روونێ كاراكته‌رى كرييه‌، كو خوه‌ مه‌زن ببينيت و ژ ده‌وروبه‌رێ خوه‌ باشتر بهێته‌ پێشچاڤ و خه‌لكێ گوندى سوحبه‌تان ل سه‌ر ئه‌ندامێ نێرينه‌يێ ئه‌وى بكه‌ن.

نه‌سرينا فێرخوازا په‌يمانگه‌هێ: "من نه‌دڤيا كه‌سێ ببينم و ل گه‌ل كه‌سێ بئاخڤم، ژبه‌ر كو پێش وه‌خت دزانم كه‌س د من ناگه‌هت..." (سلێڤانه‌يى،2011: 52) كاراكته‌را ده‌ستنيشانكرى د ڕه‌وش و كاودانه‌كا تايبه‌تدايه‌ و هه‌مى هه‌ول و بزاڤێن وێ ئه‌ون، كو كه‌سه‌كێ ل ئاستێ خوه‌ ببينيت و بشێت دانوستاندنێ ل گه‌ل بكه‌ت و به‌حسێ ڕه‌وش يان كاودانا خوه‌ يا تايبه‌ت بۆ بكه‌ت، لێ كه‌سه‌كێ ل هه‌مبه‌رى ئاستێ تێگه‌هشتن و ژيرييا خوه‌ نابينيت و خوه‌ ژ ده‌وروبه‌رێ خوه‌ بلندتر و باشتر دبينيت. ديسان ده‌وروبه‌رێ ئه‌وێ ژى دانپێدانێ ب ئه‌ڤێ چه‌ندێ دكه‌ن، و د دانوستاندنه‌كا د ناڤبه‌را ئه‌واندا هاتييه‌ گۆتن: "ئه‌ز چ ژ ئه‌ڤان ئاخڤتنان نزانم، سوباهى مالا مامێ ته‌ دێ هێن و دڤێت ل گه‌ل وان بچى بازاڕى ل دهۆكێ، نيشانيێ و زێران دێ بۆ ته‌ كرن..." (سلێڤانه‌يى،2011: 57) له‌وڕا ئه‌ڤ كاراكته‌ره‌ د ژيانا خوه‌دا تووشى گه‌له‌ك ئالۆزى و نه‌ره‌حه‌تييێ دبيت هه‌تاكو ژيانا خوه‌ ل سه‌ر دادنيت. هه‌روه‌سا ل به‌رده‌وامييا ديالۆگا د ناڤبه‌را نه‌سرينێ و دايكا ئه‌وێدا ل ده‌مێ به‌حسێ ڕێدوورى دكه‌ن و ئه‌وى ژ هه‌ر ڕوييه‌كێڤه‌ ل ئاستێ خوه‌ نابينن "من ڕێدوور نه‌ڤێت و ئه‌ز شوو پێ ناكه‌م، چونكى نه‌ ئه‌وه‌ يێ بشێت هزرێن من بخوينيت و د من بگه‌هيت و نه‌ ئه‌وه‌ يێ چاڤێن من تژى بكه‌ت و من ل به‌ر سينگێ خۆ بنڤينيت و بحه‌لينيت و ب دلۆڤانييا خۆ من داپۆشيت و نه‌.. و نه‌.. نه‌." (سلێڤانه‌يى، 2011: 53)

به‌هيايا فالڤه‌كه‌ر: "هندى كه‌ر ل دونيايێ هه‌بن يێن وه‌كى من ژى دێ ژين." (سلێڤانه‌يى، 2011: 70) هه‌ر ژ ناڤونيشانێ پيشه‌يێ ئه‌ڤێ كاراكته‌رێ ديار دبيت، كو به‌هره‌ يان شيانه‌كا تايبه‌ت ل ده‌ڤ هه‌يه‌ كو ل جه‌م چ خانمێن دى يێن گوندێ ئه‌وێ نينن، له‌وڕا ب ڕێكا ڤه‌كرنا فالان و خواندنا فنجانا قه‌هوه‌يێ و پێشكێشكرنا شڕۆڤه‌يان، خوه‌ ژ ده‌روبه‌رێن خوه‌ مه‌زنتر دبينيت، ژبه‌ر ئه‌ڤێ چه‌ندێ ترانه‌يان ب مه‌ژييێ ئه‌وان دكه‌ت و كه‌سێ ل ئاستێ تێگه‌هشتنا خوه‌ نابينيت. ئه‌ڤێ ئێكێ ژى كاريگه‌رييه‌كا ڕاسته‌وخۆ ل سه‌ر كه‌سايه‌تييا ئه‌وێ كرييه‌� وگرێيا خوه‌مه‌زنديتنێ ل ده‌ڤ ئه‌وێ په‌يدا كرييه‌، هه‌روه‌كو د بوويه‌ر و پێشهاتێن دى يێن ڕۆمانێدا به‌رجه‌سته‌ دبيت.�

سالۆيێ قادۆى: "ب خودێ به‌هيا خوه‌ش بازاره‌، لێ هه‌كو نه‌بيژن با، ڕێك دچوويێ، لێ باش بزانه‌ نه‌ ئێكا ب ناڤوده‌نگ بيت ئه‌ز بۆ خوه‌ نائينم." (سلێڤانه‌يى، 2019: 141) ل ئه‌ڤێرێ كاراكته‌ر خوه‌ ژ گوندييان بلندتر دبينيت و مه‌رجێ هينانا ژنێ ل ده‌ڤ وى ئه‌وه‌، كو كچه‌كا ب ناڤوده‌نگ بۆ خوه‌ بخوازيت و بكه‌ته‌ هه‌ڤژينا خوه‌، ئه‌ڤه‌ د ده‌مه‌كيدا كو سالۆ ژى گوندييه‌ و چ تشتێ ئه‌وى ژ گوندييان پترتر نينه‌. لێ ل ئه‌ڤێرێ تووشى گرێيا خوه‌مه‌زنديتنێ بوويه‌ و كاريگه‌رييه‌كا نه‌رێنى ل سه‌ر كه‌سايه‌تييا ئه‌وى كرييه، هه‌ر وه‌كو د بوويه‌ر و پێشهاتاندا ديار دبيت.

د ئه‌ڤان هه‌ر چار نموونه‌ياندا، وه‌ها خويا بوو كو گرێيا خوه‌مه‌زنديتنێ كاريگه‌رييه‌كا نه‌رێنى و خراب ل سه‌ر كه‌سايه‌تييا ئه‌ڤان هه‌ر چار كاراكته‌ران كرييه‌ و تووشى هه‌لچوونێن ده‌روونى بووينه‌ و كارڤه‌دانێن خراب ل دووڤ خوه‌ هيناينه‌.

4.5.            ئارمانج Goal

ل گۆره‌ى شڕۆڤه‌ و پێكهاته‌يا ئه‌ڤى بنه‌مايى، تاكه‌كه‌س د هه‌ول و بزاڤێن به‌رده‌وامدايه‌ بۆ گه‌هشتن ب ئارمانجێن خوه‌، و ئه‌ڤ ئارمانجه‌ ژى ژ كه‌سه‌كى بۆ ئێكێ دى ل دووڤ پاشخانه‌ و ژينگه‌هێ دهێنه‌ گوهۆڕين، لێ هه‌بوونا ئارمانجێ د ژيانێدا واتايه‌كا ئه‌رێنى و هێزه‌كا كاريگه‌ر ب تاكه‌كه‌سى دبه‌خشيت، كو ل سه‌ر تێكۆشين و خه‌باتا خوه‌ به‌رده‌وام بيت و ل هه‌مبه‌رى ئاسته‌نگ و زه‌حمه‌تييێن ژيانێ ده‌ستان دانه‌هێليت.

كاره‌كته‌را سه‌ره‌كييا ئه‌ڤێ ڕۆمانێ "گولێ" هه‌ر ژ ته‌مه‌نێ زارۆكينييێ حه‌ز و ڤيان و عه‌شق بۆ "دلدار"ى هه‌يه‌ و ل هه‌مبه‌رى ئاسته‌نگى و زه‌حمه‌تييێن عه‌شقا خوه‌ خه‌باتێ دكه‌ت. ئارمانجا سه‌ره‌كييا گولێ ئه‌ڤه‌يه‌، كو ب عاشقێ خوه‌ دلدارى بگه‌هيت و ب هه‌ڤڕا خێزانه‌كێ ئاڤا بكه‌ن و به‌رده‌وامييێ ب كاروانێ ژيانا خوه‌ بده‌ن. ئه‌ڤ ئارمانجه‌ د نموونه‌يا ل خوارێدا ب ته‌مامى به‌رجه‌سته‌ دبيت.

"ـ دلۆ، هه‌رده‌م تو شاسوارێ خه‌ونێن من بووى و هه‌رده‌م تو بووى يێ من دڤيا، بهاترين تشت من هه‌ى پێشكێش بكه‌م، ئه‌ز نه‌ په‌شێمانم و هه‌كو جاره‌كا دى ژى بزڤڕم كچ دێ هه‌ر تو بى..." (سلێڤانه‌يى، 2011: 134) زێده‌بارى ئه‌ڤێ چه‌ندێ كو گولێ ب ئاوايه‌كێ فه‌رمى و ل دووڤ تيتالێن جڤاكى شوو ب عاشقێ خوه‌ دلدارى نه‌كرييه‌. لێ ژبه‌ر كو حه‌ز ژێ دكه‌ت و ئارمانجا ئه‌وێ گه‌هشتنه‌ ب عه‌شقا خوه‌، له‌وڕا د رۆژه‌كا تايبه‌تدا سێكسى ل گه‌ل خۆشتڤييێ خوه‌ دكه‌ت و په‌رده‌يا خوه‌ يا كچينييێ ژده‌ستدده‌ت. هه‌ر وه‌كو ئه‌م پێ دزانين كو ئه‌ڤ كاره‌ د جڤاكێن وه‌كو يێن گولێدا كاره‌كێ مه‌ترسيداره‌ و كارڤه‌دانێن دژوار و نه‌رێنى ل دووڤ خوه‌ دهينيت، ‌لێ گولێ پويته‌ ب ئه‌ڤێ چه‌ندێ نه‌كرييه‌ و ئارمانجا خوه‌ ل به‌راهييا هه‌مى تشتان دانايه‌، ژبه‌ر ئه‌ڤێ ئێكێ دبێژيته‌ خۆشتڤييێ خوه‌ كو هه‌رده‌م من تو ڤياى و تو شاهسوارێ خه‌ونێن من بووى. گولێ ب ئارمانجا خوه‌ شاد دبيت و ئێدى دبيته‌ پشكه‌كا گرنگ ژ ژيانا دلدارى و دلدارى ژى ب ئه‌ڤى ڕه‌نگى دبيته‌ هيڤى و ئارمانجا گولێ و پاشى ب ديده‌ڤانييا دوو كه‌سان، گولێ ل دلدارى دهێته‌ مه‌هركرن و دبيته‌ هه‌ڤژينا ئه‌وى: "ئه‌ز هه‌مييێ دزانم دايێ، خۆ تۆره‌ نه‌كه‌، دلدارى ئه‌زا مه‌هركريم و دوو هه‌ڤالێن وى شاهد بوون!" (سلێڤانه‌يى، 2011: 155).

4.6.            شێوازێ ژيانێ Life Style

ل پشكا تيۆرييێ ژ خالا شێوازێ ژيانێ، مه‌ ئاماژه‌ ب ئه‌ڤێ ئێكێ دا كو ئه‌دلرى د تيۆرييا خوه‌دا گرنگييه‌كا مه‌زن ب ئه‌ڤى بنه‌مايى دايه‌ و گه‌له‌ك ژ هزر و بۆچوونێن خوه‌ ل دۆر كه‌سايه‌تييا مرۆڤى ب ڕێكا ئه‌ڤێ خالێ ده‌ربڕينه‌ و شيكارييێن خوه‌ پێشكێشكرينه‌. ژبه‌ر كو شێوازێ ژيانێ ناسنامه‌ و كه‌سايه‌تييا مرۆڤان ده‌ستنيشان دكه‌ت و هه‌ر تاكه‌كێ ژى ناسنامه‌يا خوه‌ يا تايبه‌ت د ناڤ جڤاكيدا هه‌يه‌ و ل گۆره‌ى هزر و پاشخانه‌يێ� شێوازێ ژيانا تاكه‌كه‌سان دهێته‌ دياركرن.

د ڕۆمانا "نه‌ييا به‌نده‌مانێ"دا شێوازێ ژيانێ ل ده‌ڤ كاراكته‌ران ب ئاوايه‌كێ ژ ئاوايان و ب ڕوهنى د بوويه‌ر و ديالۆگاندا به‌رجه‌سته‌ دبيت، كاراكته‌ر دخوازن ل گۆره‌ى هزر و بۆچوونێن خوه‌ بژين و ده‌ربڕينێ ژ خوه‌ بكه‌ن. بۆ نموونه ئه‌گه‌ر‌ ئه‌م به‌رێخوه‌ بده‌ينه‌ ميناكا ل خوارێ: �

نه‌سرينا فێرخوازا په‌يمانگه‌هێ: "ـ من ناڤێ خۆ هه‌لنه‌بژارتييه‌ و من ناسنامه‌يا خۆ ژى و دينێ خۆ ژى هه‌لنه‌بژارتييه‌، لێ كه‌س نكارت چاره‌نڤيسا من ده‌ستنيشان بكه‌ت، قه‌ده‌را منه‌ و ئه‌ز دێ هه‌ڤسارێ قه‌ده‌را خۆ كێشم، لێ سۆز بيت ئه‌ز نه‌هێلم كه‌س قه‌ده‌را من ده‌ستنيشان بكه‌ت، ئه‌ز تێرا هه‌موو تشتى هه‌مه‌ لێ هوون تێرا چ ناكن، بلا بابێ من شوو پێ بكه‌ت.

ـ قه‌حبا ترياتۆك، سيقلبۆقێ، بابێ ته‌ بزانيت تو ڤان ئاخڤتنان دبێژى دێ ته‌ كوژيت.

ـ من نه‌ڤێت، كوژتن خوه‌شتره‌، بلا مريه‌كا زيندى بم و نه‌� زينديه‌كا مرى.." (سلێڤانه‌يى، 2011: 55) د ئه‌ڤێ ديالۆگێدا نه‌سرينا فێرخواز ناسنامه‌يا خوه‌ و شێوازێ ژيانا خوه‌ ده‌ستنيشان دكه‌ت، كو دخوازيت ب ده‌ستێ خوه‌ پاشه‌ڕۆژا خوه‌ ديار بكه‌ت و قه‌ده‌را خوه‌ نه‌ده‌ته‌ ده‌ستێ چ كه‌سى. له‌وڕا ژ دابونه‌ريتێن جڤاكى ياخييه‌ و ناخوازيت وه‌كو هه‌مى مرۆڤان د ناڤ جڤاكيدا بژيت و ژيانا هه‌ڤژينييێ پێكبهينيت، لێ دخوازيت وه‌كو خوه‌ و ل گۆره‌ى ديتنێن خوه‌ بژيت و ژيانا هه‌ڤژينييێ پێكبهينيت: "ئه‌ڤه‌ ده‌مه‌كێ درێژه‌، ئه‌ز حه‌ز ژ هه‌ڤاله‌كێ خۆ ل په‌يمانگه‌هێ دكه‌م، من ئه‌و دڤێت و وى ژى ئه‌ز دڤێم، مرادا من ئه‌وه‌ ژبه‌ر كو هه‌موو ساخله‌تێن مرۆڤێ باش ل ده‌ڤ هه‌نه‌ و ژ مالباته‌كا باشه‌ و د من دگه‌هيت..." (سلێڤانه‌يى، 2011: 58) د ئه‌ڤێ دانپێدانێدا ئاوايێ هزركرنا نه‌سرينێ بۆ مه‌ به‌رجه‌سته‌ دبيت، كو دخوازيت ل گۆره‌ى ڤيان و عه‌شقا خوه‌ ژيانا هه‌ڤژينييێ پێكبهينيت و بگه‌هته‌ به‌ردلكێ خوه‌ و ماله‌كێ ل دووڤ هزر و ديتنێن خوه‌ ئاڤا بكه‌ن، نه‌كو ل په‌ى گۆتنا دايبابان و شووكرنا ب زۆرى بيت، ژبه‌ر كو ئاوايێ هزركرنا نه‌سرينێ ژ يا تاكێن جڤاكى يا جودايه‌ و هه‌لگرا ناسنامه‌ و هزر و بيرێن خوه‌ يێن تايبه‌ته‌، و ئه‌ڤ ناسنامه‌يه‌ ده‌ربڕينێ ژ شێوازێ ژيانا نه‌سرينێ يا جودا ل گه‌ل تاكێن ل ناڤ جڤاكى دكه‌ت. هه‌روه‌سا ل دۆر ئه‌ڤى ته‌وه‌رى د هه‌ڤپه‌يڤينا ته‌تۆيدا كێشه‌يا ناسنامه‌يا ئه‌وى دهێته‌ ئازراندن ل ده‌مێ ناسنامه‌يا ئه‌وى ب پيشه‌يێ ئه‌ويڤه‌ دهێته‌ گرێدان "ژ ڕۆژا ئه‌ز هاتيمه‌ ئه‌ڤى گوندى و هه‌تا ئه‌ڤرۆ كه‌س چ ژ من نزانيت، تنێ من وه‌كو شڤانه‌ك دنياسن." (سلێڤانه‌يى، 2011: 24)

4.7.            گرنگيدانا جڤاكى

مرۆڤ بوونه‌ره‌كێ جڤاكييه‌ و ب ڕێكا كارلێك و تێكه‌لييا خوه‌ سه‌ره‌ده‌رييێ ل گه‌ل جڤاكى دكه‌ت. ئه‌گه‌ر په‌يوه‌ندييا مرۆڤى ل گه‌ل جڤاكى يا باش بيت، دێ هه‌ست ب ئارامييا ده‌روونى كه‌ت، ‌لێ ئه‌گه‌ر په‌يوه‌ندييا ئه‌وى به‌ره‌ڤ ئاقاره‌كێ خراب و نه‌باشڤه‌ چوو، ل ئه‌وى ده‌مێ تاكه‌كه‌س دێ هه‌ست ب نه‌خوه‌شى و تێكچوونا ده‌روونى ل ناڤ جڤاكى كه‌ت و دێ په‌نايێ بۆ هنده‌ك كار و كرياران به‌ت، كو دبيت ب ئێكجارى ل گه‌ل ياسا و ڕێسايێن گشتى يێن جڤاكى گونجاى نه‌بن و نه‌هێنه‌ قه‌بوولكرن، يان ژى تاكه‌كه‌س دێ خوه‌ گۆشه‌گير كه‌ت و ژ جڤاكى دووركه‌ڤيت و ب ئێكجارى په‌يوه‌ندى ل گه‌ل نامينيت. ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى دبيته‌ سه‌ده‌مێ چێبوونا به‌رئێككه‌ڤتنێ د ناڤبه‌را تاكى و جڤاكيدا و د ئه‌نجامدا تاك دێ تووشى تێكچوونێ ده‌روونى و هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ بيت. د ڕۆمانا "نه‌ييا به‌نده‌مانێ"دا پڕانييا كاراكته‌ران يێن "سه‌ره‌كى و لاوه‌كى" په‌يوه‌نديێن نه‌باش و به‌رێككه‌ڤتن ل گه‌ل جڤاكێ خوه‌ هه‌نه‌ و ئه‌ڤێ چه‌ندێ ژى وه‌كرييه‌، كو زه‌مينه‌سازى بۆ چێبوونا گرێيا هه‌ستكرن ب خوه‌كێمديتنێ به‌رهه‌ڤ ببيت. ئه‌گه‌ر ب هوورى به‌رێخوه‌ بده‌ينه‌ نموونه‌يێن ل خوارێ ب ڕێزكرى، دێ جۆرێ په‌يوه‌ندييا كاراكته‌ران ل گه‌ل جڤاكى بۆ مه‌ به‌رجه‌سته‌ بيت:

گولێ: "باش بوو ڕوحان تو هاتى، دا من ژ ڤێ ته‌نياتيێ خلاس كه‌ى و ئه‌ز بشێم هنده‌ك يا د دلێ خۆ دا بۆ ته‌ ده‌ربێخم، چونكى ته‌نياتى جار وه‌كى ئێشه‌كا گران جانێ من ڤه‌دگريت و من بێهێز دكه‌ت، و جار ژى وه‌ك هه‌سپه‌كێ شه‌مبۆز من دهاژۆت و سه‌رێ ڕێكان ل به‌ر من به‌رزه‌ دكه‌ت. نزانم ئه‌ز دين بوويمه‌ يان ديناتى ئه‌زم!... ئه‌ڤه‌ سه‌رێ چه‌ند ڕۆژان بوو، د ڤێ ژۆرا بێ سه‌بر و بێ په‌رده‌ دا، من خۆ ب بيرهاتنان دنخاڤت." (سلێڤانه‌يى، 2011: 5) د ئه‌ڤێ ده‌ربڕينێدا وه‌سا بۆ مه‌ ديار دبيت كو كاراكته‌را سه‌ره‌كى "گولێ" د ڕه‌وشه‌كا ده‌روونى يا خرابدايه‌ و خوه‌ ژ جڤاكى دوور كرييه‌ و په‌نا بۆ تنێبوونێ، بيرهاتنان و ڕۆژێن بوورى ژ ژيانا خوه‌ برييه‌. ئه‌ڤێ چه‌ندێ ژى ده‌روونێ ئه‌وێ تێكدايه‌ و هه‌ر تشت ل به‌ر چاڤان به‌رزه‌ كرييه‌، ژبه‌ر كو مرۆڤ ل ئه‌وى ده‌مى په‌نايێ بۆ تنێبوون و بيرهاتنان دبه‌ت، ل چاخێ به‌رئێككه‌ڤتن و په‌يوه‌ندييێن نه‌خۆش ل گه‌ل ده‌وروبه‌رێن خوه‌ و جڤاكى ب گشتى هه‌بن و د ڕه‌وشه‌كا نه‌باشدا بيت. ل ئه‌ڤێرێ كاراكته‌رێ هه‌ست ب كێماسييێ و دژوارييا ڕه‌وشا خوه‌ كرييه‌، له‌وڕا ب ئاوايه‌كێ ڤه‌كرى و ڕاسته‌وخۆ داخوازێ ژ هه‌ڤالا خوه‌ "ڕوحانێ" دكه‌ت كو گوهدارييا ئه‌وێ بكه‌ت، داكو بشێت يا د دل و ناخێ خوه‌دا ده‌ربێخيت و هنده‌كێ ژ ڕه‌وشا خوه‌ يا نه‌خۆش و دژوار بگوهۆڕيت و بكاريت ژ تنێبوونێ وه‌كو باره‌كێ ده‌روونى يێ ئالۆز و نه‌رێنى ڕزگار ببيت.�

هه‌روه‌سا د ئه‌ڤێ ديالۆگا د ناڤبه‌را گولێ و به‌فرينێدا وه‌ها ئاماژه‌ ب جڤاكێ د ناڤدا دژين هاتييه‌دان: "به‌فرينا من، قه‌ت باور نه‌كه‌ مرۆڤێ هشمه‌ند و ئازاد ڕازى بيت يێ به‌رانبه‌رى خوه‌ بچه‌وسينيت، به‌لێ كى ژ مه‌ ئازاده‌ يان ب گۆتنه‌كا دى، كا مرۆڤێ ئازاد ل ئه‌ڤى جڤاكى دا داخوازا ئازاديێ و وه‌كهه‌ڤيێ ژێ بكه‌ين؟ يان ب ڕێژه‌يا چه‌ندێ خه‌لكێ ڤى جڤاكى دزانيت ئازادى و وه‌كهه‌ڤى چى يه‌؟ و كى ده‌رمانێ ده‌ردێ خوه‌ دزانيت دا ده‌ردێ مه‌ ده‌رمان بكه‌ت كى.. و كى؟ نزانم مرن ته‌حل و دوژه‌هه... يان ژيان؟ دێ بلا ئه‌م ژى نێر بان، لێ چ بكه‌ين قه‌ده‌ر و به‌ختڕه‌شيا مه‌يه‌!" (سلێڤانه‌يى، 2011: 19) ل ئه‌ڤێرێ هه‌ردوو كاراكته‌ران، ب ئاوايه‌كێ ڤه‌كرى ڕه‌خنه‌ ل تێگه‌هشتن و پاشخانه‌يا تاكێن جڤاكى گرتييه‌ و خوه‌ وه‌كو مێ ل ناڤ جڤاكه‌كێ نێرسالار و بڕيار ب ده‌ست كێم و لاواز ديتينه‌. له‌وڕا ب ئاوايه‌كێ ڕاسته‌وخۆ گرێيا خوه‌كێمديتنێ ل ناڤ جڤاكى ب ئينكاركرنا ڕه‌گه‌زێ خوه‌ يێ مێ و ب ئه‌ڤێ گۆتنێ "دێ بلا ئه‌م ژى نێر بان، لێ چ بكه‌ين قه‌ده‌ر و به‌ختڕه‌شيا مه‌يه‌!" هينايه‌ زمان. ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى ب ڕه‌نگه‌كێ ئێكسه‌ر گرێيا خوه‌كێمديتنا ئه‌ڤان هه‌ردوو كاراكته‌ران و په‌يوه‌ندييێن ئه‌وان يێن نه‌خۆش ب ئه‌گه‌رێ بێى ڕۆلييان ئه‌وان د ناڤ جڤاكيدا وێنه‌ دكه‌ت.

ديسان د ئه‌ڤێ ديالۆگا د ناڤبه‌را "به‌فرين و گولێدا"ێدا ب ئاوايه‌كێ� ڤه‌كرى و ڕاسته‌وخۆ گرێيا خوه‌كێمديتنێ ژ ئه‌گه‌رێ خوه‌كێمديتنا گولێ ل ناڤ جڤاكى به‌رجه‌سته‌ دبيت:

"ـ دێ چ كه‌ى؟ هێشتا زوه‌يه‌.

ـ ده‌مه‌ دێ چم كارێ شيڤێ كه‌م، و هندى ل ڤێرێ بم دێ هه‌ر سه‌ره‌دانا ته‌ كه‌م. خه‌ما نه‌خۆ و ژيان تێرا مه‌ هه‌موويان هه‌يه‌ و تو هێشتا جحێلى و ده‌رچوويا كۆليژێيى ته‌ بڤێت كى هيڤيا ژ ته‌ بكه‌ت.

ـ ئه‌ز ئێدێ هزر د شووكرنێدا ناكه‌م، دبيت ل هيڤييا مرۆڤه‌كێ بمينم.

ـ تژى گوندى مرۆڤن.

ـ نۆ..." (سلێڤانه‌يى، 2011: 168)

ژبه‌ر كو گولێ په‌رده‌يا خوه‌ يا كچينييێ ژده‌ستدايه‌ و ئه‌ڤ ئێكه‌ ژى د ناڤ جڤاكێ ئه‌وێدا ب تاوان و بێڕه‌وشتى دهێته‌ هژمارتن. له‌وڕا گولێ خوه‌ ژ جڤاكى خوه‌ كێمتر دبينيت و چاڤه‌ڕێيا ئه‌وێ چه‌ندێ ژ جڤاكێ خوه‌ ناكه‌ت، كو ئه‌وێ قه‌بوول بكه‌ن و ئێكێ ژ خوه‌ بهه‌ژمێرن، له‌وڕا په‌نايا خوه‌ بۆ مرۆڤه‌كێ دى و جڤاكه‌كێ دى دبه‌ت، ئه‌ڤ ئێكه‌ ژى ب زه‌لالى گرێيا خوه‌كێمديتنا گولێ ل هه‌مبه‌ر جڤاكێ د ناڤدا دژيت، به‌رچاڤ دكه‌ت.

3.    ئه‌نجام

ئه‌نجامێن ل خوارێ دياركرى ده‌ستكه‌ڤتييێن ڤه‌كۆلينا مه‌نه‌:

3.1.            ڕۆمانا نه‌ييا به‌نده‌مانێ سه‌ره‌راى كورتييا ئه‌وێ زه‌ڤييه‌كا ده‌روونييه‌ و ڤه‌كۆله‌ر دشێن ب ئاوايه‌كێ به‌رفره‌هـ كار ل سه‌ر بكه‌ن و تيۆرێن ده‌روونشيكارى يێن جوداجودا ل سه‌ر پڕاكتيك بكه‌ن، ژبه‌ر كو نڤيسكارێ ڕۆمانێ دۆرهێلێ جڤاكى كرييه‌ گۆڕه‌پانه‌يا كار و كريارێن كه‌سايه‌تييێن ڕۆمانێ و ب ده‌ستڤه‌دانه‌يا هونه‌رى داباشێن جڤاكى به‌رچاڤ كرينه‌.

3.2.            شێوازێ ژيانا تاكه‌كه‌سان د ناڤ جڤاكيدا ناسنامه‌يا ئه‌وان به‌رچاڤ دكه‌ت، ئه‌ڤ ناسنامه‌يه‌ د ئه‌ڤێ ڕۆمانێدا تووشى ئالۆزى و پرسگرێكێن مه‌زن بوويه و هه‌ر تاكه‌كه‌سه‌ك ب ئاوا و ڕه‌نگه‌كێ به‌ره‌ڤانييێ ژ ناسنامه‌يا خوه‌ يا كه‌سى دكه‌ت.

3.3.            پڕانييا كاراكته‌رێن ڕۆمانێ گرێيا خوه‌كێمديتنێ هه‌يه ‌و ئه‌ڤ گرێيه‌ ب ئاوا و ڕه‌نگێن جودا د ناڤ ديالۆگ و ڕووداناندا به‌رجه‌سته‌ دبيت.

3.4.            ئه‌ڤ جۆرێ ڤه‌گێڕانێ بۆ ڤه‌گێڕانا ڕويدان و چيرۆكان هاتييه‌ هه‌لبژارتن، ڤه‌گێڕێ هه‌مان تشتزانه‌ كو ب جهناڤێ كه‌سێ ئێكێ يێ كت "ئه‌ز" كو گولێيه‌ هاتييه‌ ڤه‌گێڕان، و هه‌ر ژ ئێكه‌م پشك و به‌رپه‌ر به‌رجه‌سته‌ دبيت و مفا ژ ته‌كنيكا "ڤه‌گيڕانا بيرهاتنان" هاتييه‌ وه‌رگرتن.

3.5.            گولێ وه‌كو كاراكته‌را سه‌ره‌كييا ڕۆمانێ ڕوودانێن گرنگێن ژيانا خوه‌ و كاراكته‌رێن دى بۆ ڕوحانێ ڤه‌دگێڕيت و د ناڤ ڤه‌گێرانا ئه‌وێدا ب زه‌لالى گرێيا خوه‌كێمديتنێ و بنه‌مايێن ئه‌وێ وه‌كو "هه‌ستكرن ب كێماسييێ، قه‌ره‌بووكرن، گرێيا خوه‌مه‌زنديتنێ، ئارمانج، شێوازێ ژيانێ، گرنگييا جڤاكى" به‌رچاڤ دبن.

 

4.    ليستا ژێده‌ران

4.1.   په‌رتووك

4.1.1.   ب زمانێ كوردى

ئه‌دلر، ئه‌لفرێد (2005) بووژانه‌وه‌ى سايكۆلۆژيه‌ت له‌ ژياندا. و: شوكرى سلێمان. هه‌ولێر: ده‌زگاى وه‌رگێڕان.

ئادله‌ر، ئه‌لفرێد (2022). رامانا ژيانێ. و: ئه‌ڤراز سلێمان حاجى. دهۆك.

ئه‌سوه‌د، نه‌وزاد ئه‌حمه‌د (2011). فه‌رهه‌نگى زاراوه‌ى ئه‌ده‌بى و ڕه‌خنه‌يى. سلێمانى.

به‌روارى، خالد ميكائيل (2019). تيۆرێن كه‌سايه‌تى. دهۆك.

حيتۆ، عارف (2011). مرۆڤ و جڤاك. هه‌ولێر: وه‌زاره‌تا ڕه‌وشه‌نبيرى لاوان.

سلێڤانەیی، كەمال (2011). نەییا بەندەمانێ، دهۆك: ئێكەتییا نڤیسەران.

شاملۆ، سەعید (٢٠١٠). قوتابخانە و تیۆرەكانی دەروونزانی كەسایەتی. و: محمد، فرمێسك ڕزگار و عەلی، سیدۆ داود. سلێمانی.

صليوة، هاژين (2013). ڕه‌هه‌ندى ده‌روونى له‌ شيعره‌كانى له‌تيف هه‌ڵمه‌ت دا. هه‌لێر: يه‌كێتى نووسه‌رانى كورد.

مه‌لازاده‌، ڕێبوار محه‌مه‌د (2016). نالى و سايكۆلۆژياى شيعر. هه‌ولێر: ده‌زگاى ئاوێر.

4.1.2.    ب زمانێ عه‌ره‌بى

أحمد، سهير كامل (2003). سيكولوجية الشخصية. الاسكندرية: مركز الاسكندرية للكتاب.

ابو زعيزع، عبدالله (2013). مفاهيم المعاصرة في الصحة النفسية. عمان: الاكاديميون للنشر والتوزيع.

الحجازي، مدحت عبد الرزاق (2011). معجم مصطلحات علم النفس. بيروت: دار الكتب العلمية.

الموسى، د. انور عبد الحميد (1976). علم النفس الادبي (مناهج سيكولوجى في قراة الاعماق. قاهرة: دار النهضة العربية.

4.1.3.    ب زمانێ ئينگليزى

Adler, Alfred (1992). Understanding Human Nature The Psychology of Presonality. London: Oneworld Publications.

Alwisol (2017). Psikologi Kepribadian. Malany: UMM Pross.

Schultz Duane P. & Sydney Ellen Schultz (2004): Theories of Personality, Belmont: Thomson Wadsworth.

4.1.4.   ب زمانێ فارسى

ادلر، الفريد (1370). روان شناسى فردى. ترجمه‌: حسن زمانى شرفشاهى: تهران.

شميسا، سيروس (1383). نقد ادبى. تهران: انتشارات فردوس.

 

4.2.        كۆڤارێن ئه‌كاديمى

4.2.1.    ب زمانێ كوردى

عه‌بدولره‌حمان، حسين عثمان (2018). فه‌ليتێ قوتۆ و نارسيسم ـ خواندنه‌كا ڕه‌خنه‌يى ده‌روونشيكارى. گۆڤارا زانكۆيا زاخۆ. په‌ربه‌ندا 6. ژماره‌ (1).

4.2.2.    ب زمانێ عه‌ره‌بى

مهدي، نشوان عه‌لى (2015). التعويض النفسي و دلالالة في رسوم تولوز لوترك. مجلة جامعة بابل. العدد 4.

4.2.3.    ب زمانێ فارسى

سنچولی، احمد و كیچی، زهرا (2014). تحلیل شخصیتدمنه با تكیه بر نظریۀ روانشناسی فردی ئلفرد ئدلر، ژ: ٢٢٩، زبان و ادب فارسی (نشریۀ سابق دانشكدە ادبیات دانشگاه تبریز).

شيلينگ، لويس (1382). نظريه هاي مشاوره: ديدگاه هاي مشاوره (نظريات الاستشارة: الآراء الاستشارية). ترجمته إلى اللغة الفارسية: خديجة آرين.

كلاينبرگ، اتو (1386). روان شناسى اجتماعى، ترجمه‌ى: طاهره‌ جواهرساز، تهران: انتشارات رشد.

4.2.4.    ب زمانێ ئينگليزى

Ismagilova, F. S., & Khamenehei, N. (2023). Alfred Adler�s Individual Psychology in Light of Classical Persian Literature. Changing Societies & Personalities. 2023. Vol. 7. Iss. 17(1), 213-223.

Zwart, H. A. E (2019). Alfred Adler�s concept of organ inferiority. In: Purloined Organs. Palgrave Pivot, Cham.
https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-05354-3

 

Garc�a, T., Rodr�guez, C., Rodr�guez, J., Fern�ndez-Su�rez, A., Richarte, V., & Ramos-Quiroga, J., A. (2019). Psychosocial profiles of adults with ADHD: A comparative study of prison and outpatient psychiatric samples. The European Journal of Psychology Applied to Legal Context, 11, 41-49. https://doi.org/10.5093/ejpalc2018a14.


مالپه‌ر

4.2.5.    ب زمانێ كوردى

نووربه‌حش، عه‌ليڕه‌زا (2020). هه‌ستى خۆ به‌ كه‌مزانين و قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ى ئه‌و هه‌سته‌. و: شاهين كه‌ريم.www.Awene.com

4.2.6.    ب زمانێ ئينگليزى

Cherry, Kendra (2023). What is compensation. www.Verywellmind.com




 

 

ايجاد الديناميكيات النفسية والاجتماعية في رواية "مزمار الانتظار" للكاتب كمال السليفاني حسب نظرية ألفريد ادلر

الملخص:

بحسب النظرية الأدبية فان هناك علاقة متينة تربط الرواية بالمجتمع والافراد، بحيث تصبح الرواية في كثير من الاحيان بمثابة مرآة للمجتمع، يتم فيها عرض الكثير من الديناميكيات المعقدة بين الأفراد ومجتمعاتهم، حيث تجسد الابعاد النفسية ومدى تأثيرها على سلوكيات الافراد ومشاعرهم داخل بيئاتهم الاجتماعية.

على ضوء هذه الرؤية الأدبية، فان هذا البحث يحاول تحليل رواية "مزمار الانتظار" للكاتب كمال السليفاني، مستندا في ذلك على الأبعاد النفسية والاجتماعية التي اتسم بها أبطال الرواية، الأمر الذي دفع بالكاتب الى الاستعانة بالتقنيات الفنية للرواية، بحيث كتب روايته من وجهة نظر اجتماعية-نفسية، بشكل تعبر عن حياة الفرد والظروف الاجتماعية التي يعيش فيها.

ولتحقيق غرضها استعانت الرواية بعنوان " الديناميكيات النفسية والاجتماعية في رواية "مزمار الانتظار" للكاتب كمال السليفاني حسب نظرية ألفريد ادلر". ولجأ الباحث الى نظرية التحليل النفسي لشخصية ألفريد أدلر في كتابة هذا البحث، لان هذه النظرية تؤكد على العلاقة الوثيقة بين المجتمع والأفراد، وتحض على ضرورة دراسة هذه العلاقة ومتابعتها. وتوصل الباحث الى ان الروائي استطاع وبنجاح تجسيد العقد النفسية للأفراد داخل المجتمع وتوظيفها بحيث تعبر عن هوية اولئك الأفراد وجماعاتهم ضمن اطار محدد، وتمكن من رسم العقد النفسية لاسيما عقدة (الشعور بالنقص) لدى الأفراد وبيان تأثيراتها على سلوكيات أفراد المجتمع.

الكلمات المفتاحية: الشخصية، الشعور بالنقص، المجتمع، آدلر، مزمار الانتظار، الرواية.

 

 

 

FINDING THE PSYCHOLOGICAL AND SOCIAL DYNAMICS IN KAMAL SULEIVANI'S NEY YA BENDEMANʠ (THE WAITING NAIL) BASED ON ALFRED ADLER�S THEORY

ABSTRACT:

Based on literary theory, the novel titles Ney ya Bendeman� has a strong relationship with society and individuals. The novel often becomes a mirror of the society, in which many complex dynamics are displayed between individuals and their communities, reflecting the psychological dimensions and the extent to which they affect individuals' behaviors and feelings within their social environments.

In the light of this literary vision, this research attempts to analyze Kamal Suleivani's novel Suleivani's Ney ya Bendeman� (The Waiting Nail), according to the psychosocial dimensions of the protagonists, which prompted the writer to use the novel's artistic techniques, writing his novel from a socio-psychological point of view, in a way that reflects the individual's life and the social conditions in which he lives.

For this purpose, the novel was used by Suleivani's novel Ney ya Bendeman (The Waiting Nail) based on Alfred Adler�s Theory to conduct an article entitled Finding the Psychological and Social Dynamics in the novel. The researcher resourced the psychoanalytic theory of the character Alfred Adler in writing this research, because this theory emphasizes the close relationship between society and individuals and urges that this relationship is studied and pursued.

The study revealed that the novelist was able to successfully embody the psychological contract of individuals within society and employ it so as to reflect the identity of those individuals and their groups within a specific framework. Moreover, he was able to draw the psychological contract, especially one (inferiority complex) of individuals and demonstrate its effects on the behaviors of members of society.

KEYWORDS: Character, Feeling Inferiority, Society, Adler, The Waiting Nail, Novel.

 



* ڤەکولەرێ بەرپرس.

This is an open access under a CC BY-NC-SA 4.0 license (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/)